હરિવંશ · ભાગ 120

પ્રથમે મેરુસાવર્ણે પ્રવક્ષ્યામિ મુનીઞ્ શૃણુ ॥
મેઘાતિથિસ્ તુ પૌલસ્ત્યો વસુઃ કાશ્યપ એવ ચ ।
જ્યોતિષ્માન્ ભાર્ગવશ્ ચૈવ દ્યુતિમાન્ અઙ્ગિરાસ્ તથા ॥
સવનશ્ ચૈવ વાસિષ્ઠ આત્રેયો હવ્યવાહનઃ ।
પૌલહઃ સપ્ત ઇત્ય્ એતે ઋષયો રોહિતે ઽન્તરે ॥
દેવતાનાં ગણાસ્ તત્ર ત્રય એવ નરાધિપ ।
દક્ષપુત્રસ્ય પુત્રાસ્ તે રોહિતસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥
ધૃષ્ટકેતુર્ દીપ્તકેતુઃ પઞ્ચહોત્રો નિરાકૃતિઃ ।
પૃથુશ્રવા ભૂરિદ્યુમ્ન ઋચીકો બૃહતો ગયઃ ।
પ્રથમસ્ય તુ સાવર્ણેર્ નવ પુત્રા મહૌજસઃ ॥
દશમે ત્વ્ અથ પર્યાયે દ્વિતીયસ્યાન્તરે મનોઃ ।
હવિષ્માન્ પૌલહશ્ ચૈવ સુકૃતિશ્ ચૈવ ભાર્ગવઃ ।
આપોમૂર્તિસ્ તથાત્રેયો વાસિષ્ઠશ્ ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ॥
પૌલસ્ત્યઃ પ્રમતિશ્ ચૈવ નાભોગશ્ ચૈવ કાશ્યપઃ ।
અઙ્ગિરા નભસઃ સત્યઃ સપ્તૈતે પરમર્ષયઃ ।
દેવતાનાં ગણૌ દ્વૌ તૌ ઋષિમન્ત્રાશ્ ચ યે સ્મૃતાઃ ॥
મનોઃ સુતોત્તમૌજાશ્ ચ નિકુષઞ્જશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
શતાનીકો નિરામિત્રો વૃષસેનો જયદ્રથઃ ।
ભૂરિદ્યુમ્નઃ સુવર્ચાશ્ ચ દશ ત્વ્ એતે મનોઃ સુતાઃ ॥
એકાદશે ઽથ પર્યાયે તૃતીયસ્યાન્તરે મનોઃ ।
તસ્ય સપ્તઋષીંશ્ ચાપિ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધ મે ॥
હવિષ્માન્ કાશ્યપશ્ ચાપિ હવિષ્માન્ યશ્ ચ ભાર્ગવઃ ।
તરુણશ્ ચ તથાત્રેયો વાસિષ્ઠસ્ ત્વ્ અનઘસ્ તથા ॥
અઙ્ગિરાશ્ ચારુધિષ્ણ્યશ્ ચ પૌલસ્ત્યો નિશ્ચરસ્ તથા ।
પૌલહશ્ ચાગ્નિતેજાશ્ ચ ભાવ્યાઃ સપ્ત મહર્ષયઃ ॥
બ્રહ્મણસ્ તુ સુતા દેવા ગણાસ્ તેષાં ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
સર્વત્રગઃ સુશર્મા ચ દેવાનીકઃ પુરૂદ્વહઃ ॥
ક્ષેમધન્વા દૃઢાયુશ્ ચ આદર્શઃ પણ્ડકો મનુઃ ।
સાવર્ણસ્ય તુ પુત્રા વૈ તૃતીયસ્ય નવ સ્મૃતાઃ ॥
ચતુર્થસ્ય તુ સાવર્ણેર્ ઋષીન્ સપ્ત નિબોધ મે ।
દ્યુતિર્ વસિષ્ઠપુત્રશ્ ચ આત્રેયઃ સુતપાસ્ તથા ॥
અઙ્ગિરાસ્ તપસોમૂર્તિસ્ તપસ્વી કાશ્યપસ્ તથા ।
તપોશનશ્ ચ પૌલસ્ત્યઃ પૌલહશ્ ચ તપો રવિઃ ॥
ભાર્ગવઃ સપ્તમસ્ તેષાં વિજ્ઞેયસ્ તુ તપોધૃતિઃ ।
પઞ્ચ દેવગણાઃ પ્રોક્તા માનસા બ્રહ્મણશ્ ચ તે ॥
દેવવાયુર્ અદૂરશ્ ચ દેવશ્રેષ્ઠો વિદૂરથઃ ।
મિત્રવાન્ મિત્રવિન્દશ્ ચ મિત્રસેનશ્ ચ મિત્રકૃત્ ।
મિત્રબાહુઃ સુવર્ચાશ્ ચ દ્વાદશસ્ય મનોઃ સુતાઃ ॥
ત્રયોદશે ઽથ પર્યાયે ભાવ્યે મન્વન્તરે મનોઃ ।
અઙ્ગિરાશ્ ચૈવ ધૃતિમાન્ પૌલસ્ત્યો હવ્યપસ્તુ યઃ ॥

પૌલહસ્ તત્ત્વદર્શી ચ ભાર્ગવશ્ ચ નિરુત્સુકઃ ।
નિષ્પ્રકમ્પસ્ તથાત્રેયો નિર્મોહઃ કશ્યપસ્ તથા ॥
સુતપાશ્ ચૈવ વાસિષ્ઠઃ સપ્તૈતે તુ મહર્ષયઃ ।
ત્રય એવ ગણાઃ પ્રોક્તા દેવતાનાં સ્વયંભુવા ॥
ત્રયોદશસ્ય પુત્રાસ્ તે વિજ્ઞેયાસ્ તુ રુચેઃ સુતાઃ ।
ચિત્રસેનો વિચિત્રશ્ ચ નયો ધર્મભૃતો ધૃતઃ ॥
સુનેત્રઃ ક્ષત્રવૃદ્ધશ્ ચ સુતપા નિર્ભયો દૃઢઃ ।
રૌચ્યસ્યૈતે મનોઃ પુત્રા અન્તરે તુ ત્રયોદશે ॥
ચતુર્દશે ઽથ પર્યાયે ભૌત્યસ્ય એવાન્તરે મનોઃ ।
અગ્નીધ્રઃ કાશ્યપશ્ ચૈવ પૌલસ્યો માગધસ્ તથા ॥
ભાર્ગવો હ્ય્ અતિબાહુશ્ ચ શુચિર્ આઙ્ગિરસસ્ તથા ।
યુક્તશ્ ચૈવ તથાત્રેયઃ શુક્રો વાસિષ્ઠ એવ ચ ।
અજિતઃ પૌલહશ્ ચૈવ અન્ત્યાઃ સપ્તર્ષયશ્ ચ તે ॥
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યાનં યુગાનાં ચ મહામતે ।
બ્રહ્મણો ઽહ્નઃ પ્રમાણં ચ વક્તુમ્ અર્હસિ મે દ્વિજ ॥
અહોરાત્રં વિભજતે સૂર્યો માનેન લૌકિકમ્ ।
