હરિવંશ · અધ્યાય 35

તાભ્યાં બલાભ્યાં સંજજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્ તદા
સુરાણામ્ અસુરાણાં ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્ ॥

દાનવા દૈવતૈઃ સાર્ધં નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ
સમીયુર્ યુધ્યમાના વૈ પર્વતા ઇવ પર્વતૈઃ ॥

તત્સુરાસુરસંયુક્તં યુદ્ધમ્ અત્યદ્ભુતં બભૌ
ધર્માધર્મસમાયુક્તં દર્પેણ વિનયેન ચ ॥

તતો રથૈઃ પ્રજ્વલિતૈર્ વાહનૈશ્ ચ પ્રચોદિતૈઃ
ઉત્પતદ્ભિશ્ ચ ગગનં સાસિહસ્તૈઃ સમન્તતઃ ॥

ક્ષિપ્યમાણૈશ્ ચ મુસલૈઃ સંપ્રેષ્યદ્ભિશ્ ચ સાયકૈઃ
ચાપૈર્ વિસ્ફાર્યમાણૈશ્ ચ પાત્યમાનૈશ્ ચ મુદ્ગરૈઃ ॥

તદ્ યુદ્ધમ્ અભવદ્ ઘોરં દેવદાનવસંકુલમ્
જગતસ્ ત્રાસજનનં યુગસંવર્તકોપમમ્ ॥

સ્વહસ્તમુક્તૈઃ પરિઘૈઃ ક્ષિપ્રમુક્તૈશ્ ચ પર્વતૈઃ
દાનવાઃ સમરે જઘ્નુર્ દેવાન્ ઇન્દ્રપુરોગમાન્ ॥

તે વધ્યમાના બલિભિર્ દાનવૈર્ જિતકાશિભિઃ
વિષણ્ણમનસો દેવા જગ્મુર્ આર્તિં મહામૃધે ॥

તે ઽસ્ત્રજાલૈઃ પ્રમથિતાઃ પરિઘૈર્ ભિન્નમસ્તકાઃ
ભિન્નોરસ્કા દિતિસુતૈર્ વેમૂ રક્તં વ્રણૈર્ બહુ ॥

સંદિતાઃ પાશજાલૈશ્ ચ નિર્યત્નાશ્ ચ શરૈઃ કૃતાઃ
પ્રવિષ્ટા દાનવીં માયાં ન શેકુસ્ તે વિચેષ્ટિતુમ્ ॥

તત્સ્તમ્ભિતમ્ ઇવાભાતિ નિષ્પ્રાણસદૃશાકૃતિ
બલં સુરાણામ્ અસુરૈર્ નિષ્પ્રયત્નાયુધં કૃતમ્ ॥

માયાપાશાન્વિકર્ષંશ્ ચ છિન્દન્ વજ્રેણ તાઞ્ શરાન્
શક્રો દૈત્યબલં ઘોરં વિવેશ બહુલોચનઃ ॥

સ દૈત્યાન્ પ્રમુખે હત્વા તદ્દાનવબલં મહત્
તામસેનાસ્ત્રજાલેન તમોભૂતમ્ અથાકરોત્ ॥

તે ઽન્યોન્યં નાવબુધ્યન્ત દેવાન્ વા વાહનાનિ વા
ઘોરેણ તમસાવિષ્ટાઃ પુરુહૂતસ્ય તેજસા ॥

માયાપાશૈર્ વિમુક્તાસ્ તુ યત્નવન્તઃ સુરોત્તમાઃ
વપૂંષિ દૈત્યસંઘાનાં તમોભૂતાન્ય્ અપાતયન્ ॥

અપધ્વસ્તા વિસંજ્ઞાશ્ ચ તમસા નીલવર્ચસઃ
પેતુસ્ તે દાનવગણાશ્ છિન્નપક્ષા ઇવાચલાઃ ॥

તદ્ઘનીભૂતદૈત્યેન્દ્રમ્ અન્ધકારમ્ ઇવાર્ણવમ્
દાનવં દેવસદનં તમોભૂતમ્ ઇવાબભૌ ॥

તદાસૃજન્મહામાયાં મયસ્ તાં તામસીં દહન્
યુગાન્તોદ્દ્યોતજનનીં સૃષ્ટામ્ ઔર્વેણ વહ્નિના ॥

