Harivamsa · Chapter 113
tato dṛṣṭvaiva garuḍam aniruddhaśarīragāḥ
evaṃ varān bahūṃl labdhvā bāṇaḥ prītimān abhavat |
jagāma saha rudreṇa mahākālatvam āgataḥ |
vāsudevo 'pi bahudhā nāradaṃ paryapṛcchata |
kvāniruddhas tu bhagavān saṃyato nāgabandhanaiḥ |
śrotum icchāmi tattvena snehaklinnaṃ hi me manaḥ ||
aniruddhe hṛte vīre kṣubhitā dvārakā purī |
śīghraṃ taṃ mokṣayiṣyāmi yad arthaṃ vayam āgatāḥ ||
adya taṃ naṣṭaśatruṃ vai draṣṭum icchāmahe vayam |
sa pradeśas tu bhagavan viditas tava suvrata ||
evam uktas tu kṛṣṇena nāradaḥ pratyabhāṣata |
kanyāpure kumāro 'sau baddho nāgaiś ca mādhava ||
etasminn antare śīghraṃ citralekhā hy upasthitā |
bāṇasyottamasattvasya daityendrasya mahātmanaḥ |
idam antaḥpuraṃ deva praviśasva yathāsukham ||
tataḥ praviṣṭās te sarve aniruddhasya mokṣaṇe |
balaḥ suparṇaḥ kṛṣṇaś ca pradyumno nāradas tathā |
vāsudevo 'pi sahasā viveśāntaḥpure ripoḥ |
śararūpā mahāsarpā veṣṭayitvā tanuṃ sthitāḥ //
te sarve sahasā dehāt tasya niḥsṛtya bhoginaḥ
kṣitiṃ sarve 'bhyadhāvanta prakṛtyāvasthitāḥ śarāḥ //
dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca kṛṣṇena so 'niruddho mahātmanā
sthitiḥ prītimanā bhūtvā prāñjalir vākyam abravīt //
devadeva sadā yudhe jetā tvam asi kas tava
śakto vai pramukhe sthātuṃ sākṣād api śatakratuḥ //
āroha garuḍaṃ tūrṇaṃ gacchāma dvārakāṃ purīm
ityuktaḥ so 'dhirūḍhas tu saha dānavakanyayā //
tatas te dīrgham adhvānaṃ prayayuḥ puruṣarṣabhāḥ
cakrāyudho gṛhya tadāniruddhaṃ |
nighnaṃ cakre bāṇam udīrṇacakram |
chittvā tu bāṇasya sa bāhucakraṃ |
cakrāyudho gṛhya tadāniruddham |
puro mahābāṇam udīrṇacakra+ |
+nipātite bāhuviśīrṇagātre |
āruhya garuḍaṃ sarve jitvā bāṇaṃ mahāsuram //
tato 'mbaratalasthās te vāruṇīṃ diśam āśritāḥ
apaśyanta mahātmāno gāvo divyapayaḥpradāḥ |
velāvanavicāriṇyo nānāvarṇāḥ sahasraśaḥ //
niśamya bāṇagāvas tu tāsu cakre manas tadā
āsthito garuḍaṃ devaḥ sarvalokādir avyayaḥ //
āha māṃ satyabhāmā ca bāṇagāvo mamānaya
yāsāṃ pītvā kila kṣīraṃ na jīryanti mahāsurāḥ //
tā mamānaya bhadraṃ te yadi kāryaṃ na lupyate
atha kāryanirodhaḥ syān naiva tāsu manaḥ kṛthāḥ //
dṛśyante gāva etās tā māṃ dṛṣṭvā varuṇālayam
viśanti sahitāḥ sarvāḥ kāryam atra vidhīyatām //
tathety uktvā tu garuḍaḥ pakṣavātena sāgaram
so 'vagāḍho hi sahasā varuṇālayam antikāt //
tatas tu vāruṇaṃ sainyam abhiyātaṃ sudāruṇam
pramukhe vāsudevasya nānāpraharaṇodyatam //
teṣām āpatatāṃ saṃkhye vāruṇānāṃ sahasraśaḥ