તામ્ ઉપાદાય ગણનાં શૃણુ સંખ્યામ્ અરિંદમ ॥
નિમેષૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્ તુ તાઃ કલા ।
ત્રિંશત્કલો મુહૂર્તસ્ તુ ત્રિંશતા તૈર્ મનીષિણઃ ॥
અહોરાત્રમ્ ઇતિ પ્રાહુશ્ ચન્દ્રસૂર્યગતિં નૃપ ।
રવેર્ ગતિવિશેષેણ સર્વેષ્વ્ એતેષુ નિત્યશઃ ॥
વિશેષેણ તુ સર્વેષુ અહોરાત્રં ચ નિત્યશઃ ॥
અહોત્રાત્રાઃ પઞ્ચદશ પક્ષ ઇત્ય્ અભિશબ્દિતઃ ।
પક્ષૌ દ્વૌ ચ સ્મૃતો માસો દ્વૌ માસાવ્ ઋતુર્ ઉચ્યતે ॥
અબ્દં દ્વ્યયનમ્ ઉક્તં તુ અયનં ત્વ્ ઋતુભિસ્ ત્રિભિઃ ।
દક્ષિણં ચોત્તરં ચૈવ સંખ્યાનાર્થવિશારદૈઃ ॥
માનેનાનેન યો માસઃ પક્ષદ્વયસમાહિતઃ ।
પિતૄણાં તદ્ અહોરાત્રમ્ ઇતિ કાલવિદો વિદુઃ ॥
કૃષ્ણપક્ષસ્ ત્વ્ અહસ્ તેષાં શુક્લપક્ષસ્ તુ શર્વરી ।
કૃષ્ણપક્ષે ત્વ્ અહઃશ્રાદ્ધં પિતૄણાં વર્તતે નૃપ ॥
માનુષેણ તુ માનેન યો વૈ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।
દિવ્યમ્ એકમ્ અહસ્ તેન તથા માસાબ્દસંસ્થિતિઃ ।
દેવાનાં તદ્ અહોરાત્રં દિવા ચૈવોત્તરાયણમ્ ॥
દિવ્યમ્ અબ્દમ્ અહોરાત્રમ્ અહસ્ તસ્યોત્તરાયણમ્ ।
દક્ષિણાયનં સ્મૃતા રાત્રિઃ પ્રાજ્ઞૈસ્ તત્ત્વાર્થકોવિદૈઃ ॥
દિવ્યમ્ અબ્દં દશગુણમ્ અહોરાત્રં મનોઃ સ્મૃતમ્ ।
અહોરાત્રં દશગુણં માનવઃ પક્ષ ઉચ્યતે ॥
પક્ષો દશગુણો માસો માસૈર્ દ્વાદશભિર્ ગુણૈઃ ।
ઋતુર્ મનૂનાં સંપ્રોક્તઃ પ્રાજ્ઞૈસ્ તત્ત્વાર્થદર્શિભિઃ ॥
ઋતુત્રયેણ ત્વ્ અયનં તદ્દ્વયેનૈવ વત્સરઃ ।

ષડ્ભિસ્ તૈર્ વત્સરં પ્રોક્તં તેન સંખ્યા નિબધ્યતે ।
ચત્વાર્ય્ એવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તુ કૃતં યુગમ્ ॥
તાવચ્ છતી ભવેત્ સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથા નૃપ ।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતા સ્યાત્ પરિમાણતઃ ।
તસ્યાશ્ ચ ત્રિશતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથાપરઃ ॥
તથા વર્ષસહસ્રે દ્વે દ્વાપરં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તસ્યાપિ દ્વિશતી સંધ્યા સંધ્યાશશ્ ચ તથાવિધઃ ॥
કલિર્ વર્ષસહસ્રં તુ સંખ્યાતો ઽત્ર મનીષિભિઃ ।
તસ્યાપિ શતિકા સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચૈવ તદ્વિધઃ ॥
એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગસંખ્યા પ્રકીર્તિતા ।
દિવ્યેનાનેન માનેન યુગસંખ્યાં નિબોધ મે ॥
સસર્જ સ પુનસ્ તાત જગત્ સર્વમ્ ઇદં વિભુઃ ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ ચૈવ ચતુર્યુગમ્ ।
યુગં તદ્ એકસપ્તત્યા ગુણિતં નૃપસત્તમ ।
મન્વન્તરમ્ ઇતિ પ્રોક્તં સંખ્યાનાર્થવિશારદૈઃ ॥
અયનં ચાપિ તત્ પ્રોક્તં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે ॥
મનુઃ પ્રલીયતે હ્ય્ અત્ર સમાપ્તે ઽથાયને પ્રભો ।
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ ઉચ્યતે ।
રાત્રિશ્ ચૈતાવતી તસ્ય તાભ્યાં પક્ષાદિકલ્પના ।
તતો ઽપરો મનુઃ કાલમ્ એતાવન્તં ભવત્ય્ ઉત ।
સમતીતેષુ રાજેન્દ્ર પ્રોક્તઃ સંવત્સરઃ સ વૈ ॥
તદ્ એવ ચાયુતં પ્રોક્તં મુનિના તત્ત્વદર્શિના ।
બ્રહ્મણસ્ તદ્ અહઃ પ્રોક્તં કલ્પશ્ ચેતિ સ શબ્દ્યતે ॥
સહસ્રયુગપર્યન્તમ્ અહર્ યદ્ બ્રહ્મણો વિદુઃ ।
રાત્રિં યુગસહસ્રાન્તે તે ઽહોરાત્રવિદો જનાઃ ।
સહસ્રયુગપર્યન્તા યા નિશા પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
નિમજ્જત્ય્ અપ્સુ યત્રોર્વી સશૈલવનકાનના ॥
તસ્મિન્ યુગસહસ્રે તુ પૂર્ણે ભરતસત્તમ ।
