Harivamsa · Chapter 35

tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahas tadā
surāṇām asurāṇāṃ ca parasparajayaiṣiṇām //

dānavā daivataiḥ sārdhaṃ nānāpraharaṇodyatāḥ
samīyur yudhyamānā vai parvatā iva parvataiḥ //

tatsurāsurasaṃyuktaṃ yuddham atyadbhutaṃ babhau
dharmādharmasamāyuktaṃ darpeṇa vinayena ca //

tato rathaiḥ prajvalitair vāhanaiś ca pracoditaiḥ
utpatadbhiś ca gaganaṃ sāsihastaiḥ samantataḥ //

kṣipyamāṇaiś ca musalaiḥ saṃpreṣyadbhiś ca sāyakaiḥ
cāpair visphāryamāṇaiś ca pātyamānaiś ca mudgaraiḥ //

tad yuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam
jagatas trāsajananaṃ yugasaṃvartakopamam //

svahastamuktaiḥ parighaiḥ kṣipramuktaiś ca parvataiḥ
dānavāḥ samare jaghnur devān indrapurogamān //

te vadhyamānā balibhir dānavair jitakāśibhiḥ
viṣaṇṇamanaso devā jagmur ārtiṃ mahāmṛdhe //

te 'strajālaiḥ pramathitāḥ parighair bhinnamastakāḥ
bhinnoraskā ditisutair vemū raktaṃ vraṇair bahu //

saṃditāḥ pāśajālaiś ca niryatnāś ca śaraiḥ kṛtāḥ
praviṣṭā dānavīṃ māyāṃ na śekus te viceṣṭitum //

tatstambhitam ivābhāti niṣprāṇasadṛśākṛti
balaṃ surāṇām asurair niṣprayatnāyudhaṃ kṛtam //

māyāpāśānvikarṣaṃś ca chindan vajreṇa tāñ śarān
śakro daityabalaṃ ghoraṃ viveśa bahulocanaḥ //

sa daityān pramukhe hatvā taddānavabalaṃ mahat
tāmasenāstrajālena tamobhūtam athākarot //

te 'nyonyaṃ nāvabudhyanta devān vā vāhanāni vā
ghoreṇa tamasāviṣṭāḥ puruhūtasya tejasā //

māyāpāśair vimuktās tu yatnavantaḥ surottamāḥ
vapūṃṣi daityasaṃghānāṃ tamobhūtāny apātayan //

apadhvastā visaṃjñāś ca tamasā nīlavarcasaḥ
petus te dānavagaṇāś chinnapakṣā ivācalāḥ //

tadghanībhūtadaityendram andhakāram ivārṇavam
dānavaṃ devasadanaṃ tamobhūtam ivābabhau //

tadāsṛjanmahāmāyāṃ mayas tāṃ tāmasīṃ dahan
yugāntoddyotajananīṃ sṛṣṭām aurveṇa vahninā //

sā dadāha tamaḥ sarvaṃ māyā mayavikalpitā
daityāś cādityavapuṣaḥ sadya uttasthur āhave //

māyām aurvīṃ samāsādya dahyamānā divaukasaḥ
bhejire candraviṣayaṃ śītāṃśusalilahradam //

te dahyamānā aurveṇa tejasā bhraṣṭatejasaḥ
śaśaṃsur vajriṇe devāḥ saṃtaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ //

saṃtapte māyayā sainye dahyamāne ca dānavaiḥ
codito devarājena varuṇo vākyam abravīt //

purā brahmarṣijaḥ śakra tapas tepe sudāruṇam
aurvaḥ pūrvaṃ sa tejasvī sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ //

taṃ tapantam ivādityaṃ tapasā jagad avyayam
upatasthur munigaṇā devā devarṣibhiḥ saha //

hiraṇyakaśipuś caiva dānavo dāvaneśvaraḥ
ṛṣiṃ vijñāpayām āsa purā paramatejasam //

tam ūcur brahmaṝṣayo vacanaṃ dharmasaṃhitam
ṛṣivaṃśeṣu bhagavañś chinnamūlam idaṃ kulam //

ekas tvam anapatyaś ca gotrāpatyaṃ na vartate
kaumāraṃ vratam āsthāya kleśam evānuvartase //

bahūni vipra gotrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām
ekadehāni tiṣṭhanti viviktāni vinā prajāḥ //

