હરિવંશ · અધ્યાય 109
તતો ઽનિરુદ્ધસ્ય ગૃહે રુરુદુઃ સર્વયોષિતઃ
પ્રિયં નાથમ્ અપશ્યન્ત્યઃ કિંનર્ય ઇવ સંઘશઃ ॥
અહો ધિક્ કિમ્ ઇદં લોકે નાથે કૃષ્ણે વ્યવસ્થિતે
અનાથા ઇવ સંત્રસ્તા રુદિમો ભયમોહિતાઃ ॥
યસ્યેન્દ્રપ્રમુખા દેવાઃ સાદિત્યાઃ સમરુદ્ગણાઃ
બાહુચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય વસન્તિ દિવિ દેવતાઃ ॥
અહો નાસ્તિ ભયં નૂનં તસ્ય લોકે સુદુર્મતેઃ
વાસુદેવસ્ય યઃ ક્રોધં પ્રજ્વાલયતિ દુઃસહમ્ ॥
વ્યાદિતાસ્યસ્ય યો મૃત્યોર્ દંષ્ટ્રાગ્રે પરિવર્તતે
અતિક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય ઘ્નતશ્ ચ ગજસત્તમાન્ ।
શોણિતં પાતુકામસ્ય દંષ્ટ્રાન્ પ્રોધૃત્ય દંશતઃ ।
સ વાસુદેવં સમરે મોહાત્ પ્રત્યુદિયાદ્ રિપુઃ ॥
ઇદમ્ એવંવિધં કૃત્વા વિપ્રિયં યદુપુંગવે
કથં જીવન્ વિમુચ્યેત સાક્ષાદ્ અપિ શતક્રતુઃ ॥
કૃતાગા ન સ શોચ્યસ્ તુ વયં ત્વ્ અદ્ય વિનાકૃતાઃ
વિપ્રયોગેન નાથસ્ય કૃતાન્તવશગાઃ કૃતાઃ ॥
ઇત્ય્ એવં તા રુદન્ત્યશ્ ચ વદન્ત્યશ્ ચ પુનઃ પુનઃ
નેત્રજં વારિ મુમુચુર્ અશિવં પરમાઙ્ગનાઃ ॥
તાસાં બાષ્પાભિપૂર્ણાનિ નયનાનિ ચકાશિરે
સલિલેનાપ્લુતાનીવ પઙ્કજાનિ જલાગમે ॥
તાસામ્ અરાલપક્ષ્માણિ રાજિમન્તિ શુભાનિ ચ
રુધિરેણાપ્લુતાનીવ નયનાનિ ચકાશિરે ॥
તાસાં હર્મ્યતલસ્થાનાં તૂર્ણમ્ આસીન્ મહાસ્વનઃ
કુરરીણામ્ ઇવાકાશે રુદતીનાં સહસ્રશઃ ॥
તં શ્રુત્વા નિનદં ઘોરમ્ અપૂર્વં ભયમ્ આગતમ્
ઉત્પેતુઃ સહસા ખેભ્યો ગૃહેભ્યઃ પુરુષર્ષભાઃ ॥
કસ્માદ્ એષો ઽનિરુદ્ધસ્ય શ્રૂયતે સુમહાસ્વનઃ
ગૃહે કૃષ્ણાભિગુપ્તાનાં કુતો નો ભયમ્ આગતમ્ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઊચુસ્ તે ઽન્યોન્યં સ્નેહવિક્લવગદ્ગદાઃ
પ્રધર્ષિતા યથા સિંહા ગુહાભ્ય ઇવ નિઃસૃતાઃ ॥
સંનાહભેરી કૃષ્ણસ્ય સભાયામ્ આહતા તદા
તસ્યાઃ શબ્દેન તે સર્વે સભામ્ આગમ્ય વિષ્ઠિતાઃ ॥
કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચાન્યોન્યં સમપૃચ્છન્ત યાદવાઃ
અન્યોન્યસ્ય હિ તે સર્વે યથાન્યાયમ્ અવેદયન્ ॥