બ્રાહ્મે દિવસપર્યન્તે કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ॥
ઇત્ય્ એતે પિતરો દેવા દેવાશ્ ચ પિતરઃ પુનઃ ।
અન્યોન્યં પિતરો હ્ય્ એતે દેવાશ્ ચ પિતરશ્ ચ હ ॥
ત્રયો મૂર્તિમ્ ઋતે તાત ચત્વારસ્ તુ સમૂર્તયઃ ।
તેષાં શ્રાદ્ધાનિ સત્કૃત્ય દેવાઃ કુર્વન્તિ યત્નતઃ ॥
ભક્તાઃ પ્રાઞ્જલયશ્ ચૈવ દેવાસ્ તદ્ગતમાનસાઃ ।
વિશ્વે ચ સિકતાશ્ ચૈવ પૃશ્નયઃ શૃઙ્ગિણસ્ તથા ॥
કૃષ્ણા વિશ્વા અજાશ્ ચૈવ વિધિવત્ પૂજયન્ત્ય્ ઉત ।
પ્રજાસ્ તુ વાતરશના દિવાકીર્ત્યાસ્ તથૈવ ચ ॥
મેઘાશ્ ચ મરુતશ્ ચૈવ બ્રહ્માદ્યાશ્ ચ દિવૌકસઃ ।
ભૃગ્વઙ્ગિરોત્રિપ્રમુખા ઋષયઃ સર્વ એવ ચ ॥
યક્ષા નાગાઃ સુપર્ણાશ્ ચ કિંનરાશ્ ચારણૈઃ સહ ।

પૂજયન્તિ પિતૄન્ એતે સર્વ એવ ફલાર્થિન ॥
એવમ્ એતે મહાત્માનઃ શ્રાદ્ધૈઃ સત્કૃત્ય પૂજિતાઃ ।
સર્વાન્ કામાન્ પ્રયચ્છન્તિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥
હિત્વા ત્રૈલોક્યસંસારં જરામૃત્યુભયં તથા ।
મોક્ષયોગં પ્રયચ્છન્તિ ઐશ્વર્યં ચ પિતામહાઃ ॥
મોક્ષોપાયમ્ અથૈશ્વર્યં સૂક્ષ્મદેહમ્ અદેહતામ્ ।
કૃત્સ્નં વૈરાગ્યમ્ આનન્ત્યં પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ॥
ઐશ્વર્યવિહિતં યોગમ્ ઐશ્વર્યં યોગ ઉચ્યતે ।
યોગૈશ્વર્યમ્ ઋતે મોક્ષઃ કથંચિન્ નોપપદ્યતે ।
અપક્ષસ્યેવ ગમનમ્ અન્તરિક્ષે પતત્રિણઃ ॥
વરિષ્ઠઃ સર્વધર્માણાં મોક્ષધર્મઃ સનાતનઃ ।
પિતૄણાં સંપ્રદાનેન પ્રાપ્યતે સુમહાત્મનામ્ ॥
મુક્તાવૈડૂર્યવાસાંસિ વાજિનાગા યુગાનિ ચ ।
કોટિશશ્ ચૈવ રત્નાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ॥
હંસસારસયુક્તાનિ મુક્તાવૈડૂર્યવન્તિ ચ ।
કિંકિણીજાલયુક્તાનિ સદાપુષ્પફલાનિ ચ ॥
વિમાનાનાં સહસ્રાણિ જુષ્ટાન્ય્ અપ્સરસાં ગણૈઃ ।
સર્વકામપ્રવૃદ્ધાનિ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ ॥
પ્રજાં પુષ્ટિં ધૃતિં મેધાં રાજ્યમ્ આરોગ્યમ્ એવ ચ ।
પ્રીતા નિત્યં પ્રયચ્છન્તિ માનુષાણાં પિતામહાઃ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ક્રિયાકલ્પં યથાવિધિ ।
કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્ર+ શ્રાદ્ધકર્મણિ નિત્યશઃ ॥
આગ્રહાયણમૂલાઃ સ્યુર્ અશ્ટકાસ્ તિસ્ર એવ ચ ।
કૃષ્ણપક્ષે વરિષ્ઠા ચ પૂર્વા ચૈન્દ્રી ચ ભાષિતા ।
પ્રાજાપત્યા દ્વિતીયા સ્યાત્ તૃતીયા વૈશ્વદેવિકી ॥
આદ્યાપૂપૈઃ સ્મૃતા નિત્યં માંસૈર્ અન્યા ભવેત્ સદા ।
શાકૈઃ કાર્યા તૃતીયા સ્યાદ્ એષ દ્રવ્યગતો વિધિઃ ।
અન્વષ્ટક્યં પિતૄણાં વૈ નિત્યમ્ એવ વિધીયતે ॥
યા ચાપ્ય્ અન્યા ચતુર્થી સ્યાત્ તાં ચ કુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ।
આયુઃશ્રાદ્ધં બુધઃ કુર્યાત્ સર્વસ્વેનાપિ નિત્યશઃ ।
શ્રેયાંસિ ક્ષિપ્રમ્ આયાન્તિ પરત્રેહ ચ મોદતે ॥
પિતરઃ સર્વકાલેષુ તિથિકાલેષુ દેવતાઃ ।
સર્વે પુરુષમ્ આયાન્તિ નિપાનેષ્વ્ ઇવ ધેનવઃ ॥
મા સ્મ શ્રેયઃ પ્રયચ્છેયુર્ અષ્ટકાયામ્ અપૂજિતાઃ ।
મોઘાસ્ તસ્ય ભવન્ત્ય્ આશાઃ પરત્રેહ ચ નિત્યશઃ ॥
પૂજકાનાં સદોત્કર્ષો નાસ્તિકાનામ્ અવાગ્ગતિઃ ।
દેવાંશ્ ચ દાયિનો યાન્તિ તિર્યગ્ ગચ્છન્ત્ય્ અદાયિનઃ ॥
પુષ્ટિં પ્રજાં સ્મૃતિં મેધાં પુત્રાન્ ઐશ્વર્યમ્ એવ ચ ।
કુર્વાણઃ પૌર્ણમાસ્યાં તુ સર્વં સંપૂર્ણમ્ અશ્નુતે ॥
પ્રતિપદ્ધનલાભાય લબ્ધં ચાસ્ય ન નશ્યતિ ।

દ્વિતીયાયાં તુ યઃ કુર્યાદ્ દ્વિપદાધિપતિર્ ભવેત્ ॥
ફલાર્થિનાં તૃતીયા તુ શત્રુઘ્ની પાપનાશની ।
ચતુર્થ્યાં વૈ પ્રકુર્વાણઃ શત્રુચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ ॥