dehā vidyotayanti sma kṛtsnaṃ vai varuṇālayam |
cakreṇa bhagavāñ śauriś cakāra kadanaṃ mahat |
bhagnaṃ balam anādhṛṣyaṃ keśavena mahātmanā |
te bhagnāḥ sahasā yānti tam eva varuṇālayam //
ṣaṣṭiṃ rathasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ rathaśatāni ca
varuṇena prayuktāni dīptaśastrāṇi saṃyuge //
tad balaṃ kṛṣṇabāṇaughair dahyamānaṃ samantataḥ
bhagnaṃ varuṇam āśritya naiva sthānam avindata //
ṛṣibhir devagandharvais tathaivāpsarasāṃ gaṇaiḥ
saṃstūyamāno bahudhā varuṇaḥ paryavasthitaḥ //
chatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa vapuṣmatā
salilasrāviṇā śreṣṭhaṃ cāpam udyamya viṣṭhitaḥ //
apāṃ patir abhikruddhaḥ putrapautrabalānvitaḥ
āhvayann iva yuddhe sa visphāritamahādhanuḥ //
sa tu pradhmāpayañ śaṅkhaṃ varuṇaḥ samadhāvata
hariṃ hara iva krodhād bāṇajālaiḥ samāvṛṇot //
tataḥ pradhmāya jalajaṃ pāñcajanyaṃ mahābalaḥ
bāṇavarṣākulāḥ sarvā diśaś cakre janārdanaḥ //
tataḥ śaraughair bahudhā varuṇaḥ pīḍito raṇe
smayann iva tadā kṛṣṇaṃ varuṇaḥ pratyayudhyata //
tato 'straṃ vaiṣṇavaṃ ghoram abhimantryāhave sthitaḥ
vāsudevo 'bravīd vākyaṃ pramukhe tasya saṃsthitaḥ //
idam astraṃ mahāghoraṃ vaiṣṇavaṃ śatrumardanam
mayodyataṃ vadhārthaṃ te tiṣṭhedānīṃ sthiro bhava //
tatas tad varuṇo devo hy astraṃ vaiṣṇavam udyatam
vāruṇāstreṇa saṃyojya nanāda sa mahābalaḥ //
tasyāstravitatā hy āpo varuṇāsyābhiniḥsṛtāḥ
vaiṣṇavāstrasya śamane vartante samitiṃjaya //
dahyante vāruṇāḥ sarve tato 'stre jvalite punaḥ
vaiṣṇave tu mahāvīrye diśo bhītāḥ pradudruvuḥ //
tāṃs tu prajvalato dṛṣṭvā varuṇo vākyam abravīt
smara tāṃ prakṛtiṃ pūrvām avyaktāṃ vyaktalakṣaṇāṃ
tamo jahi mahābhāga rajasā muhyase katham //
sattvastho nityam āsīt tvaṃ yogīśvara mahāmate
pañcabhūtāśrayān doṣān ahaṃkāraṃ ca saṃtyaja //
yeyaṃ te vaiṣṇavī mūrtis tasyā jyeṣṭho hy ahaṃ tava
jyeṣṭhabhāvena mānyas te kiṃ māṃ dagdhum icchasi //
nāgnir vikramate hy agnau tyaja kopaṃ yudhāṃ vara
tvayi na prabhaviṣyanti jagataḥ prabhavo hy asi //
pūrvaṃ hi yā tvayā sṛṣṭā prakṛtir vikṛtātmikā
dharmiṇī bījabhāvena pūrvadharmasamāśritā //
āgneyaṃ caiva saumyaṃ ca prakṛtyaivedam āditaḥ
tvayā sṛṣṭaṃ jagad idaṃ sa kathaṃ manyase mayi //
ajeyaḥ śāśvato nityaṃ svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ
akṣayaś cāvyayaś caiva bhavān eva mahādyute //
rakṣa māṃ rakṣaṇīyo 'haṃ tvayānagha namo 'stu te
ādikartāsi lokasya tvayaiva bahulīkṛtam //
