Harivamsa · Chapter 13

ity ukto 'haṃ bhagavatā devadevena bhāsvatā
sanatkumāreṇa punaḥ pṛṣṭavān devam avyayam //

saṃdeham amaraśreṣṭhaṃ bhagavantam ariṃdama
nibodha tan me gāṅgeya nikhilaṃ sarvam āditaḥ //

kiyanto vai pitṛgaṇāḥ kasmiṃl loke ca te gaṇāḥ
vartanti devapravarā devānāṃ somavardhanāḥ //

saptaite japatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ
catvāro mūrtimanto vai traya eṣāṃ amūrtayaḥ //

teṣāṃ lokaṃ visargaṃ ca kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu
prabhāvaṃ ca mahattvaṃ ca vistareṇa tapodhana //

dharmamūrtidharās teṣāṃ trayo ye paramā gaṇāḥ
teṣāṃ nāmāni lokāṃś ca kīrtayiṣyāmi tac chṛṇu //

lokāḥ sanātanā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ
amūrtayaḥ pitṛgaṇās te vai putrāḥ prajāpateḥ //

virājasya dvijaśreṣṭha vairājā iti viśrutāḥ
yajanti tān devagaṇā vidhidṛṣṭena karmanā //

ete vai yogavibhraṣṭā lokān prāpya sanātanān
punar yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ //

te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ sāṃkhyayogam anuttamam
yānti yogagatiṃ siddhāḥ punar āvṛttidurlabhām //

ete sma pitaras tāta yogināṃ yogavardhanāḥ
āpyāyayanti ye pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai //

tasmāc chrāddhāni deyāni yogināṃ dvijasattama
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ somapānāṃ anuttamaḥ //

eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ
patnī himavataḥ śreṣṭhā yasyā maināka ucyate //

mainākasya sutaḥ śrīmān krauñco nāma mahāgiriḥ
parvatapravaraḥ śubhro nānāratnasamācitaḥ //

tisraḥ kanyās tu menāyāṃ janayām āsa śailarāṭ
aparṇām ekaparṇāṃ ca tṛtīyām ekapāṭalām //

tapaś carantyaḥ sumahad duścaraṃ devadānavaiḥ
lokān saṃtāpayām āsus tās tisraḥ sthāṇujaṃgamān //

āhāram ekaparṇena saikaparṇā samācarat
pāṭalāpuṣpam ekaṃ ca vidadhe caikapāṭalā //

ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyaṣedhayat
u mā iti niṣedhantī mātṛsnehena duḥkhitā //

sā tathoktā tayā mātrā devī duṣcaracāriṇī
umety evābhavat khyātā triṣu lokeṣu sundarī //

tapaḥśarīrāḥ sarvās tās tisro yogabalānvitāḥ
sarvās tā vai mahābhāgāḥ sarvāś ca sthirayauvanāḥ |
tā lokamātaraś caiva brahmacāriṇya eva ca |
sarvāś ca brahmavādinyaḥ sarvāś caivordhvaretasaḥ //

umā tāsāṃ variṣṭhā ca jyeṣṭhā ca varavarṇinī
mahāyogabalopetā mahādevam upasthitā //

asitasyaikaparṇā tu devalasya mahātmanaḥ
patnī dattā mahābrahman yogācāryāya dhīmate //

jaigīṣavyasya tu tathā viddhi tām ekapāṭalām
ete cāpi mahābhāge yogācāryāv upasthite //

lokāḥ somapadā nāma marīcer yatra vai sutāḥ
pitaro divi vartante devās tān bhāvayanty uta
agniṣvāttā iti khyātāḥ sarva evāmitaujasaḥ //

eteṣāṃ mānasī kanyā acchodā nāma nimnagā
acchodaṃ nāma tad divyaṃ saro yasyāḥ samutthitam //

sā dṛṣṭvā pitaraṃ vavre vasuṃ nāmāntarikṣagam
nāmnā vasum iti khyātam āyoḥ putraṃ yaśasvinam //

sā tena vyabhicāreṇa manasaḥ kāmacāriṇī
pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogabhraṣṭā papāta ha //

trīṇy apaśyad vimānāni patamānā divaś cyutā
trasareṇupramāṇāni sāpaśyat teṣu tān pitṝn //

susūkṣmān aparivyaktān agnīn agniṣv ivāhitān
trāyadhvaṃ ity uvācārtā patantī tān avākśirāḥ //

tair uktā sā tu mā bhaiṣīr iti vyomni vyavasthitā
tataḥ prasādayām āsa svān pitṝn dīnayā girā //

