હરિવંશ · અધ્યાય 13

ઇત્ય્ ઉક્તો ઽહં ભગવતા દેવદેવેન ભાસ્વતા
સનત્કુમારેણ પુનઃ પૃષ્ટવાન્ દેવમ્ અવ્યયમ્ ॥

સંદેહમ્ અમરશ્રેષ્ઠં ભગવન્તમ્ અરિંદમ
નિબોધ તન્ મે ગાઙ્ગેય નિખિલં સર્વમ્ આદિતઃ ॥

કિયન્તો વૈ પિતૃગણાઃ કસ્મિંલ્ લોકે ચ તે ગણાઃ
વર્તન્તિ દેવપ્રવરા દેવાનાં સોમવર્ધનાઃ ॥

સપ્તૈતે જપતાં શ્રેષ્ઠ સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સ્મૃતાઃ
ચત્વારો મૂર્તિમન્તો વૈ ત્રય એષાં અમૂર્તયઃ ॥

તેષાં લોકં વિસર્ગં ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્ છૃણુ
પ્રભાવં ચ મહત્ત્વં ચ વિસ્તરેણ તપોધન ॥

ધર્મમૂર્તિધરાસ્ તેષાં ત્રયો યે પરમા ગણાઃ
તેષાં નામાનિ લોકાંશ્ ચ કીર્તયિષ્યામિ તચ્ છૃણુ ॥

લોકાઃ સનાતના નામ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ
અમૂર્તયઃ પિતૃગણાસ્ તે વૈ પુત્રાઃ પ્રજાપતેઃ ॥

વિરાજસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
યજન્તિ તાન્ દેવગણા વિધિદૃષ્ટેન કર્મના ॥

એતે વૈ યોગવિભ્રષ્ટા લોકાન્ પ્રાપ્ય સનાતનાન્
પુનર્ યુગસહસ્રાન્તે જાયન્તે બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

તે પ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયઃ સાંખ્યયોગમ્ અનુત્તમમ્
યાન્તિ યોગગતિં સિદ્ધાઃ પુનર્ આવૃત્તિદુર્લભામ્ ॥

એતે સ્મ પિતરસ્ તાત યોગિનાં યોગવર્ધનાઃ
આપ્યાયયન્તિ યે પૂર્વં સોમં યોગબલેન વૈ ॥

તસ્માચ્ છ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ યોગિનાં દ્વિજસત્તમ
એષ વૈ પ્રથમઃ કલ્પઃ સોમપાનાં અનુત્તમઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા મેના નામ મહાગિરેઃ
પત્ની હિમવતઃ શ્રેષ્ઠા યસ્યા મૈનાક ઉચ્યતે ॥

મૈનાકસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ ક્રૌઞ્ચો નામ મહાગિરિઃ
પર્વતપ્રવરઃ શુભ્રો નાનારત્નસમાચિતઃ ॥

તિસ્રઃ કન્યાસ્ તુ મેનાયાં જનયામ્ આસ શૈલરાટ્
અપર્ણામ્ એકપર્ણાં ચ તૃતીયામ્ એકપાટલામ્ ॥

તપશ્ ચરન્ત્યઃ સુમહદ્ દુશ્ચરં દેવદાનવૈઃ
લોકાન્ સંતાપયામ્ આસુસ્ તાસ્ તિસ્રઃ સ્થાણુજંગમાન્ ॥

આહારમ્ એકપર્ણેન સૈકપર્ણા સમાચરત્
પાટલાપુષ્પમ્ એકં ચ વિદધે ચૈકપાટલા ॥

એકા તત્ર નિરાહારા તાં માતા પ્રત્યષેધયત્
ઉ મા ઇતિ નિષેધન્તી માતૃસ્નેહેન દુઃખિતા ॥

સા તથોક્તા તયા માત્રા દેવી દુષ્ચરચારિણી
ઉમેત્ય્ એવાભવત્ ખ્યાતા ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરી ॥