તતસ્ તે બાષ્પપૂર્ણાક્ષાઃ ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ
નિઃશ્વસન્તો વ્યતિષ્ઠન્ત યાદવા યુદ્ધદુર્મદાઃ ॥
તૂષ્ણીંભૂતેષુ સર્વેષુ વિપૃથુર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
નીતિજ્ઞો હિતવક્તા ચ યાદવાનાં પ્રિયંકરઃ ।
કૃષ્ણં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠં નિઃશ્વસન્તં મુહુર્ મુહુઃ ॥
કિમ્ એવં ચિન્તયાવિષ્ટઃ પુરુષેન્દ્ર ભવાન્ ઇહ
તવ બાહુબલપ્રાણમ્ આશ્રિતાઃ સર્વયાદવાઃ
ભવન્તમ્ આશ્રિતાઃ કૃષ્ણ સંવિભક્તાશ્ ચ સર્વશઃ ॥
તથૈવ બલહા શક્રસ્ ત્વય્ય્ આવેશ્ય જયાજયૌ
સુખં સ્વપિતિ નિશ્ચિન્તઃ કથં ત્વં ચિન્તયાન્વિતઃ ॥
શોકસાગરમ્ અક્ષોભ્યં સર્વે તે જ્ઞાતયો ગતાઃ
તાન્ મજ્જમાનાન્ એકસ્ ત્વં સમુદ્ધર મહાભુજ ॥
કિમ્ એવં ચિન્તયાવિષ્ટો ન કિંચિદ્ અપિ ભાષસે
ચિન્તાં કર્તું વૃથા દેવ ન ત્વમ્ અર્હસિ માધવ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ કૃષ્ણસ્ તુ નિઃશ્વસ્ય સુચિરં પુનઃ
પ્રાહ વાક્યં સ વાક્યજ્ઞો બૃહસ્પતિર્ ઇવ સ્વયમ્ ॥
વિપૃથો ચિન્તયાવિષ્ટ એતત્ કાર્યં વિચિન્તયન્
વિચિન્તયંસ્ ત્વ્ અહં ચાસ્ય કાર્યસ્ય ન લભે ગતિમ્ ।
તથાહં ભવતાપ્ય્ ઉક્તો નોત્તરં વિદધે ક્વચિત્ ॥
દાશાર્હગણમધ્યે ઽદ્ય વદામ્ય્ અર્થવતીં ગિરમ્
શૃણુધ્વં યાદવાઃ સર્વે યથા ચિન્તાન્વિતો હ્ય્ અહમ્ ॥
અનિરુદ્ધે હૃતે વીરે પૃથિવ્યાં સર્વપાર્થિવાઃ
અશક્તાન્ ઇવ મન્યન્તે સર્વાન્ અસ્માન્ સબાન્ધવાન્ ॥
આહુકશ્ ચૈવ નો રાજા હૃતઃ સાલ્વેન વૈ પુરા
પ્રત્યાનીતસ્ તતો ઽસ્માભિર્ યુદ્ધં કૃત્વા સુદારુણમ્ ॥
ઇદં તુ સુમહત્કષ્ટં પ્રાદ્યુમ્નિઃ ક્વ પ્રવાસિતઃ
નૈવંવિધમ્ અહં દોષં સ્મરામિ મનુજર્ષભાઃ ॥
ભસ્મના ગુણ્ઠિતઃ પાદો યેન મે મૂર્ધ્નિ પાતિતઃ
મમ નેત્રં દુરાસ્રાવમ્ અન્ધતાં કો ઽનયદ્ બલાત્ ।
કો વા જડમતિઃ સત્યં રત્નં મે મકુટાદ્ ધરેત્ ॥
કો વા બલં દુરાધર્ષમ્ અવમત્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ ।
કો નુ વા શિનિપુત્રસ્ય ચાપં ન સ્મરતિ પ્રભો ।
સાનુબન્ધસ્ય તસ્યાહં હરિષ્યે જીવિતં રણે ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે કૃષ્ણેન સાત્યકિર્ વાક્યમ્ અબ્રવીત્