સા દદાહ તમઃ સર્વં માયા મયવિકલ્પિતા
દૈત્યાશ્ ચાદિત્યવપુષઃ સદ્ય ઉત્તસ્થુર્ આહવે ॥

માયામ્ ઔર્વીં સમાસાદ્ય દહ્યમાના દિવૌકસઃ
ભેજિરે ચન્દ્રવિષયં શીતાંશુસલિલહ્રદમ્ ॥

તે દહ્યમાના ઔર્વેણ તેજસા ભ્રષ્ટતેજસઃ
શશંસુર્ વજ્રિણે દેવાઃ સંતપ્તાઃ શરણૈષિણઃ ॥

સંતપ્તે માયયા સૈન્યે દહ્યમાને ચ દાનવૈઃ
ચોદિતો દેવરાજેન વરુણો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

પુરા બ્રહ્મર્ષિજઃ શક્ર તપસ્ તેપે સુદારુણમ્
ઔર્વઃ પૂર્વં સ તેજસ્વી સદૃશો બ્રહ્મણો ગુણૈઃ ॥

તં તપન્તમ્ ઇવાદિત્યં તપસા જગદ્ અવ્યયમ્
ઉપતસ્થુર્ મુનિગણા દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ ॥

હિરણ્યકશિપુશ્ ચૈવ દાનવો દાવનેશ્વરઃ
ઋષિં વિજ્ઞાપયામ્ આસ પુરા પરમતેજસમ્ ॥

તમ્ ઊચુર્ બ્રહ્મૠષયો વચનં ધર્મસંહિતમ્
ઋષિવંશેષુ ભગવઞ્શ્ છિન્નમૂલમ્ ઇદં કુલમ્ ॥

એકસ્ ત્વમ્ અનપત્યશ્ ચ ગોત્રાપત્યં ન વર્તતે
કૌમારં વ્રતમ્ આસ્થાય ક્લેશમ્ એવાનુવર્તસે ॥

બહૂનિ વિપ્ર ગોત્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
એકદેહાનિ તિષ્ઠન્તિ વિવિક્તાનિ વિના પ્રજાઃ ॥

ધરત્સૂત્સન્નભૂતેષુ તેષુ તે નાસ્તિ કારણમ્
ભવાંસ્ તુ તપસા શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિસમદ્યુતિઃ ॥

તત્પ્રવર્તસ્વ વંશાય વર્ધયાત્માનમ્ આત્મના
આદધત્ સ્વોર્જિતં તેજો દ્વિતીયાં કુરુ વૈ તનુમ્ ॥

સ એવમ્ ઉક્તો મુનિભિર્ મુનિર્ મનસિ તાડિતઃ
જગર્હે તાન્ ઋષિગણાન્ વચનં ચેદમ્ અબ્રવીત્ ॥

યથાયં શાશ્વતો ધર્મો મુનીનાં વિહિતઃ પુરા
આર્ષં વૈ સેવતાં કર્મ વન્યમૂલફલાશિનઃ ॥

બ્રહ્મયોનૌ પ્રસૂતસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાત્મવર્તિનઃ
બ્રહ્મચર્યં સુચરિતં બ્રહ્માણમ્ અપિ ચાલયેત્ ॥

દ્વિજાનાં વૃત્તયસ્ તિસ્રો યે ગૃહાશ્રમવાસિનઃ
અસ્માકં તુ વનં વૃત્તિર્ વન્યાશ્રમનિવાસિનામ્ ॥

અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ ચ દન્તોલૂખલિનસ્ તથા
અશ્મકુટ્ટા દશતપાઃ પઞ્ચસપ્તતપાશ્ ચ યે ॥

એતે તપસિ તિષ્ઠન્તો વ્રતૈર્ અપિ સુદુષ્ચરૈઃ
બ્રહ્મચર્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થયન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યાદ્ બ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે
એવમ્ આહુઃ પરે લોકે બ્રહ્મચર્યવિદો જનાઃ ॥

બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં ધૈર્યં બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં તપઃ
યે સ્થિતા બ્રહ્મચર્યેણ બ્રાહ્મણા દિવિ તે સ્થિતાઃ ॥

નાસ્તિ યોગં વિના સિદ્ધિર્ નાસ્તિ સિદ્ધિં વિના યશઃ
નાસ્તિ લોકે યશોમૂલં બ્રહ્મચર્યાત્ પરં તપઃ ॥

યો નિગૃહ્યેન્દ્રિયગ્રામં ભૂતગ્રામં ચ પઞ્ચકમ્
બ્રહ્મચર્યં સમાધત્તે કિમ્ અતઃ પરમં તપઃ ॥

અયોગે કેશધરણમ્ અસંકલ્પે વ્રતક્રિયા
બ્રહ્મચર્યં ચ ચર્યા ચ ત્રયં સ્યાદ્ દમ્ભસંજ્ઞિતમ્ ॥

ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ
યદ્ ઇયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા ॥