તપઃશરીરાઃ સર્વાસ્ તાસ્ તિસ્રો યોગબલાન્વિતાઃ
સર્વાસ્ તા વૈ મહાભાગાઃ સર્વાશ્ ચ સ્થિરયૌવનાઃ ।
તા લોકમાતરશ્ ચૈવ બ્રહ્મચારિણ્ય એવ ચ ।
સર્વાશ્ ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વાશ્ ચૈવોર્ધ્વરેતસઃ ॥

ઉમા તાસાં વરિષ્ઠા ચ જ્યેષ્ઠા ચ વરવર્ણિની
મહાયોગબલોપેતા મહાદેવમ્ ઉપસ્થિતા ॥

અસિતસ્યૈકપર્ણા તુ દેવલસ્ય મહાત્મનઃ
પત્ની દત્તા મહાબ્રહ્મન્ યોગાચાર્યાય ધીમતે ॥

જૈગીષવ્યસ્ય તુ તથા વિદ્ધિ તામ્ એકપાટલામ્
એતે ચાપિ મહાભાગે યોગાચાર્યાવ્ ઉપસ્થિતે ॥

લોકાઃ સોમપદા નામ મરીચેર્ યત્ર વૈ સુતાઃ
પિતરો દિવિ વર્તન્તે દેવાસ્ તાન્ ભાવયન્ત્ય્ ઉત
અગ્નિષ્વાત્તા ઇતિ ખ્યાતાઃ સર્વ એવામિતૌજસઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા અચ્છોદા નામ નિમ્નગા
અચ્છોદં નામ તદ્ દિવ્યં સરો યસ્યાઃ સમુત્થિતમ્ ॥

સા દૃષ્ટ્વા પિતરં વવ્રે વસું નામાન્તરિક્ષગમ્
નામ્ના વસુમ્ ઇતિ ખ્યાતમ્ આયોઃ પુત્રં યશસ્વિનમ્ ॥

સા તેન વ્યભિચારેણ મનસઃ કામચારિણી
પિતરં પ્રાર્થયિત્વાન્યં યોગભ્રષ્ટા પપાત હ ॥

ત્રીણ્ય્ અપશ્યદ્ વિમાનાનિ પતમાના દિવશ્ ચ્યુતા
ત્રસરેણુપ્રમાણાનિ સાપશ્યત્ તેષુ તાન્ પિતૄન્ ॥

સુસૂક્ષ્માન્ અપરિવ્યક્તાન્ અગ્નીન્ અગ્નિષ્વ્ ઇવાહિતાન્
ત્રાયધ્વં ઇત્ય્ ઉવાચાર્તા પતન્તી તાન્ અવાક્શિરાઃ ॥

તૈર્ ઉક્તા સા તુ મા ભૈષીર્ ઇતિ વ્યોમ્નિ વ્યવસ્થિતા
તતઃ પ્રસાદયામ્ આસ સ્વાન્ પિતૄન્ દીનયા ગિરા ॥

ઊચુસ્ તે પિતરઃ કન્યાં ભ્રષ્ટૈશ્વર્યાં વ્યતિક્રમાત્
ભ્રષ્ટૈશ્વર્યા સ્વદોષેણ પતસિ ત્વં શુચિસ્મિતે ॥

યૈઃ ક્રિયન્તે હિ કર્માણિ શરીરૈર્ દિવિ દૈવતૈઃ
તૈર્ એવ તત્કર્મફલં પ્રાપ્નુવન્તીહ દેવતાઃ ॥

સદ્યઃ ફલન્તિ કર્માણિ દેવત્વે પ્રેત્ય માનુષે
યાનિ કર્માણિ દેવત્વે તાનિ સન્ત્ય્ એવ માનુષે ।
તસ્માત્ ત્વં તપસઃ પુત્રિ પ્રેત્યેહ પ્રાપ્સ્યસે ફલમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા પિતૃભિઃ સા તુ પિતૄન્ સ્વાન્ સંપ્રસાદયત્
ધ્યાત્વા પ્રસાદં તે ચક્રુસ્ તસ્યાઃ સર્વે ઽનુકમ્પયા ॥