dharatsūtsannabhūteṣu teṣu te nāsti kāraṇam
bhavāṃs tu tapasā śreṣṭhaḥ prajāpatisamadyutiḥ //

tatpravartasva vaṃśāya vardhayātmānam ātmanā
ādadhat svorjitaṃ tejo dvitīyāṃ kuru vai tanum //

sa evam ukto munibhir munir manasi tāḍitaḥ
jagarhe tān ṛṣigaṇān vacanaṃ cedam abravīt //

yathāyaṃ śāśvato dharmo munīnāṃ vihitaḥ purā
ārṣaṃ vai sevatāṃ karma vanyamūlaphalāśinaḥ //

brahmayonau prasūtasya brāhmaṇasyātmavartinaḥ
brahmacaryaṃ sucaritaṃ brahmāṇam api cālayet //

dvijānāṃ vṛttayas tisro ye gṛhāśramavāsinaḥ
asmākaṃ tu vanaṃ vṛttir vanyāśramanivāsinām //

abbhakṣā vāyubhakṣāś ca dantolūkhalinas tathā
aśmakuṭṭā daśatapāḥ pañcasaptatapāś ca ye //

ete tapasi tiṣṭhanto vratair api suduṣcaraiḥ
brahmacaryaṃ puraskṛtya prārthayanti parāṃ gatim //

brahmacaryād brāhmaṇasya brāhmaṇatvaṃ vidhīyate
evam āhuḥ pare loke brahmacaryavido janāḥ //

brahmacarye sthitaṃ dhairyaṃ brahmacarye sthitaṃ tapaḥ
ye sthitā brahmacaryeṇa brāhmaṇā divi te sthitāḥ //

nāsti yogaṃ vinā siddhir nāsti siddhiṃ vinā yaśaḥ
nāsti loke yaśomūlaṃ brahmacaryāt paraṃ tapaḥ //

yo nigṛhyendriyagrāmaṃ bhūtagrāmaṃ ca pañcakam
brahmacaryaṃ samādhatte kim ataḥ paramaṃ tapaḥ //

ayoge keśadharaṇam asaṃkalpe vratakriyā
brahmacaryaṃ ca caryā ca trayaṃ syād dambhasaṃjñitam //

kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ kva ca bhāvaviparyayaḥ
yad iyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā manasā mānasī prajā //

yady asti tapaso vīryaṃ yuṣmākam amitātmanām
mukhanetravikāreṇa sparśanair bhāṣaṇena ca |
smaraṇaṃ sundarīṇāṃ ca manaso vikṛtiḥ purā |
tasyām utpattim āsādya tasyāṃ bījaṃ ka āvehat |
pāpātmā vikalo mūḍho bhavādṛśa iti śrutiḥ |
smṛtvā brahmapadāt khinno dṛṣṭvā śukraṃ pramuñcati |
sṛṣṭvā vidrāvayaty ātmā tasyāṃ bījaṃ ka āvahet |
brahmacarye yadā bhūte bhaved yadi viniścayaḥ |
prāṇino dadhati ke ratiṃ tato |
yoṣitāṃ vapuṣi nirghṛṇe 'śucau |
brahmacaryam aparaṃ suniścitāḥ |
kurmahe yad abhikāṅkṣitaṃ hṛdi |
sṛjadhvaṃ mānasān putrān prājāpatyena karmaṇā //

manasā nirmitā yonir ādhātavyā tapasvinā
na dārayogaṃ bījaṃ vā vratamuktaṃ tapasvinām //

yad idaṃ luptadharmārthaṃ yuṣmābhir iha nirbhayaiḥ
vyāhṛtaṃ sadbhir atyartham asadbhir iva me matam //

vapur dīptāntarātmānam eṣa kṛtvā manomayam
dārayogaṃ vinā srakṣye putram ātmatanūruham //

evam ātmānam ātmā me dvitīyaṃ janayiṣyati
vanyenānena vidhinā didhakṣantam iva prajāḥ //

ūrvas tu tapasāviṣṭo niveśyoruṃ hutāśane
mamanthaikena darbheṇa sutasya prabhavāraṇim //

tasyoruṃ sahasā bhittvā jvālāmālī nirindhanaḥ
jagato dahanākāṅkṣī putro 'gniḥ samapadyata //