kiṃ krīḍasi mahādeva bālaḥ krīḍanakair iva
na hy ahaṃ prakṛtidveṣī nāhaṃ prakṛtidūṣakaḥ //
prakṛtir yā vikāreṣu vartate puruṣottama
tasyā vikāraśamane vartase tvaṃ yathāvidhi //
vikāro 'si vikārāṇāṃ vikārāyatane 'nagha
tān adharmavido mandān bhavān vikurute sadā //
iyaṃ hi prakṛtir doṣais tamasā yujyate sadā
rajasā vāpi saṃduṣṭā tato mohaḥ pravartate //
parāvarajñaḥ sarvajña aiśvaryavidhim āsthitaḥ
kiṃ mohayasi naḥ sarvān prajāpatir iva svayam //
ityevamuktaḥ prahasan kṛṣṇo vacanam abravīt
gāḥ saṃprayaccha me deva śāntyarthaṃ bhīmavikrama //
bāṇena sārdhaṃ samayo mayā deva purā kṛtaḥ
kathaṃ ca samayaṃ kṛtvā kuryāṃ viphalam anyathā //
jīvan nāhaṃ pradāsyāmi gāvo vai vṛṣabhekṣaṇa
hatvā māṃ naya gāvas tvam eṣa me samayaḥ kṛtaḥ //
varuṇenaivam uktas tu muktvā gā vai mahāyaśāḥ
evam ukto 'tha bāṇasya gāvo muktvā mahāyaśāḥ |
abhedyaṃ samayaṃ matvā nyastavādo gavāṃ prati |
prahasya varuṇaṃ devaṃ mānayām āsa mādhavaḥ
saṃprahasya tato vākyaṃ vyājahārārthakovidaḥ |
mānayan varuṇaṃ devo gā bāṇasya vyamuñcata |
tasmān mukto 'si yady evaṃ bāṇena samayaḥ kṛtaḥ |
prasṛtair madhurair vākyais tattvārtham anubhāṣitaiḥ ||
kathaṃ pāpaṃ kariṣyāmi varuṇa tvayy ahaṃ prabho |
gaccha mukto 'si varuṇa satyasaṃdho 'stu no bhavān |
tvatpriyārthaṃ mayā muktā bāṇagāvo na saṃśayaḥ ||
tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ |
argham ādāya varuṇaḥ keśavaṃ pratyapūjayat ||
keśavo 'rdhaṃ tadā gṛhya varuṇādyadunandanaḥ |
balaṃ pūjayate devaḥ kuśalī ca samāhitaḥ ||
varuṇāyābhayaṃ dattvā vāsudevaḥ pratāpavān |
tvadarthaṃ dhenavo muktā bāṇasya tu durātmanaḥ |
ity uktvā varuṇaṃ devo gā bāṇasya vimuñcata |
prayayau dvārakāṃ cāpi śakrādyair amarair vṛtaḥ //
tatra devāḥ samarutaḥ sasādhyāḥ samitiṃjaya
gandharvāpsarasaś caiva kiṃnarāś cāntarikṣagāḥ |
ṛṣayo nāradamukhā vasiṣṭādyā tapodhanāḥ |
anugacchanti viśveśaṃ sarvabhūtādim avyayam //
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca mahābalau
vidyādharagaṇāś caiva ye cānye siddhacāraṇāḥ |
āyāntam anugacchanti yaśasā vijayena ca //
durād eva tu tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ dvāramālinīm
pāñcajanyasya nirghoṣaṃ cakre cakragadādharaḥ //
devānuyātranirghoṣaṃ pāñcajanyasya nisvanam
śrutvā dvāravatī sarvā praharṣam atulaṃ gatā //
vainateyasamāsīnaṃ nīlāñjanacayopamam
avandanyādavāḥ kṛṣṇaṃ śriyā paramayā yutam //
ṛṣibhir devagandharvaiś cāraṇaiś ca samantataḥ