અવશ્યંભાવિનં જ્ઞાત્વા તે ઽર્થમ્ ઊચુસ્ તતશ્ ચ તામ્
તસ્ય રાજ્ઞો વસોઃ કન્યા ત્વમ્ અપત્યં ભવિષ્યસિ
ઉત્પન્નસ્ય પૃથિવ્યાં તુ માનુષેષુ મહાત્મનઃ ।
કન્યૈવ ભૂત્વા લોકાન્ સ્વાન્ પુનઃ પ્રાપ્સ્યસિ દુર્લભાન્ ॥

પરાશરસ્ય દાયાદં ત્વં વિપ્રં જનયિષ્યસિ
સ વેદમ્ એકં બ્રહ્મર્ષિશ્ ચતુર્ધા વિભજિષ્યતિ ॥

મહાભિષસ્ય પુત્રૌ ચ શંતનોઃ કીર્તિવર્ધનૌ
વિચિત્રવીર્યં ધર્મજ્ઞં તથા ચિત્રાઙ્ગદં પ્રભુમ્ ॥

એતાન્ ઉત્પાદ્ય પુત્રાંસ્ ત્વં પુનર્ લોકાન્ અવાપ્સ્યસિ
પ્રાપ્યૈતત્ સુમહાભાગે કુત્સિતેન સ્વકર્મણા ।
વ્યતિક્રમાત્ પિતૄણાં ચ જન્મ પ્રાપ્સ્યસિ કુત્સિતમ્ ॥

તસ્યૈવ રાજ્ઞસ્ ત્વં કન્યા અદ્રિકાયાં ભવિષ્યસિ
અષ્ટાવિંશે ભવિત્રી ત્વં દ્વાપરે મત્સ્યયોનિજા ॥

એવમ્ ઉક્તા તુ દાસેયી જાતા સત્યવતી તદા
મત્સ્યયોનૌ અનુપમા રાજ્ઞસ્ તસ્ય વસોઃ સુતા ॥

બૈભ્રાજા નામ તે લોકા દિવિ ભાન્તિ સુદર્શનાઃ
યત્ર બર્હિષદો નામ પિતરો દિવિ વિષ્રુતાઃ ॥

તાન્ દાનવગણાઃ સર્વે યક્ષગન્ધર્વરાક્ષસાઃ
નાગાઃ સર્પાઃ સુપર્ણાશ્ ચ ભાવયન્ત્ય્ અમિતૌજસઃ ॥

એતે પુત્રા મહાત્માનઃ પુલસ્ત્યસ્ય પ્રજાપતેઃ
મહાત્માનો મહાભાગાસ્ તેજોયુક્તાસ્ તપસ્વિનઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા પીવરી નામ વિશ્રુતા
યોગા ચ યોગપત્ની ચ યોગમાતા તથૈવ ચ
ભવિત્રી દ્વાપરં પ્રાપ્ય યુગં ધર્મભૃતાં વરા ॥

પરાશરકુલોદ્ભૂતઃ શુકો નામ મહાતપાઃ
ભવિષ્યતિ યુગે તસ્મિન્ મહાયોગી દ્વિજર્ષભઃ
વ્યાસાદ્ અરણ્યાં સંભૂતો વિધૂમો ઽગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ॥

સ તસ્યાં પિતૃકન્યાયાં પીવર્યાં જનયિષ્યતિ
કન્યાં પુત્રાંશ્ ચ ચતુરો યોગાચાર્યાન્ મહાબલાન્ ॥