પઞ્ચમ્યામ્ અપિ કુર્વાણઃ પ્રાપ્નોતિ મહતીં શ્રિયમ્ ।
ષષ્ઠ્યાં શ્રાદ્ધાનિ કુર્વાણઃ પ્રાપ્નોતિ દ્વિજપૂજનમ્ ॥
કુરુતે યસ્ તુ સપ્તમ્યાં શ્રાદ્ધાનિ સતતં નરઃ ।
મહાસત્રમ્ અવાપ્નોતિ ગણાનાં ચાધિપો ભવેત્ ॥
પૂર્ણાં વૃત્તિમ્ અવાપ્નોતિ યો ઽષ્ટમ્યાં કુરુતે નરઃ ।
શ્રાદ્ધં નવમ્યાં કર્તવ્યમ્ ઐશ્વર્યં નૃષુ કાઙ્ક્ષતા ॥
કુર્વન્ દશમ્યાં તુ નરો બ્રાહ્મીં શ્રિયમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
વેદાંશ્ ચૈવાપ્નુયાત્ સર્વાન્ વિપ્રાણાં સંમતો ભવેત્ ॥
એકાદશ્યાં પરં દાનમ્ ઐશ્વર્યં સંતતિં તથા ।
દ્વાદશ્યાં જયલાભાય રાજ્યમ્ આયુર્ વસૂનિ ચ ॥
પ્રજાવૃદ્ધિં મશૂન્ મેધ્યાન્ સ્વાતન્ત્ર્યં પુષ્ટિમ્ ઉત્તમામ્ ।
દીર્ઘમ્ આયુર્ અથૈશ્વર્યં કુર્વાણસ્ય ત્રયોદશીમ્ ॥
યુવાન્ અસ્તુ ગૃહે યસ્ય મૃતાસ્ તેષાં પ્રદાપયેત્ ।
શસ્ત્રેણ વા હતા યે તુ તેષાં દદ્યાચ્ ચતુર્દશીમ્ ॥
અમાવાસ્યાં પ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ છુચિઃ સદા ।
સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ સ્વર્ગે ચાનન્ત્યમ્ અશ્નુતે ॥
અન્નં દદ્યાદ્ અમાવાસ્યાં સોમસ્યાપ્યાયનં ભવેત્ ।
લોકં માનવમ્ આપ્નોતિ તત્ર સર્વમ્ સમશ્નુતે ।
એવમ્ આપ્યાયિતઃ સોમસ્ ત્રીંલ્ લોકાન્ ધારયિષ્યતિ ॥
સિદ્ધચારણગન્ધર્વૈઃ સ્તૂયતે નિત્યમૂર્જિતઃ ।
સ્તવૈઃ પુણ્યૈર્ મનોજ્ઞૈશ્ ચ સર્વકામપરિચ્છદૈઃ ॥
નૃત્તવાદિત્રગીતૈશ્ ચ અપ્સરોભિઃ સહસ્રશઃ ।
ઉપનૃત્તો વિમાનસ્થઃ પિતૃભક્તો દૃઢવ્રતઃ ॥
સ્તુવન્તિ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધસંઘાશ્ ચ તં સદા ।
પિતૃભક્તસ્ ત્વ્ અમાવાસ્યાં સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥
મઘાસુ કુર્વઞ્ શ્રાદ્ધાનિ સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નુયાત્ ।
પ્રત્યક્ષમ્ અર્ચિતાસ્ તેન ભવન્તિ પિતરઃ સદા ।
પિતૃદેવા મઘા યસ્માત્ તસ્માત્ તાસ્વ્ અક્ષયં વિદુઃ ॥
યમસ્ તુ યાનિ શ્રાદ્ધાનિ પ્રોવાચ શશબિન્દવે ।
તાનિ મે શૃણુ કામ્યાનિ નક્ષત્રેષુ પૃથક્ પૃથક્ ॥
શ્રાદ્ધં યઃ કૃત્તિકાયોગે કુર્વીત સતતં નરઃ ।
અગ્નીનાધાય સાપત્યો યજેત વિગતજ્વરઃ ॥
દુર્ગાણિ તરતે નિત્યં ધૃતિમાન્ પુષ્ટિમાન્ ભવેત્ ।
અપત્યકામો રોહિણ્યાં સૌમ્યેનૌજસ્વિતાં વ્રજેત્ ।
ક્રૂરકર્મણિ ભાગી સ્યાદ્ આર્દ્રાયાં શ્રાદ્ધમ્ આચરન્ ।
ક્ષેત્રે પુત્રેષુ ભાગી સ્યાચ્ છ્રાદ્ધં કુર્વન્ પુનર્વસૌ ।
મૃગશીર્ષે તુ કીર્તિમાન્ ।

આર્દ્રાયાં નીતિમાન્ સૌમ્યઃ પુષ્ટિમાંશ્ ચ પુનર્વસૌ ।
પુષ્ટિકામઃ પુનઃ પુષ્યે શ્રાદ્ધં કુર્વીત માનવઃ ॥
આશ્લેષાસુ પુનર્ દત્ત્વા વીરાન્ પુત્રાન્ અવાપ્નુયાત્ ।
શ્રેષ્ઠો ભવતિ બન્ધૂનાં મઘાસુ શ્રાદ્ધમ્ આચરન્ ॥
ફલ્ગુનીષુ પુનઃ કૃત્વા સૌભાગ્યં લભતે નરઃ ।
પ્રદાનશીલઃ સાપત્ય ઉત્તરાસુ કરોતિ યઃ ॥
સંસત્સુ મુખ્યો ભવતિ હસ્તે યસ્ તર્પયેત્ પિતૄન્ ।
ચિત્રાયાં કુરુતે યસ્ તુ પુત્રાન્ રૂપવતો લભેત્ ।
સ્વાતિના તુ દ્વિજઃ કુર્યાદ્ વાણિજ્યેન જિજીવિષુઃ ।
પુત્રાર્થં તુ વિશાખાસુ શ્રાદ્ધમ્ ઈહેત માનવઃ ॥
અનુરાધાસુ કુર્વાણો નરશ્ ચક્રં પ્રવર્તયેત્ ।
આધિપત્યં લભેચ્ છ્રાદ્ધં જ્યેષ્ઠાયાં કુરુતે હિ યઃ ॥
મૂલેનારોગ્યલાભઃ સ્યાદ્ આષાઢાસુ મહદ્યશઃ ।
તથોત્તરાસ્વ્ અષાઢાસુ વીતશોકો ભવેન્ નરઃ ॥
શ્રવણેન તુ લોકેષુ પ્રાપ્નુયાત્ પરમાં ગતિં ।
રાજ્યભોગાઞ્ શ્રવિષ્ઠાસુ પ્રાપ્નુયાદ્ વિપુલં ધનમ્ ॥
શ્રાદ્ધં ત્વ્ અભિજિતા કુર્વન્ વેદાન્ સાઙ્ગાન્ અવાપ્નુયાત્ ।