ચરાઃ કૃષ્ણ પ્રયુજ્યન્તામ્ અનિરુદ્ધસ્ય માર્ગણે ॥
આહુકં પ્રાહ કૃષ્ણસ્ તુ સ્મિતં કૃત્વા વચસ્ તદા
આભ્યન્તરાશ્ ચ બાહ્યાશ્ ચ વ્યાદિશ્યન્તાં ચરા નૃપ ॥
તતશ્ ચરાસ્ તુ વ્યાદિષ્ટાઃ પાર્થિવેન યશસ્વિના
અભ્યન્તરં ચ માર્ગધ્વં બાહ્યતશ્ ચ સમન્તતઃ ॥
વેણુમન્તં લતાવેષ્ટં તથા રૈવતકં ગિરિમ્
ઋક્ષવન્તં ગિરિં ચૈવ માર્ગધ્વં ત્વરિતા હયૈઃ ॥
એકૈકં તત્ર ચોદ્યાનં માર્ગિતવ્યં સમન્તતઃ
ગન્તવ્યં ચાપિ નિઃસઙ્ગમ્ ઉદ્યાનેષુ સમન્તતઃ ॥
હયાનાં ચ સહસ્રાણિ રથાનાં ચાપ્ય્ અનેકશઃ
આરુહ્ય ત્વરિતાઃ સર્વે માર્ગધ્વં યદુનન્દનમ્ ॥
સેનાપતિર્ અનાધૃષ્ટિર્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્
કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટકર્માણમ્ અચ્યુતં ભીતભીતવત્ ॥
શૃણુ કૃષ્ણ વચો મહ્યં યદિ તે રોચતે વિભો
ચિરાત્ પ્રભૃતિ મે વક્તું ભવન્તં જાયતે મતિઃ ॥
અસિલોમા પુલોમા ચ નિસુન્દનરકૌ હતૌ
સૌભઃ સાલ્વશ્ ચ નિહતૌ મૈન્દો દ્વિવિદ એવ ચ
હયગ્રીવશ્ ચ સુમહાન્ સાનુબન્ધસ્ ત્વયા હતઃ ॥
તાદૃશે વિગ્રહે વૃત્તે દેવહેતોઃ સુદારુણે
સર્વાણ્ય્ એતાનિ કર્માણિ નિઃશેષાણિ રણે રણે
કૃતવાન્ અસિ ગોવિન્દ પાર્ષ્ણિગ્રાહશ્ ચ નાસ્તિ તે ॥
ઇદં કર્મ ત્વયા કૃષ્ણ સાનુબન્ધં કૃતં રણે
પારિજાતસ્ય હરણે યત્ કૃતં કર્મ દુષ્કરં ॥
તત્ર શક્રસ્ ત્વયા કૃષ્ણ ઐરાવતશિરોગતઃ
નિર્જિતો બાહુવીર્યેણ સ્વયં યુદ્ધવિશારદઃ ॥
તેન વૈરં ત્વયા સાર્ધં કર્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ
તત્રાનુબન્ધશ્ ચ મહાંસ્ તેન કાર્યસ્ ત્વયા સહ ॥
તત્રાનિરુદ્ધહરણં કૃતં મઘવતા સ્વયમ્
ન હ્ય્ અન્યસ્ય ભવેચ્ છક્તિર્ વૈરનિર્યાતનં પ્રતિ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને કૃષ્ણો નાગ ઇવ શ્વસન્
ઉવાચ વચનં ધીમાન્ અનાધૃષ્ટિં મહાબલમ્ ॥
સેનાનીસ્ તાત મા મૈવં ન દેવાઃ ક્ષુદ્રકર્મિણઃ
નાકૃતજ્ઞા ન વા ક્લીબા નાવલિપ્તા ન બાલિશાઃ ॥
દેવતાર્થં ચ મે યત્નો મહાન્ દાનવસંક્ષયે