કૃષ્ણં ગૌરં પ્રભું શંભું કન્યાં કૃત્વીં તથૈવ ચ
કન્યાં કીર્તિમતીં ષષ્ઠીં યોગમાતાં ચ યોગિનીમ્ ।
કૃત્વીં કન્યાં કીર્તિમતીં યોગાં યોગસ્ય માતરમ્ ।
બ્રહ્મદત્તસ્ય જનની મહિષી ત્વ્ અણુહસ્ય યા ॥

એતાન્ ઉત્પાદ્ય ધર્માત્મા યોગાચાર્યાણ્ મહાવ્રતાણ્
શ્રુત્વા સ જનકાદ્ ધર્માન્ વ્યાસાદ્ અમિતબુદ્ધિમાન્ ।
મહાયોગી તદા ગન્તા પુનર્ આવર્તિનીં ગતિમ્ ॥

અમૂર્તિમન્તઃ પિતરો ધર્મમૂર્તિધરા મુને
કથા યત્ર સમુત્પન્ના વૃષ્ણ્યન્ધકકુલાન્વયા ॥

ત્રય એતે મયા પ્રોક્તાશ્ ચતુરો ઽન્યાન્ નિબોધ મે
યાન્ વક્ષ્યામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મૂર્તિમન્તો હિ તે સ્મૃતાઃ
સમુત્પન્નાઃ સ્વધાયાં તુ કાવ્યાદ્ અગ્નેઃ કવેઃ સુતાઃ ॥

સુકાલા નામ પિતરો વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ
નિરતા દેવલોકેષુ જ્યોતિર્ભાસિષુ ભાર્ગવ
સર્વકામસમૃદ્ધેષુ દ્વિજાસ્ તાન્ ભાવયન્ત્ય્ ઉત ॥

તેષાં વૈ માનસી કન્યા ગૌર્ નામ દિવિ વિશ્રુતા
તવૈવ વંશે યા દત્તા શુકસ્ય મહિષી દ્વિજ ॥

એકશૃઙ્ગા ઇતિ ખ્યાતા સાધ્યાનાં કીર્તિવર્ધની
મરીચિગર્ભાન્ સા લોકાન્ સમાવૃત્ય વ્યવસ્થિતા ॥

યે ત્વ્ અથાઙ્ગિરસઃ પુત્રાઃ સાધ્યૈઃ સંવર્ધિતાઃ પુરા
ઉપહૂતાઃ સ્મૃતાસ્ તે વૈ પિતરો ભાસ્વરા દિવિ ।
તાન્ ક્ષત્રિયગણાસ્ તાત ભાવયન્તિ ફલાર્થિનઃ ॥

એતેષાં માનસી કન્યા યશોદા નામ વિશ્રુતા
પત્ની યા વિશ્વમહતઃ સ્નુષા વૈ વૃદ્ધશર્મણઃ
રાજર્ષેર્ જનની તાત દિલીપસ્ય મહાત્મનઃ ॥

તસ્ય યજ્ઞે પુરા ગીતા ગાથાઃ પ્રીતૈર્ મહર્ષિભિઃ
તદા દેવયુગે તાત વાજિમેધે મહામખે ॥

અગ્નેર્ જન્મ તથા શ્રુત્વા શાણ્ડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ
દિલીપં યજમાનં યે પશ્યન્તિ સુસમાહિતાઃ
સત્યવન્તં મહાત્માનં તે ઽપિ સ્વર્ગજિતો નરાઃ ॥

સુસ્વધા નામ પિતરઃ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
સમુત્પન્નસ્ય પુલહાન્ મહાત્માનો દ્વિજર્ષભાઃ ॥

લોકેષુ દિવિ વર્તન્તે કામગેષુ વિહંગમાઃ
તાંસ્ તુ વૈશ્યગણાસ્ તાત ભાવયન્તિ ફલાર્થિનઃ ॥

તેષાં વૈ માનસી કન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા
યયાતેર્ જનની બ્રહ્મન્ મહિષી નહુષસ્ય ચ ॥