યદ્ય્ અસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકમ્ અમિતાત્મનામ્
મુખનેત્રવિકારેણ સ્પર્શનૈર્ ભાષણેન ચ ।
સ્મરણં સુન્દરીણાં ચ મનસો વિકૃતિઃ પુરા ।
તસ્યામ્ ઉત્પત્તિમ્ આસાદ્ય તસ્યાં બીજં ક આવેહત્ ।
પાપાત્મા વિકલો મૂઢો ભવાદૃશ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
સ્મૃત્વા બ્રહ્મપદાત્ ખિન્નો દૃષ્ટ્વા શુક્રં પ્રમુઞ્ચતિ ।
સૃષ્ટ્વા વિદ્રાવયત્ય્ આત્મા તસ્યાં બીજં ક આવહેત્ ।
બ્રહ્મચર્યે યદા ભૂતે ભવેદ્ યદિ વિનિશ્ચયઃ ।
પ્રાણિનો દધતિ કે રતિં તતો ।
યોષિતાં વપુષિ નિર્ઘૃણે ઽશુચૌ ।
બ્રહ્મચર્યમ્ અપરં સુનિશ્ચિતાઃ ।
કુર્મહે યદ્ અભિકાઙ્ક્ષિતં હૃદિ ।
સૃજધ્વં માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રાજાપત્યેન કર્મણા ॥

મનસા નિર્મિતા યોનિર્ આધાતવ્યા તપસ્વિના
ન દારયોગં બીજં વા વ્રતમુક્તં તપસ્વિનામ્ ॥

યદ્ ઇદં લુપ્તધર્માર્થં યુષ્માભિર્ ઇહ નિર્ભયૈઃ
વ્યાહૃતં સદ્ભિર્ અત્યર્થમ્ અસદ્ભિર્ ઇવ મે મતમ્ ॥

વપુર્ દીપ્તાન્તરાત્માનમ્ એષ કૃત્વા મનોમયમ્
દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમ્ આત્મતનૂરુહમ્ ॥

એવમ્ આત્માનમ્ આત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ
વન્યેનાનેન વિધિના દિધક્ષન્તમ્ ઇવ પ્રજાઃ ॥

ઊર્વસ્ તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને
મમન્થૈકેન દર્ભેણ સુતસ્ય પ્રભવારણિમ્ ॥

તસ્યોરું સહસા ભિત્ત્વા જ્વાલામાલી નિરિન્ધનઃ
જગતો દહનાકાઙ્ક્ષી પુત્રો ઽગ્નિઃ સમપદ્યત ॥

ઊર્વસ્યોરું વિનિર્મિદ્ય ઔર્વો નામાન્તકો ઽનલઃ
દિધક્ષન્ન્ ઇવ લોકાંસ્ ત્રીઞ્ જજ્ઞે પરમકોપનઃ ॥

ઉત્પન્નમાત્રશ્ ચોવાચ પિતરં દીપ્તયા ગિરા
ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ ધક્ષ્યે ત્યજસ્વ મામ્ ॥

ત્રિદિવારોહિભિર્ જ્વાલૈર્ જૃમ્ભમાણો દિશો દશ
નિર્દહન્ સર્વભૂતાનિ વવૃધે સો ઽન્તકો ઽનલઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અનન્તરે બ્રહ્મા મુનિમ્ ઊર્વં સભાજયન્
સર્વલોકપતિઃ પ્રભુઃ ।
આજગામ મુનિર્ યત્ર વ્યસૃજત્ પુત્રમ્ ઉત્તમમ્ ।
સ દદર્શોરુમ્ ઊર્વસ્ય દીપ્યમાનં સુતાગ્નિના ।
ઔર્વકોપાગ્નિસંતપ્તાંલ્ લોકાંશ્ ચ ઋષિભિઃ સહ ।
તમ્ ઉવાચ તતો બ્રહ્મા ।
પુત્રેદં ધાર્યતાં તેજો લોકાનાં ક્રિયતાં દયા ॥

અસ્યાપત્યસ્ય તે વિપ્ર કરિષ્યે સાહ્યમ્ ઉત્તમમ્
વાસં ચાસ્ય પ્રદાસ્યામિ પ્રાશનં ચામૃતોપમમ્
તથ્યમ્ એતન્ મમ વચઃ શૃણુ ત્વં વદતાં વર ॥

ધન્યો ઽસ્મ્ય્ અનુગૃહીતો ઽસ્મિ યન્ મે ઽદ્ય ભગવાઞ્ શિશોઃ
મતિમ્ એતાં દદાતીહ પરમાનુગ્રહાય વૈ ॥