તેષાં પ્રિયાર્થં ચ રણે હન્મિ દૃપ્તાન્ મહાસુરાન્ ॥
તત્પરસ્ તન્મનાશ્ ચાસ્મિ તદ્ભક્તસ્ તત્પ્રિયે રતઃ
કથં પાપં કરિષ્યન્તિ વિજ્ઞાયૈવંવિધં હિ મામ્ ॥
અક્ષુદ્રાઃ સત્યવન્તશ્ ચ નિત્યં ભક્તાનુયાયિનઃ
ન તેષુ પાપં વિજ્ઞેયં બાલિશ ત્વં પ્રભાષસે ॥
કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા તદાક્રૂરો ઽબ્રવીદ્ વચઃ
મધુરં શ્લક્ષ્ણયા વાચા અર્થવાક્યવિશારદઃ ॥
યચ્ છક્રસ્ય પ્રભોઃ કાર્યં તદ્ અસ્માકં વિનિશ્ચિતમ્
અસ્માકં ચાપિ યત્ કાર્યં તચ્ ચ કાર્યં શચીપતેઃ ॥
સંરક્ષ્યાશ્ ચ વયં દેવૈર્ અસ્માભિશ્ ચાપિ દેવતાઃ
દેવતાર્થે વયં ચાપિ માનુષત્વમ્ ઉપાગતાઃ ॥
એવમ્ અક્રૂરવચનૈશ્ ચોદિતઃ પુરુષોત્તમઃ
સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા વાચા પુનઃ કૃષ્ણો ઽભ્યભાષત ॥
નાયં દેવૈર્ ન ગન્ધર્વૈર્ નાપિ યક્ષૈર્ ન રાક્ષસૈઃ
પ્રદ્યુમ્નપુત્રો ઽપહૃતઃ પુંશ્ચલ્યા તુ હૃતઃ સ્ત્રિયા ॥
માયાવિદગ્ધાઃ પુંશ્ચલ્યો દૈત્યદાનવયોષિતઃ
તાભિર્ હૃતો ન સંદેહો નાન્યતો વિદ્યતે ભયમ્ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને સૂતમાગધબન્દિનામ્
કૃષ્ણેન તુ મહાત્મના ।
અથાવગમ્ય તત્ત્વેન યદ્ ભૂતં યદુમણ્ડલે ॥
ઉદતિષ્ઠન્ મહાનાદસ્ તદા કૃષ્ણં પ્રશંસયન્ ।
હર્ષયન્ સ તુ સર્વેષાં ।
મધુરઃ શ્રૂયતે શબ્દો માધવસ્ય નિવેશને ॥
તે ચરાઃ સર્વતઃ સર્વે સભાદ્વારમ્ ઉપાગતાઃ
શનૈર્ ગદ્ગદયા વાચા ઇદં વચનમ્ અબ્રુવન્ ॥
ઉદ્યાનાનિ શિલાઃ શૈલા ગુહા નદ્યઃ સરાંસિ ચ
એકૈકં શતશો રાજન્ માર્ગિતં ન ચ દૃશ્યેત ॥
યદ્ અન્યત્ સંવિધાતવ્યં વિધાનં યદુનન્દન
તદાજ્ઞાપય નઃ ક્ષિપ્રમ્ અનિરુદ્ધસ્ય માર્ગણે ॥
તતસ્ તે દીનમનસઃ સર્વે બાષ્પાકુલેક્ષણાઃ
અન્યોન્યમ્ અભ્યભાષન્ત કિમ્ અતઃ કાર્યમ્ ઉત્તરમ્ ॥
સંદષ્ટૌષ્ઠપુટાઃ કેચિત્ કેચિદ્ બાષ્પાવિલેક્ષણાઃ
કેચિચ્ ચાચિન્તઞ્ શૂરા આસ્થાય ભ્રુકુટિં નરાઃ ॥
તતસ્ તૂર્યનિનાદૈશ્ ચ શઙ્ખાનાં ચ મહાસ્વનૈઃ
પ્રબોધનં મહાબાહોઃ કૃષ્ણસ્યાક્રિયતાલયે ॥
તતઃ પ્રભાતે વિમલે પ્રાદુર્ભૂતે દિવાકરે
પ્રવિવેશ સભામ્ એકો નારદઃ પ્રહસન્ન્ ઇવ ॥