નક્ષત્રે વારુણે કુર્વન્ ભિષક્સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥
પૂર્વપ્રોષ્ઠપદે કુર્વન્ વિન્દતે જીવિતં બહુ ।
ઉત્તરાસુ પુનઃ કુર્વંલ્ લભતે ગાઃ સહસ્રશઃ ॥
રેવત્યાં કુરુતે યસ્ તુ રૂપ્યં બહુ લભેન્ નરઃ ।
અશ્વિનીષુ હયાઞ્ શ્રેષ્ઠાન્ ભરણ્યામ્ આયુર્ ઉત્તમમ્ ॥
ઇમં શ્રાદ્ધવિધિં કુર્વઞ્ શશબિન્દુર્ મહીમ્ ઇમામ્ ।
અક્લેશેનાલભત્ કૃત્સ્નાં લબ્ધ્વા ચ પ્રશશાસ હ ॥
રાજતં રજતાક્તં વા પિતૄણાં પાત્રમ્ ઉચ્યતે ।
રજતસ્ય કથા વાપિ દર્શનં દાનમ્ એવ ચ ।
આનન્ત્યમ્ અક્ષયં સ્વર્ગ્યં રાજતં દાનમ્ ઉચ્યતે ॥
પિતૄણાં તેન દાનેન સત્પુત્રાસ્ તારયન્ત્ય્ ઉત ।
પઠ્યમાનઃ સદા શ્રાદ્ધે નિયતો બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
રાજતે હિ સ્વધા દુગ્ધા પાત્રે ઽસ્મિન્ પિતૃભિઃ પુરા ।
અક્ષયાર્થં મહી યસ્માત્ તસ્મિન્ દત્તમ્ અતો ઽક્ષયમ્ ॥
કૃષ્ણાજિનસ્ય સાંનિધ્યં દર્શનં દાનમ્ એવ ચ ।
રક્ષોઘ્નં બ્રહ્મવર્ચસ્યં પશૂન્ પુત્રાંશ્ ચ તારયેત્ ॥
કાઞ્ચનં રાજતં પાત્રં દૌહિત્રઃ કુતપસ્ તિલાઃ ।
બસ્તશ્ ચ પાવનીયાનિ ત્રિદણ્ડી યોગિનસ્ તથા ॥
શ્રાદ્ધકર્મણ્ય્ અયં શ્રેષ્ઠો વિધિર્ બ્રહ્મન્ સનાતનઃ ।
આયુઃ પુષ્ટિર્ યશઃ કીર્તિઃ પ્રજ્ઞા સંતતિવર્ધનઃ ॥
દિશિ દક્ષિણપૂર્વસ્યાં વેદિસ્થાનં નિવેશયેત્ ।
સર્વતો ઽરત્નિમાત્રં તુ ચતુરસ્રં સુસંવૃતમ્ ॥
વક્ષ્યામિ વિધિવત્ સ્થાનં પિતૄણામ્ ઇતિ શાસ્ત્રતઃ ।

ધન્યમ્ આયુષ્યમ્ આરોગ્યં પુષ્ટિકીર્તિવિવર્ધનમ્ ॥
તત્ર ગર્તાસ્ ત્રયઃ કાર્યાસ્ ત્રયો દણ્ડાશ્ ચ ખાદિરાઃ ।
અરત્નિમાત્રાસ્ તે કાર્યા રજતેન વિભૂષિતાઃ ॥
તે વિતસ્ત્યાયતા ગર્તાઃ સર્વતશ્ ચતુરઙ્ગુલાઃ ।
પ્રાગ્દક્ષિણાયતાઃ કાર્યાઃ સ્થિરા નશુષિરાસ્ તથા ॥
અદ્ભિઃ પવિત્રપૂતાભિઃ પ્લાવયેત્ સતતં શુચિઃ ।
પયોભ્યામ્ આજગવ્યાભ્યાં શોધનં વાગ્ભિર્ એવ ચ ॥
તર્પણં સતતં હ્ય્ એતત્ તૃપ્તિર્ ભવતિ શાશ્વતી ।
ઇહ ચામુત્ર ચ શ્રીમાન્ સર્વકામસમન્વિતઃ ॥
એવં ત્રિષવણસ્નાતો યો ઽર્ચયેત્ પ્રયતઃ સદા ।
મન્ત્રેણ વિધિવત્ સમ્યક્ સો ઽશ્વમેધફલં લભેત્ ।
ત્રિઃસપ્તસંજ્ઞાસ્ તે યસ્માત્ ત્રૈલોક્યં ધાર્યતે હિ તૈઃ ॥
તસ્ય પુષ્ટિર્ અથૈશ્વર્યમ્ આયુઃ સંતતિર્ એવ ચ ।
દિવિ ચ ભ્રાજતે લક્ષ્મ્યા મોક્ષં ચ લભતે ક્રમાત્ ॥
પાપ્માપહં પાવનીયમ્ અશ્વમેધફલં લભેત્ ।
મન્ત્રં તસ્માદ્ અહં વક્ષ્યે અમૃતં બ્રહ્મસંમિતમ્ ॥
દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ।
નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહાયૈ નિત્યમ્ એવ નમો નમઃ ॥
આદ્યાવસાને શ્રાદ્ધસ્ય ત્રિરાવૃત્તં જપેત્ સદા ।
અશ્વમેધફલં હ્ય્ એતદ્ વિપ્રૈઃ સત્કૃત્ય પૂજિતમ્ ॥
પિણ્ડનિર્વાપણે ચાપિ જપેદ્ એવં સમાહિતઃ ।
પિતરઃ ક્ષિપ્રમ્ આયાન્તિ રાક્ષસાઃ પ્રદ્રવન્તિ ચ ॥
પિત્ર્યો ઽયં ત્રિષુ લોકેષુ મન્ત્રો ઽયં તારયત્ય્ ઉત ।
પઠ્યમાનઃ સદા શ્રાદ્ધે નિયતૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥
રાજ્યકામો જપેદ્ એવં સદા મન્ત્રમ્ અતન્દ્રિતઃ ।
વીર્યશૌર્યાર્થબુદ્ધિશ્રી+ ચિરાયુઃકીર્તિવર્ધનઃ ॥
પ્રીયન્તે પિતરો યેન જપેન નિયમેન ચ ।
સપ્તર્ચં સંપ્રવક્ષ્યામિ સર્વકામપ્રદં શુભમ્ ॥
અમૂર્તાનાં મૂર્તિમતાં પિતૄણાં દીપ્તતેજસામ્ ।
નમસ્યામિ સદા તેષાં ધ્યાયિનાં યોગચક્ષુષામ્ ॥
ઇન્દ્રાદીનાં ચ પિતરો દક્ષમારીચયોસ્ તથા ।
પિતરઃ સપ્તર્ષીણાં ચ તાન્ નમસ્યામિ કામદાન્ ॥
મન્વાદીનાં જનિતૄંશ્ ચ સર્વલોકનમસ્કૃતાન્ ।
તાન્ નમસ્કૃત્ય સર્વાન્ વૈ પિતૄઞ્ જલસમુદ્રયોઃ ॥