પ્રભાતકાલે સંપ્રાપ્તે કાઙ્ક્ષિતવ્યે સમાગમે
ભગવંસ્ તર્પિતઃ પુત્રઃ કૈર્ હવ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યતે સુખમ્ ॥

કુત્ર વાસ્ય નિવાસઃ સ્યાદ્ ભોજનં ચ કિમાત્મકમ્
વિધાસ્યતિ ભવાન્ અસ્ય વીર્યતુલ્યં મહૌજસઃ ॥

વડવામુખે ઽસ્ય વસતિઃ સમુદ્રે વૈ ભવિષ્યતિ
મમ યોનિર્ જલં વિપ્ર તચ્ ચ મે તોયપં મુખમ્ ॥

તત્રાહમ્ આસે નિરતઃ પિબન્ વારિમયં હવૈઃ
તદ્ધવિસ્ તવ પુત્રસ્ય વિસૃજામ્ય્ આલયં ચ તત્ ॥

તતો યુગાન્તે ભૂતાનામ્ એષ ચાહં ચ સુવ્રત
સહિતૌ વિચરિષ્યાવો નિષ્પ્રાણનકરાવ્ ઇહ ॥

એષો ઽગ્નિર્ અન્તકાલસ્ય સલિલાશી મયા કૃતઃ
દહનઃ સર્વભૂતાનાં સદેવાસુરરક્ષસામ્ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ સો ઽપ્ય્ અગ્નિઃ સંવૃતજ્વાલમણ્ડલઃ
પ્રવિવેશાર્ણવમુખં નિક્ષિપ્ય પિતરિ પ્રભામ્ ॥

પ્રતિયાતસ્ તતો બ્રહ્મા તે ચ સર્વે મહર્ષયઃ
ઔર્વસ્યાગ્નેઃ પ્રભાવજ્ઞાઃ સ્વાં સ્વાં ગતિમ્ ઉપાશ્રિતાઃ ॥

હિરણ્યકશિપુર્ દૃષ્ટ્વા તદ્ અદ્ભુતમ્ અપૂજયત્
ઔર્વં પ્રણતસર્વાઙ્ગો વાક્યં ચેદમ્ ઉવાચ હ ॥

ભગવન્ન્ અદ્ભુતમ્ ઇદં નિર્વૃત્તં લોકસાક્ષિકમ્
તપસા તે મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટઃ પિતામહઃ ॥

અહં તુ તવ પુત્રસ્ય તવ ચૈવ મહાવ્રત
ભૃત્ય ઇત્ય્ અવગન્તવ્યઃ શ્લાઘ્યો ઽસ્મિ યદિ કર્મણા ॥

તં મા પશ્ય સમાપન્નં તવૈવારાધને રતમ્
યત્ સીદેયં મુનિશ્રેષ્ઠ તવૈવ સ્યાત્પરાજયઃ ॥

ધન્યો ઽસ્મ્ય્ અનુગૃહીતો ઽસ્મિ યસ્ય તે ઽહં ગુરુર્ મતઃ
નાસ્તિ તે તપસાનેન ભયમ્ અદ્યેહ સુવ્રત ॥

ઇમાં ચ માયાં ગૃહ્ણીષ્વ મમ પુત્રેણ નિર્મિતામ્
નિરિન્ધનામ્ અગ્નિમયીં દુઃસ્પર્શાં પાવકૈર્ અપિ ॥

એષા તે સ્વસ્ય વંશસ્ય વશગારિવિનિગ્રહે
રક્ષિષ્યત્ય્ આત્મપક્ષં ચ પરાંશ્ ચ પ્રદહિષ્યતિ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તાં ગૃહ્ય પ્રણમ્ય મુનિપુંગવમ્
જગામ ત્રિદિવં હૃષ્ટઃ કૃતાર્થો દાનવેશ્વરઃ ॥

સૈષા દુર્વિષહા માયા દેવૈર્ અપિ દુરાસદા
ઔર્વેણ નિર્મિતા પૂર્વં પાવકેનોર્વસૂનુના ॥

તસ્મિંસ્ તુ વ્યુત્થિતે દૈત્યે નિર્વીયૈષા ન સંશયઃ
શાપો હ્ય્ અસ્યાઃ પુરા દત્તઃ સૃષ્ટા યેનૈવ તેજસા ॥

યદ્ય્ એષા પ્રતિહન્તવ્યા કર્તવ્યો ભગવાન્ સુખી
દીયતાં મે સખા શક્ર તોયયોનિર્ નિશાકરઃ
તેનાહં સહ સંગમ્ય યાદોભિશ્ ચ સમાહિતઃ ।
માયામ્ એતાં હનિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાન્ ન સંશયઃ ॥