અથાભ્યુત્થાય વિમનાઃ કૃષ્ણઃ સમિતિદુર્જયઃ
મધુપર્કં ચ ગાં ચૈવ નારદાય દદૌ પ્રભુઃ ॥
સ વિષ્ટરે સ્થિતઃ શુભ્રે સ્પર્ધ્યાસ્તરણસંવૃતે
ઋજ્વાસીનો યથાન્યાયમ્ ઉવાચેદં વચો ઽર્થવત્ ॥
કિમ્ એવં ચિન્તયાવિષ્ટા નિઃસઙ્ગં તમસાવૃતાઃ
ઉત્સાહનાશાત્ સર્વે વૈ ક્લીબા ઇવ વિચેતસઃ ॥
એવમ્ ઉક્તે તુ વચને નારદેન મહાત્મના
વાસુદેવો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં શ્રૂયતાં ભગવન્ન્ ઇદમ્ ॥
અનિરુદ્ધો હૃતો બ્રહ્મન્ કેનાપિ નિશિ સુવ્રત
તસ્યાર્થે સર્વ એવાસ્મ ચિન્તયાવિષ્ટચેતસઃ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને કેશવેન મહાત્મના
પ્રહસ્ય નારદઃ પ્રાહ શ્રૂયતાં મધુસૂદન ॥
નિર્વૃત્તં સુમહદ્ યુદ્ધં મહાપુરુષસેવિતમ્
અનિરુદ્ધસ્ય ચૈકસ્ય બાણસ્ય ચ મહામૃધે ॥
ઉષા નામ સુતા તસ્ય બાણસ્યાપ્રતિમૌજસઃ
તસ્યાર્થે ચિત્રલેખા વૈ જહારાશુ તમ્ અપ્સરાઃ ॥
ઉભયોર્ અપિ તત્રાસીન્ મહદ્ યુદ્ધં સુદારુણમ્
પ્રાદ્યુમ્નિબાણયોઃ સંખ્યે બલિવાસવયોર્ ઇવ ॥
અનિરુદ્ધો ભયાત્ તેન સંયુગેષ્વ્ અનિવર્તિના
બણેન માયામ્ આસ્થાય બદ્ધો નાગૈર્ મહાબલઃ ॥
ઉત્તિષ્ઠતુ ભવાઞ્ શીઘ્રં યશસે વિજયાય ચ
નાયં સંરક્ષિતું કાલઃ પ્રાણાંસ્ તાત જયૈષિણામ્ ॥
ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તે વચને વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્
પ્રાયાત્રિકાન્ વૈ સંભારાન્ આજ્ઞાપયત વીર્યવાન્ ॥
તતશ્ ચન્દનચૂર્ણૈશ્ ચ લાજૈશ્ ચાપિ સમન્તતઃ
નિર્યયૌ સ મહાબાહુઃ કીર્યમાણો જનાર્દનઃ ॥
સ્મરણં વૈનતેયસ્ય કૃષ્ણ ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ
ન હ્ય્ અન્યેન તમ્ અધ્વાનં ગન્તું શક્યં મહાભુજ ॥
એકાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનાં જનાર્દન
તદિતઃ શોણિતપુરં પ્રાદ્યુમ્નિર્ યત્ર સાંપ્રતમ્ ॥
મનોજવો મહાવીર્યો વૈનતેયઃ પ્રતાપવાન્
સમાહ્વયસ્વ ગોવિન્દ સ હિ ત્વાં તત્ર નેષ્યતિ ।
એકેન સ મુહૂર્તેન બાણં સંદર્શયિષ્યતિ ॥
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા પ્રાધ્યાયદ્ ગરુડં હરિઃ