saṃstūyamāno govindo dvārakopari viṣṭhitaḥ //
tadāścaryam apaśyanta dāśārhagaṇasattamāḥ
praharṣam atulaṃ prāptā dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ mahābhujam |
bāṇaṃ jitvā mahādevam āyāntaṃ puruṣottamam //
dvārakāvāsināṃ vācaś caranti bahudhā tadā
prāpte kṛṣṇe mahābhāge sātvatānāṃ mahārathe //
dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo yeṣāṃ no jagataḥ patiḥ
rakṣitā cāpi goptā ca dīrghabāhur janārdanaḥ //
vainateyaṃ samāruhya bāṇaṃ jitvā sudurjayam
prāpto 'yaṃ puṇḍarīkākṣo manāṃsy āhlādayann iva //
evaṃ kathayatām eva dvārakāvāsināṃ tadā
vāsudevagṛhaṃ devā viviśus te mahārathāḥ //
tāni teṣāṃ vimānāni divi saṃcaratāṃ tadā
sthitāny eva pradṛśyante nānārūpāṇi sarvaśaḥ //
siṃharṣabhamṛgair nāgair vājisārasabarhiṇaiḥ
bhāsvanti tāni dṛśyante vimānāni sahasraśaḥ //
ete rudrās tathādityā vasavo 'thāśvināv api
sādhyā devās tathānye cāpy avandaṃs tān yathākramam //
aho vai mahad āścaryaṃ vāsudevasya saṃśrayāt
prāpyate yad ihāsmābhir iti vācaś caranti hi //
tataś candanacūrṇaiś ca puṣpavarṣaiś ca sarvaśaḥ
kiranti paurāḥ sarvāṃs tān pūjayanto divaukasaḥ //
lājaiḥ praṇāmair dhūpaiś ca vāgbuddhiniyatās tathā
dvārakāvāsinaḥ sarve pūjayanti divaukasaḥ //
āhukaṃ vasudevaṃ ca sāmbaṃ ca yadunandanam
sātyakiṃ colmukaṃ caiva vipṛthuṃ ca mahābalam //
etān pariṣvajya tadā mūrdhni cāghrāya vīryavān
atha śakro mahābhāgaḥ samakṣaṃ yadumaṇḍale |
stuvantaṃ keśihantāraṃ tatrovācottaraṃ vacaḥ |
andhakaṃ ca śubhākṣaṃ ca tato vacanam abravīt //
vāsavaḥ sātvatān sarvān eṣa vo yadunandanaḥ
yojayitvā raṇe caiva yaśasā pauruṣeṇa ca //
mahādevasya miṣato guhasya ca tathaiva ca
eṣa bāṇaṃ raṇe jitvā dvārakāṃ punar āgatāḥ //
sahasrabāhor bāhūnāṃ kṛtvā kṣayam anuttamam
sthāpayitvā dvibāhutve prāpto 'yaṃ svapurīṃ hariḥ //
yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ
tad apy avasitaṃ kṛtsnaṃ naṣṭaśokā vayaṃ kṛtāḥ //
pibanto madhumādhvīkaṃ raṃsyāmaḥ prītisaṃyutāḥ
kālo yāsyaty avirataṃ viṣayeṣv eva sajjatām //
bāhūnāṃ saṃśrayāt sarve vayam asya mahātmanaḥ
pranaṣṭaśokā raṃsyāmaḥ sarva evāmarāḥ sukham //
evam uktvā pariṣvajya kṛṣṇaṃ kamalalocanam
evaṃ stutvā sahasrākṣaḥ keśavaṃ dānavāntakam |
āpṛcchya taṃ mahābhāgaḥ sarvair devagaṇair vṛtaḥ ||
tataḥ punaḥ pariṣvajya kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam |
ity uktvā yādavān sarvān kṛṣṇaṃ saṃpūjya vāsavaḥ |
puraṃdaro divaṃ yātaḥ sarvāmaragaṇair vṛtaḥ
ṛṣayaś ca mahātmāno jayāśīrbhir mahaujasam |