ūcus te pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt
bhraṣṭaiśvaryā svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite //

yaiḥ kriyante hi karmāṇi śarīrair divi daivataiḥ
tair eva tatkarmaphalaṃ prāpnuvantīha devatāḥ //

sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe
yāni karmāṇi devatve tāni santy eva mānuṣe |
tasmāt tvaṃ tapasaḥ putri pretyeha prāpsyase phalam //

ity uktā pitṛbhiḥ sā tu pitṝn svān saṃprasādayat
dhyātvā prasādaṃ te cakrus tasyāḥ sarve 'nukampayā //

avaśyaṃbhāvinaṃ jñātvā te 'rtham ūcus tataś ca tām
tasya rājño vasoḥ kanyā tvam apatyaṃ bhaviṣyasi
utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣeṣu mahātmanaḥ |
kanyaiva bhūtvā lokān svān punaḥ prāpsyasi durlabhān //

parāśarasya dāyādaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi
sa vedam ekaṃ brahmarṣiś caturdhā vibhajiṣyati //

mahābhiṣasya putrau ca śaṃtanoḥ kīrtivardhanau
vicitravīryaṃ dharmajñaṃ tathā citrāṅgadaṃ prabhum //

etān utpādya putrāṃs tvaṃ punar lokān avāpsyasi
prāpyaitat sumahābhāge kutsitena svakarmaṇā |
vyatikramāt pitṝṇāṃ ca janma prāpsyasi kutsitam //

tasyaiva rājñas tvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi
aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā //

evam uktā tu dāseyī jātā satyavatī tadā
matsyayonau anupamā rājñas tasya vasoḥ sutā //

baibhrājā nāma te lokā divi bhānti sudarśanāḥ
yatra barhiṣado nāma pitaro divi viṣrutāḥ //

tān dānavagaṇāḥ sarve yakṣagandharvarākṣasāḥ
nāgāḥ sarpāḥ suparṇāś ca bhāvayanty amitaujasaḥ //

ete putrā mahātmānaḥ pulastyasya prajāpateḥ
mahātmāno mahābhāgās tejoyuktās tapasvinaḥ //

eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā
yogā ca yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca
bhavitrī dvāparaṃ prāpya yugaṃ dharmabhṛtāṃ varā //

parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ
bhaviṣyati yuge tasmin mahāyogī dvijarṣabhaḥ
vyāsād araṇyāṃ saṃbhūto vidhūmo 'gnir iva jvalan //

sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryāṃ janayiṣyati
kanyāṃ putrāṃś ca caturo yogācāryān mahābalān //

kṛṣṇaṃ gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ kanyāṃ kṛtvīṃ tathaiva ca
kanyāṃ kīrtimatīṃ ṣaṣṭhīṃ yogamātāṃ ca yoginīm |
kṛtvīṃ kanyāṃ kīrtimatīṃ yogāṃ yogasya mātaram |
brahmadattasya jananī mahiṣī tv aṇuhasya yā //

etān utpādya dharmātmā yogācāryāṇ mahāvratāṇ
śrutvā sa janakād dharmān vyāsād amitabuddhimān |
mahāyogī tadā gantā punar āvartinīṃ gatim //

amūrtimantaḥ pitaro dharmamūrtidharā mune
kathā yatra samutpannā vṛṣṇyandhakakulānvayā //

traya ete mayā proktāś caturo 'nyān nibodha me
yān vakṣyāmi dvijaśreṣṭha mūrtimanto hi te smṛtāḥ
samutpannāḥ svadhāyāṃ tu kāvyād agneḥ kaveḥ sutāḥ //

sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya prajāpateḥ
niratā devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhārgava
sarvakāmasamṛddheṣu dvijās tān bhāvayanty uta //

teṣāṃ vai mānasī kanyā gaur nāma divi viśrutā
tavaiva vaṃśe yā dattā śukasya mahiṣī dvija //

ekaśṛṅgā iti khyātā sādhyānāṃ kīrtivardhanī
marīcigarbhān sā lokān samāvṛtya vyavasthitā //

ye tv athāṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saṃvardhitāḥ purā
upahūtāḥ smṛtās te vai pitaro bhāsvarā divi |
tān kṣatriyagaṇās tāta bhāvayanti phalārthinaḥ //

eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā
patnī yā viśvamahataḥ snuṣā vai vṛddhaśarmaṇaḥ
rājarṣer jananī tāta dilīpasya mahātmanaḥ //

tasya yajñe purā gītā gāthāḥ prītair maharṣibhiḥ
tadā devayuge tāta vājimedhe mahāmakhe //

agner janma tathā śrutvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ
dilīpaṃ yajamānaṃ ye paśyanti susamāhitāḥ
satyavantaṃ mahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ //

susvadhā nāma pitaraḥ kardamasya prajāpateḥ
samutpannasya pulahān mahātmāno dvijarṣabhāḥ //

lokeṣu divi vartante kāmageṣu vihaṃgamāḥ
tāṃs tu vaiśyagaṇās tāta bhāvayanti phalārthinaḥ //

teṣāṃ vai mānasī kanyā virajā nāma viśrutā
yayāter jananī brahman mahiṣī nahuṣasya ca //

traya ete gaṇāḥ proktāś caturthaṃ tu nibodha me
utpannā ye svadhāyāṃ tu somapā vai kaveḥ sutāḥ //

hiraṇyagarbhasya sutāḥ śūdrās tān bhāvayanty uta
mānasā nāma te lokā yatra vartanti te divi //

teṣāṃ vai mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā
yā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī
purukutsasya yā patnī trasaddasyor janany api //

teṣām athābhyupagamān manus tāta yuge yuge
pravartayati śrāddhāni naṣṭe dharme prajāpatiḥ //

pitṝṇām ādisargeṇa sarveṣāṃ dvijasattama
tasmād enaṃ svadharmeṇa śrāddhadevaṃ vadanti vai //

sarveṣāṃ rājataṃ pātram atha vā rajatānvitam
dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhe prīṇāti vai pitṝn //

somasyāpyāyanaṃ kṛtvā vahner vaivasvatasya ca
udagāyanam apy agnāv agnyabhāve 'psu vā punaḥ //

pitṝn prīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayanti tam
yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ prajāś ca vipulās tathā
svargam ārogyam evātha yad anyad api cepsitam //

devakāryād api mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate
devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvam āpyāyanaṃ smṛtam //

śīghraprasādā hy akrodhā lokasyāpyāyanaṃ param
sthiraprasādāś ca sadā tān namasyasva bhārgava //

pitṛbhakto 'si viprarṣe sadbhaktaś ca na saṃśayaḥ
śreyas te 'dya vidhāsyāmi pratyakṣaṃ kuru tat svayam //

cakṣur divyaṃ savijñānaṃ pradiśāmi ca te 'nagha
gatim etām apramatto mārkaṇḍeya niśāmaya //

na hi yogagatir divyā na pitṝṇāṃ parā gatiḥ
tvadvidhenāpi siddhena dṛśyate māṃsacakṣuṣā //

evam uktvā sa deveśo mām upasthitam agrataḥ
cakṣur dattvā savijñānaṃ devānām api durlabham
jagāma gatim iṣṭāṃ vai dvitīyo 'gnir iva jvalan //

tan nibodha kuruśreṣṭha yan mayāsīn niśāmitam
prasādāt tasya devasya durjñeyaṃ bhuvi mānuṣaiḥ //