નક્ષત્રાણાં ગ્રહાણાં ચ વાય્વગ્નિપિતરશ્ ચ યે ।
દ્યાવાપૃથિવ્યોશ્ ચ સદા નમસ્યે ઽહં કૃતાઞ્જલિઃ ॥
દેવર્ષીણાં સંજનિતૄન્ સર્વલોકનમસ્કૃતાન્ ।
એતચ્ ચ વિધિના યુક્તઃ શ્રીમાન્ કુર્યાન્ નરાધિપ ।
સંઘાતૄન્ સર્વલોકાનાં નમસ્યે ઽહં પિતામહાન્ ॥
પ્રજાપતેર્ ગવાં વહ્નેઃ સોમાય ચ યમાય ચ ।

યોગેશ્વરેભ્યશ્ ચ સદા નમસ્યે ઽહં કૃતાઞ્જલિઃ ॥
નમઃ પિતૃગણેભ્યસ્ સપ્તભ્યો યે ચ કીર્તિતાઃ ।
સ્વયંભુવે નમસ્યે ઽહં બ્રહ્મણે યોગચક્ષુષે ॥
એતદ્ ઉક્તં ચ સપ્તર્ચં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ ।
પવિત્રં પરમં હ્ય્ એતચ્ છ્રીમદ્ રક્ષોઘ્નમ્ એવ ચ ॥
એતેન વિધિના યુક્તસ્ ત્રીન્ વરાંલ્ લભતે નરઃ ।
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
સપ્તર્ચં તુ જપેદ્ યસ્ તુ નિત્યમ્ એવ સમાહિતઃ ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યા એકરાડ્ ભવેત્ ॥
યેન પ્રોક્તસ્ ત્વ્ અયં કલ્પો નમસ્ તસ્મૈ સ્વયંભુવે ।
મહાયોગેશ્વરેભ્યશ્ ચ સદા સંપ્રણતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ॥
વર્તન્તે પિતરસ્ તાત દેવાનાં દિવિ દેવતાઃ ।
સપ્તસ્વ્ એતે સ્થિતા નિત્યં સ્થાનેષુ પિતરો ઽવ્યયાઃ ॥
પ્રજાપતિસુતા એતે સર્વેષાં તુ મહાત્મનામ્ ।
આદ્યો ગણસ્ તુ યોગીનાં સ નિત્યો યોગવર્ધનઃ ॥
દ્વિતીયો દેવતાનાં તુ તૃતીયો દાનવાદિનામ્ ।
યુગધર્મમ્ અનુપ્રાપ્તા યોગધર્માનુસારિણઃ ।
શેષાસ્ તુ વર્ણિનાં જ્ઞેયા ઇતિ સર્વે પ્રકીર્તિતાઃ ॥
પિતૄન્ પ્રીણાતિ યો ભક્ત્યા પિતરઃ પ્રીણયન્તિ તમ્ ।
યચ્છન્તિ પિતરઃ પ્રીતાઃ પ્રજાં પુષ્ટિં તથૈવ ચ ।
સ્વર્ગમ્ આયુષ્યમ્ આરોગ્યં યદ્ અન્યદ્ અપિ વાઞ્છિતમ્ ॥
દેવકાર્યાદ્ અપિ મુને પિતૃકાર્યં પ્રશસ્યતે ।
દેવતાનાં હિ પિતરઃ પૂર્વમ્ આયતનં સ્મૃતમ્ ॥
તે સુપ્રસાદાઃ સુપ્રીતા લોકસ્યાપ્યાયનં પરમ્ ।
સ્થિરપ્રસાદાશ્ ચ સદા તાન્ નમસ્યસ્વ ભાર્ગવ ॥
કિમર્થં બ્રહ્મદત્તસ્ય પૂજનીયા શકુન્તિકા ।
અન્ધં ચકાર ગાઙ્ગેય જ્યેષ્ઠં પુત્રં પુરા વિભો ॥
ચિરોષિતા ગૃહે ચાપિ કિમર્થં ચૈવ તસ્ય સા ।
ચકાર વિપ્રિયમ્ ઇદં તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ ॥
પૂજનીયા ચકારાસૌ કિં સખ્યં તેન ચૈવ હ ।
એતં મે સંશયં સર્વં પ્રબ્રવીહિ યથાતથમ્ ॥
શૃણુ સર્વં મહારાજ યથા વૃત્તમ્ અભૂત્ પુરા ।
બ્રહ્મદત્તસ્ય ભવને તન્ નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥
કાચિચ્ છકુન્તિકા રાજન્ બ્રહ્મદત્તસ્ય વૈ સખી ।
સિતપક્ષા શોણશિરાઃ સિતપૃષ્ઠા સિતોદરી ॥
સખી સા બ્રહ્મદત્તસ્ય સુદૃઢં બદ્ધસૌહૃદા ।
તસ્યાઃ કુલાયમ્ અભવદ્ ગેહે તસ્ય નરોત્તમ ॥
સા સદાહનિ નિર્ગત્ય તસ્ય રાજ્ઞો ગૃહોત્તમાત્ ।
ચચારામ્ભોધિતીરેષુ પલ્વલેષુ સરઃસુ ચ ॥
નદીપર્વતકુઞ્જેષુ વનેષુ વિવિધેષુ ચ ।

પ્રફુલ્લેષુ તડાગેષુ કહ્લારસુસુગન્ધિષુ ॥
કુમુદોત્પલકિઞ્જલ્ક+ સુરભીકૃતવાયુષુ ।
હંસસારસઘુષ્ટેષુ કારણ્ડવરુતેષુ ચ ॥
ચરિત્વા તેષુ સા રાજન્ નિશિ કામ્પિલ્યમ્ આગમત્ ।
નૃપતેર્ ભવનં પાર્થ બ્રહ્મદત્તસ્ય ધીમતઃ ॥
રાજ્ઞા તેન સદા રાજન્ કથાયોગં ચકાર સા ॥
આશ્ચર્યાણિ ચ સર્વાણિ યાનિ વૃત્તાનિ કાનિચિત્ ।
ચરન્તી વિવિધાન્ દેશાન્ કથયામ્ આસ સા નિશિ ॥
કદાચિત્ તસ્ય નૃપતેર્ બ્રહ્મદત્તસ્ય કૌરવ ।
પુત્રો ઽભૂદ્ રાજશાર્દૂલ સર્વસેન ઇતિ શ્રુતઃ ॥
પૂજનીયા ચ સા તસ્મિન્ પ્રસૂતાણ્ડમ્ અથાપિ ચ ।
તસ્મિન્ નીડે પુરા હ્ય્ એકં શકલાત્ પ્રાસ્ફુટત્ તદા ॥
સ્ફુટિતો માંસપિણ્ડસ્ તુ બાહુપાદાસ્યસંયુતઃ ।