yathāgataṃ punar yātā yakṣarākṣasakiṃnarāḥ ||
puraṃdare divaṃ yāte padmanābho mahābalaḥ |
apṛcchata mahābhāgaḥ sarvān kuśalam avyayam ||
tataḥ kilakilāśabdaṃ nirvamantaḥ sahasraśaḥ |
gacchanti kaumudīṃ draṣṭuṃ so 'naghaḥ priyayā saha |
dvārakāṃ prāpya kṛṣṇas tu reme yadugaṇair vṛtaḥ //
evam eṣo 'vatīirṇo vai pṛthivyāṃ pṛthivīpate
viṣṇur yadukulaśreṣṭho vāsudeveti viśrutaḥ //
etaiś ca kāraṇaiḥ śrīmān vasudevakule prabhuḥ
jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi //
nivṛtte nāradapraśne mayoktaṃ te samāsataḥ
uktās te vistarāḥ sarve pūrvaṃ ye janamejaya //
viṣṇos tu māthure kalpe yatra te saṃśayo mahān
vāsudevagatiś caiva sā mayā samudāhṛtā //
āścaryaś caiva nānyo 'sti kṛṣṇaś cāścaryasaṃnidhiḥ
sarveṣv āścaryakalpeṣu nāsty āścaryam avaiṣṇavam //
sa eva dhanyo dhanināṃ dhanyakṛd dhanyabhāvanaḥ
deveṣv api sadaityeṣu nāsti dhanyataro 'cyutāt //
ādityā vasavo rudrā aśvinau marutas tathā
gaganaṃ bhūr diśaś caiva salilaṃ jyotir eva ca //
eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā kāla eva ca
satyaṃ dharmas tapaś caiva brahma caiva sanātanam
anantaś caiva nāgānāṃ rudrāṇāṃ śaṃkaraḥ smṛtaḥ |
jaṅgamājaṅgamaṃ caiva jagannārāyaṇodbhavaṃ |
etasmāc ca jagat sarvaṃ prasūyeta janārdanāt |
jagac ca sarvaṃ deveśas taṃ namas kuru bhārata //
ityuktaṃ bāṇayuddhaṃ te māhātmyaṃ keśavasya ca
vaṃśapratiṣṭhāṃ atulāṃ śravaṇādeva lapsyase //
ye cedaṃ dhārayiṣyanti bāṇayuddham anuttamam
keśavasya ca māhātmyaṃ nādharmas tān bhajiṣyati //
eṣā te vaiṣṇavī caryā mayā kārtsnyena kīrtitā
pṛcchatas tāta yajñe 'smin nivṛtte janamejaya //
āścaryaparvam akhilaṃ yo hīdaṃ dhārayen nṛpa
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati |
kalpa utthāya yo nityaṃ kīrtayet susamāhitaḥ |
na tasya durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca ||
brāhmaṇaḥ sarvavedī syāt kṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdro gacchec ca sadgatim |
nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃcid dīrgham āyur avāpnuyāt //
iti pārikṣito rājā vaiśaṃpāyanabhāṣitam
śrutavān amalo bhūtvā harivaṃśaṃ dvijarṣabhāḥ //
evaṃ śaunaka saṃkṣepād vistareṇa tathaiva ca
saṃkṣepād vistareṇāpi tatra sarve tapodhanāḥ |
proktā vai sarvavaṃśās te kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te //
Original text: Harivaṃśa constituted text with star passages · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0