ūrvasyoruṃ vinirmidya aurvo nāmāntako 'nalaḥ
didhakṣann iva lokāṃs trīñ jajñe paramakopanaḥ //

utpannamātraś covāca pitaraṃ dīptayā girā
kṣudhā me bādhate tāta jagad dhakṣye tyajasva mām //

tridivārohibhir jvālair jṛmbhamāṇo diśo daśa
nirdahan sarvabhūtāni vavṛdhe so 'ntako 'nalaḥ //

etasminn anantare brahmā munim ūrvaṃ sabhājayan
sarvalokapatiḥ prabhuḥ |
ājagāma munir yatra vyasṛjat putram uttamam |
sa dadarśorum ūrvasya dīpyamānaṃ sutāgninā |
aurvakopāgnisaṃtaptāṃl lokāṃś ca ṛṣibhiḥ saha |
tam uvāca tato brahmā |
putredaṃ dhāryatāṃ tejo lokānāṃ kriyatāṃ dayā //

asyāpatyasya te vipra kariṣye sāhyam uttamam
vāsaṃ cāsya pradāsyāmi prāśanaṃ cāmṛtopamam
tathyam etan mama vacaḥ śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara //

dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan me 'dya bhagavāñ śiśoḥ
matim etāṃ dadātīha paramānugrahāya vai //

prabhātakāle saṃprāpte kāṅkṣitavye samāgame
bhagavaṃs tarpitaḥ putraḥ kair havyaiḥ prāpsyate sukham //

kutra vāsya nivāsaḥ syād bhojanaṃ ca kimātmakam
vidhāsyati bhavān asya vīryatulyaṃ mahaujasaḥ //

vaḍavāmukhe 'sya vasatiḥ samudre vai bhaviṣyati
mama yonir jalaṃ vipra tac ca me toyapaṃ mukham //

tatrāham āse nirataḥ piban vārimayaṃ havaiḥ
taddhavis tava putrasya visṛjāmy ālayaṃ ca tat //

tato yugānte bhūtānām eṣa cāhaṃ ca suvrata
sahitau vicariṣyāvo niṣprāṇanakarāv iha //

eṣo 'gnir antakālasya salilāśī mayā kṛtaḥ
dahanaḥ sarvabhūtānāṃ sadevāsurarakṣasām //

evam astv iti so 'py agniḥ saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ
praviveśārṇavamukhaṃ nikṣipya pitari prabhām //

pratiyātas tato brahmā te ca sarve maharṣayaḥ
aurvasyāgneḥ prabhāvajñāḥ svāṃ svāṃ gatim upāśritāḥ //

hiraṇyakaśipur dṛṣṭvā tad adbhutam apūjayat
aurvaṃ praṇatasarvāṅgo vākyaṃ cedam uvāca ha //

bhagavann adbhutam idaṃ nirvṛttaṃ lokasākṣikam
tapasā te muniśreṣṭha parituṣṭaḥ pitāmahaḥ //

ahaṃ tu tava putrasya tava caiva mahāvrata
bhṛtya ity avagantavyaḥ ślāghyo 'smi yadi karmaṇā //

taṃ mā paśya samāpannaṃ tavaivārādhane ratam
yat sīdeyaṃ muniśreṣṭha tavaiva syātparājayaḥ //

dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya te 'haṃ gurur mataḥ
nāsti te tapasānena bhayam adyeha suvrata //

imāṃ ca māyāṃ gṛhṇīṣva mama putreṇa nirmitām
nirindhanām agnimayīṃ duḥsparśāṃ pāvakair api //

eṣā te svasya vaṃśasya vaśagārivinigrahe
rakṣiṣyaty ātmapakṣaṃ ca parāṃś ca pradahiṣyati //

evam astv iti tāṃ gṛhya praṇamya munipuṃgavam
jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ kṛtārtho dānaveśvaraḥ //

saiṣā durviṣahā māyā devair api durāsadā
aurveṇa nirmitā pūrvaṃ pāvakenorvasūnunā //

tasmiṃs tu vyutthite daitye nirvīyaiṣā na saṃśayaḥ
śāpo hy asyāḥ purā dattaḥ sṛṣṭā yenaiva tejasā //

yady eṣā pratihantavyā kartavyo bhagavān sukhī
dīyatāṃ me sakhā śakra toyayonir niśākaraḥ
tenāhaṃ saha saṃgamya yādobhiś ca samāhitaḥ |
māyām etāṃ haniṣyāmi tvatprasādān na saṃśayaḥ //