બભ્રુવક્ત્રશ્ ચક્ષુહીનો બભૂવ પૃથિવીપતે ।
ચક્ષુષ્માન્ અપ્ય્ અભૂત્ પશ્ચાદ્ ઈષત્ પક્ષોત્થિતશ્ ચ હ ॥
અથ સા પૂજનીયા વૈ રાજપુત્રસ્વપુત્રયોઃ ।
તુલ્યસ્નેહાત્ પ્રીતિમતી દિવસે દિવસે તદા ॥
આજહાર સદા સાયં ચઞ્ચ્વા નૃપ ફલદ્વયમ્ ।
અમૃતસ્વાદુ સદૃશં સર્વસેનતનૂજયોઃ ॥
સ બાલો બ્રહ્મદત્તસ્ય પૂજનીયાસુતશ્ ચ હ ।
તે ફલે ભક્ષયિત્વા ચ પૃઠુકૌ તૌ મુદા યુતૌ ।
અભૂતાં નિત્યમ્ એવેહ સ્વદતાં ચૈવ તે ફલે ॥
તસ્યાં ગતાયામ્ અથ ચ પૂજનીયાં સદાહનિ ।
શિશુના ચટકેનાથ ધાત્રી તં તુ શિશું નૃપ ।
તેન પ્રકીડયામ્ આસ બ્રહ્મદત્તાત્મજં સદા ॥
નીડાત્ તદા સમાકૃષ્ય પૂજનીયા ગતા યદા ।
ક્રીડતા રાજપુત્રેણ કદાચિચ્ ચટકઃ સ તુ ॥
નિગૃહીતઃ કંધરાયાં શિશુના દૃઢમુષ્ટિના ।
દુર્ભઙ્ગમુષ્ટિના રાજન્ન્ અસૂન્ સદ્યસ્ ત્વ્ અજીજહત્ ॥
તં તુ પઞ્ચત્વમ્ આપન્નં વ્યાત્તાસ્યં બાલઘાતિતમ્ ।
કથંચિન્ મોચિતં દૃષ્ટ્વા નૃપતિર્ દુઃખિતો ઽભવત્ ॥
ધાત્રીં તસ્ય જગર્હે તાં તદાશ્રુપરમો નૃપઃ ।
તસ્થૌ શોકાન્વિતો રાજા શોચંસ્ તં ચટકં નૃપ ॥
પૂજનીયાપિ તત્કાલં ગૃહીત્વા તુ ફલદ્વયમ્ ।
બ્રહ્મદત્તસ્ય ભવનમ્ આજગામ વનેચરી ॥
અથાપશ્યત ચાગમ્ય ગૃહે તસ્મિન્ નરાધિપ ।
પઞ્ચભૂતપરિત્યક્તં શાવં તં સ્વતનૂદ્ભવમ્ ॥
મુમોહ દૃષ્ટ્વા સ્વં પુત્રં પુનઃ સંજ્ઞામ્ અથાલભત્ ।
લબ્ધસંજ્ઞા ચ સા રાજન્ વિલલાપ તપસ્વિની ॥
નનુ ત્વમ્ આગતાં પુત્ર વાશન્તીં પરિસર્પસિ ।

કુર્વંશ્ ચાટુસહસ્રાણિ અવ્યક્તકલયા ગિરા ॥
વ્યાદિતાસ્યઃ ક્ષુધાર્તશ્ ચ પીતેનાસ્યેન પુત્રક ।
શોણેન તાલુના પુત્ર કસ્માદ્ અદ્ય ન સર્પસિ ॥
પક્ષાભ્યાં માં પરિષ્વજ્ય નનુ ચઞ્ચ્વાપિ ચાપ્ય્ અહમ્ ।
ચીચીકૂચીતિ વાશન્તં ત્વામ્ અદ્ય ન શૃણોમિ કિમ્ ॥
મનોરથો યસ્ તુ મમ પશ્યેયં પુત્રકં કદા ।
વ્યાત્તાસ્યં વારિ યાચન્તં સ્ફુરત્ પક્ષં મમાગ્રતઃ ।
સ મે મનોરથો ભગ્નસ્ ત્વયિ પઞ્ચત્વમ્ આગતે ॥
વિલપ્યૈવં બહુવિધં રાજાનમ્ અથ સાબ્રવીત્ ।
નનુ મૂર્ધાભિષિક્તસ્ ત્વં ધર્માન્ વેત્સિ સનાતનાન્ ॥
કથં મમાનેન સુતં ધાત્ર્યા ઘાતિતવાન્ અસિ ।
સ્વપુત્રેણ સમાકૃષ્ય ક્ષત્રિયાધમ શંસ મે ॥
નનુ નૂનં શ્રુતા તે ઽભૂદ્ ઇયમ્ આઙ્ગિરસી શ્રુતિઃ ।
શરણાગતઃ ક્ષુધાર્તશ્ ચ શત્રુભિશ્ ચાપ્ય્ ઉપદ્રુતઃ ।
ચિરોષિતશ્ ચ સ્વગૃહે પાતવ્યઃ સર્વતો ભવેત્ ॥
અપાલયન્ નરો યાતિ કુમ્ભીપાકમ્ અસંશયમ્ ।
કથમ્ અસ્ય હવિર્ દેવા ગૃહ્ણન્તિ પિતરઃ સ્વધામ્ ॥
એવમ્ ઉક્ત્વા મહારાજ દશધર્મગતા સતી ।
શોકાર્તા તસ્ય બાલસ્ય ચક્ષુષી નિર્બિભેદ સા ॥
કરાભ્યાં રાજપુત્રસ્ય તતસ્ તચ્ ચક્ષુર્ અસ્ફુટમ્ ।
કૃત્વા ચાન્ધં નૃપસુતમ્ ઉત્પપાત તતો ઽમ્બરમ્ ॥
અથ રાજા સુતં દૃષ્ટ્વા પૂજનીયામ્ ઉવાચ હ ।
વિશોકા ભવ કલ્યાણિ કૃતં તે ભીરુ શોભનમ્ ॥
ગતશોકા નિવર્તસ્વ અજર્યં સખ્યમ્ અસ્તુ તે ।
પુરેવ સખિ ભદ્રં તે નિવર્તસ્વ રમસ્વ ચ ॥
પુત્રપીડાભવશ્ ચાપિ ન કોપઃ પરમસ્ ત્વયિ ।
મમાસ્તિ સખિ ભદ્રં તે કર્તવ્યં ચ કૃતં ત્વયા ॥
આત્મૌપમ્યેન જાનામિ પુત્રસ્નેહં તવાપ્ય્ અહમ્ ।
ન ચાહં વસ્તુમ્ ઇચ્છામિ તવ પુત્રમ્ અચક્ષુષમ્ ।
કૃત્વા વૈ રાજશાર્દૂલ ત્વદ્ગૃહે કૃતકિલ્બિષા ॥
ગાથાશ્ ચાપ્ય્ ઉશનોગીતા ઇમાઃ શૃણુ મયેરિતાઃ ॥
કુમિત્રં ચ કુદેશં ચ કુરાજાનં કુસૌહૃદમ્ ।
કુપુત્રં ચ કુભાર્યાં ચ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥
કુમિત્રે સૌહૃદં નાસ્તિ કુભાર્યાયાં કુતો રતિઃ ।
કુતઃ પિણ્ડઃ કુપુત્રે તુ નાસ્તિ સત્યં કુરાજનિ ॥
કુસૌહૃદે ક્વ વિશ્વાસઃ કુદેશે ન પ્રજીવ્યતે ।