ત્રય એતે ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ ચતુર્થં તુ નિબોધ મે
ઉત્પન્ના યે સ્વધાયાં તુ સોમપા વૈ કવેઃ સુતાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભસ્ય સુતાઃ શૂદ્રાસ્ તાન્ ભાવયન્ત્ય્ ઉત
માનસા નામ તે લોકા યત્ર વર્તન્તિ તે દિવિ ॥

તેષાં વૈ માનસી કન્યા નર્મદા સરિતાં વરા
યા ભાવયતિ ભૂતાનિ દક્ષિણાપથગામિની
પુરુકુત્સસ્ય યા પત્ની ત્રસદ્દસ્યોર્ જનન્ય્ અપિ ॥

તેષામ્ અથાભ્યુપગમાન્ મનુસ્ તાત યુગે યુગે
પ્રવર્તયતિ શ્રાદ્ધાનિ નષ્ટે ધર્મે પ્રજાપતિઃ ॥

પિતૄણામ્ આદિસર્ગેણ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ
તસ્માદ્ એનં સ્વધર્મેણ શ્રાદ્ધદેવં વદન્તિ વૈ ॥

સર્વેષાં રાજતં પાત્રમ્ અથ વા રજતાન્વિતમ્
દત્તં સ્વધાં પુરોધાય શ્રાદ્ધે પ્રીણાતિ વૈ પિતૄન્ ॥

સોમસ્યાપ્યાયનં કૃત્વા વહ્નેર્ વૈવસ્વતસ્ય ચ
ઉદગાયનમ્ અપ્ય્ અગ્નાવ્ અગ્ન્યભાવે ઽપ્સુ વા પુનઃ ॥

પિતૄન્ પ્રીણાતિ યો ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયન્તિ તમ્
યચ્છન્તિ પિતરઃ પુષ્ટિં પ્રજાશ્ ચ વિપુલાસ્ તથા
સ્વર્ગમ્ આરોગ્યમ્ એવાથ યદ્ અન્યદ્ અપિ ચેપ્સિતમ્ ॥

દેવકાર્યાદ્ અપિ મુને પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે
દેવતાનાં હિ પિતરઃ પૂર્વમ્ આપ્યાયનં સ્મૃતમ્ ॥

શીઘ્રપ્રસાદા હ્ય્ અક્રોધા લોકસ્યાપ્યાયનં પરમ્
સ્થિરપ્રસાદાશ્ ચ સદા તાન્ નમસ્યસ્વ ભાર્ગવ ॥

પિતૃભક્તો ઽસિ વિપ્રર્ષે સદ્ભક્તશ્ ચ ન સંશયઃ
શ્રેયસ્ તે ઽદ્ય વિધાસ્યામિ પ્રત્યક્ષં કુરુ તત્ સ્વયમ્ ॥

ચક્ષુર્ દિવ્યં સવિજ્ઞાનં પ્રદિશામિ ચ તે ઽનઘ
ગતિમ્ એતામ્ અપ્રમત્તો માર્કણ્ડેય નિશામય ॥

ન હિ યોગગતિર્ દિવ્યા ન પિતૄણાં પરા ગતિઃ
ત્વદ્વિધેનાપિ સિદ્ધેન દૃશ્યતે માંસચક્ષુષા ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સ દેવેશો મામ્ ઉપસ્થિતમ્ અગ્રતઃ
ચક્ષુર્ દત્ત્વા સવિજ્ઞાનં દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્
જગામ ગતિમ્ ઇષ્ટાં વૈ દ્વિતીયો ઽગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ॥

તન્ નિબોધ કુરુશ્રેષ્ઠ યન્ મયાસીન્ નિશામિતમ્
પ્રસાદાત્ તસ્ય દેવસ્ય દુર્જ્ઞેયં ભુવિ માનુષૈઃ ॥