સ કૃષ્ણપાર્શ્વમ્ આગમ્ય હર્ષેણાવસ્થિતો ઽભવત્ ॥
કૃષ્ણકેશઃ પ્રવલયો જિષ્ણુઃ કૃષ્ણશ્ ચ વર્ણતઃ
ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ ચતુર્બાહુશ્ ચતુર્વેદષડઙ્ગવિત્ ॥
શ્રીવત્સાઙ્કો ઽરવિન્દાક્ષ ઊર્ધ્વલોમા મૃદુત્વચઃ
સમાઙ્ગુલિઃ સમનખો રક્તાઙ્ગુલિનખાન્તરઃ ॥
સ્નિગ્ધગમ્ભીરનિર્ઘોષો વૃત્તબાહુર્ મહાભુજઃ
આજાનુબાહુઃ સિંહાસ્યઃ સિંહસંહનનો યુવા
સહસ્રમ્ ઇવ સૂર્યાણાં દીપ્યમાનઃ પ્રકાશતે ॥
યઃ પ્રભુર્ ભાતિ ભૂતાત્મા ભૂતાનાં ભાવનઃ પ્રભુઃ
યસ્યાષ્ટગુણમ્ ઐશ્વર્યં દદૌ પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ ॥
પ્રજાપતીનાં સાધ્યાનાં ત્રિદશાનાં ચ શાશ્વતઃ
સ્તૂયમાનઃ સ્તવૈઃ સર્વૈઃ સૂતમાગધબન્દિભિઃ
ઋષિભિશ્ ચ મહાભાગૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ॥
સંવિધાનમ્ અથાજ્ઞાપ્ય દ્વારકાયાં મહાભુજઃ
સાત્યકૌ સંનિવેશ્યાથ રક્ષ્યતાં દ્વારકેતિ ચ ।
ગમનાય મતિં ચક્રે વાસુદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥
આસ્થિતો ગરુડં દેવસ્ તસ્ય ચાનુ હલાયુધઃ
પૃષ્ઠતો ઽનુ બલસ્યાપિ પ્રદ્યુમ્નઃ શત્રુકર્શનઃ ॥
જય બાણં મહાબાહો યે ચાસ્યાનુચરા રણે
ન હિ તે પ્રમુખે સ્થાતું કશ્ચિચ્ છક્તો મહામૃધે ॥
પ્રસાદે તે ધ્રુવા લક્ષ્મીર્ વિજયશ્ ચ પરાક્રમે
વિજેષ્યસિ રણે શત્રું દૈત્યેન્દ્રં સહસૈનિકમ્ ॥
સિદ્ધચારણસંઘાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ
શૃણ્વન્ વાચો ઽન્તરિક્ષસ્થઃ પ્રયયૌ કેશવો રણે ॥
મૂળ પાઠ: Harivaṃśa constituted text with star passages · Edition: Parashuram Lakshman Vaidya, Poona : Bhandarkar Oriental Research Institute 1969 (For details see the separate introduction on the Zürich server.) · Data entry Atul Agarwala J. Wayne Bass Julie Bélanger Peter Bisschop Horst Brinkhaus John Brockington Eva De Clercq André Couture James Fitzgerald Arlo Griffiths N. Hanemann Petteri Koskikallio Kreshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0