કુરાજનિ ભયં નિત્યં કુપુત્રે સર્વતો ઽસુખમ્ ॥
અપકારિણિ વિશ્રમ્ભં યઃ કરોતિ નરાધમઃ ।
અનાથો દુર્બલો યદ્વન્ ન ચિરં સ તુ જીવતિ ॥
ન વિશ્વસેદ્ અવિશ્વસ્ તે વિશ્વસ્ તે નાપિ વિશ્વસેત્ ।

વિશ્વાસાદ્ ભયં ઉત્પન્નં મૂલાન્ય્ અપિ નિકૃન્તતિ ॥
રાજસેવિષુ વિશ્વાસં ગર્ભસંકરિતેષુ ચ ।
યઃ કરોતિ નરો મૂઢો ન ચિરં સ તુ જીવતિ ॥
અભ્યુન્નતિં પ્રાપ્ય નૃપઃ પ્રાવારં કીટકો યથા ।
સ વિનશ્યેદ્ અસંદેહમ્ આહૈવમ્ ઉશના નૃપ ॥
અપિ માર્દવભાવેન ગાત્રં સંલીય બુદ્ધિમાન્ ।
અરિં નાશયતે નિત્યં યથા વલ્લી મહાદ્રુમમ્ ॥
મૃદૂ રૌદ્રઃ કૃશો ભૂત્વા શનૈઃ સંલીયતે રિપુઃ ।
વલ્મીક ઇવ વૃક્ષસ્ય પશ્ચાન્ મૂલં નિકૃન્તતિ ॥
અદ્રોહં સમયં કૃત્વા મુનીનામ્ અગ્રતો હરિઃ ।
જઘાન નમુચિં પશ્ચાદ્ અપાં ફેનેન પાર્થિવ ॥
સુપ્તં મત્તં પ્રમત્તં વા ઘાતયન્તિ રિપું નરાઃ ।
વિષેણ વહ્નિના વાપિ શસ્ત્રેણાપ્ય્ અથ માયયા ॥
નૈવ શેષં પ્રકુર્વન્તિ પુનર્ વૈરભયાન્ નરાઃ ।
ઘાતયન્તિ સમૂલં હિ શ્રુત્વેમામ્ ઉપમાં નૃપ ॥
શત્રોઃ શેષં ઋણાચ્ છેષં શેષમ્ અગ્નેશ્ ચ ભૂમિપ ।
પુનર્ વર્ધેત સંભૂય તસ્માચ્ છેષં ન શેષયેત્ ॥
હસતે જલ્પતે વૈરી એકપાત્રે ચ ભુઞ્જતે ।
એકાસનં ચારોહતિ સ્મરતે તચ્ ચ કિલ્બિષમ્ ॥
કૃત્વા સંબન્ધકં ચાપિ વિશ્વસેચ્ છત્રુણા ન હિ ।
પુલોમાનં જઘાનાજૌ જામાતા સઞ્ શતક્રતુઃ ॥
નિધાય મનસા વૈરં પ્રિયં વક્તીહ યો નરઃ ।
ઉપસર્પેન્ ન તં પ્રાજ્ઞઃ કુરઙ્ગ ઇવ લુબ્ધકમ્ ॥
ન ચાસન્ને નિવસ્તવ્યં સવૈરે વર્ધિતે રિપૌ ।
પાતયેત્ તં સમૂલં હિ નદીતીર ઇવ દ્રુમમ્ ॥
અમિત્રાદ્ ઉન્નતિં પ્રાપ્ય નોન્નતો ઽસ્મીતિ વિશ્વસેત્ ।
તસ્માત્ પ્રાપ્યોન્નતિં નશ્યેદ્ યથા પ્રાવારકીટકઃ ॥
ઇત્ય્ એતા ઉશનોગીતા ગાથા ધાર્યા વિપશ્ચિતા ।
કુર્વતા ચાત્મરક્ષાર્થં નરેણ પૃથિવીપતે ॥
મયા ચ કિલ્બિષં તુભ્યં પ્રયુક્તમ્ અતિદારુણમ્ ।
પુત્રમ્ અન્ધં પ્રકુર્વન્ત્યા તસ્માન્ નો વિશ્વસે ત્વયિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા પ્રદુદ્રાવ તદાકાશે પતંગિની ॥
ઇત્ય્ એતત્ તે મયાખ્યાતં પુરાભૂતમ્ ઇદં નૃપ ।
બ્રહ્મદત્તસ્ય રાજેન્દ્ર યદ્વૃત્તં પૂજનીયયા ।
શ્રાદ્ધં ચ પૃચ્છસે યન્ માં યુધિષ્ઠિર મહામતે ॥
ગન્ધર્વી ઉર્વશી દેવી રાજાણં મનુષં કથમ્ ।
દેવાન્ ઉત્સૃજ્ય સંપ્રાપ્તા તન્ મે બ્રૂહિ બહુશ્રુત ॥
શ્રુત્વોર્વશીન્દ્રભવને ગીયમાનં સુરર્ષિણા ।
તદન્તિકમ્ ઉપેયા દેવી સ્મરશરાર્દિતા ॥
સ તાં વિલોક્ય નૃપતિર્ હર્ષેણોત્ફુલ્લલોચનઃ ।

ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા દેવીં હૃષ્ટતનૂરુહઃ ॥
સ્વાગતં તે વરારોહે આસ્યતાં કરવામ કિમ્ ।
સંરમસ્વ મયા સાર્ધં રતિર્ નૌ શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
બ્રહ્મશાપાભિભૂતા સા માનુષં સમુપસ્થિતા ।
એલં તુ સા વરારોહા સમયાત્ સમુપસ્થિતા ॥
એવં સા હ્ય્ ઉષિતા તત્ર શાપસ્યાન્તમ્ અભીપ્સતી ।
આત્મનઃ શાપમોક્ષાર્થં સમયં સા ચકાર હ ।
અનગ્નદર્શનં ચૈવ સકામાયાશ્ ચ મૈથુનમ્ ॥
એતાવ્ ઉરણકૌ રાજન્ ન્યાસૌ રક્ષસ્વ માનદ ।
સંરંસ્યે ભવતા સાકં શ્લાઘ્ય સ્ત્રીણાં વરઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વૌ મેષૌ શયનાભ્યાસે સદા બદ્ધૌ ચ તિષ્ઠતઃ ।
ઘૃતમાત્રં તથાહારઃ કલામ્ એકં તુ પાર્થિવ ॥
યદ્ય્ એષ સમયો રાજન્ યાવત્કાલં ચ તે દૃઢમ્ ।
તદા તવૈવ સંયોગો મયા સહ ભવિષ્યતિ ।
તાવત્કાલં કરિષ્યામિ યાવદ્ એવં કરિષ્યાસિ ।
એષ તે સમયો રાજન્ વસ્તું તવ ગૃહે કૃતઃ ।
તાવત્કાલં તુ વત્સ્યામિ કૃતઃ સમય એષ નઃ ॥
તસ્યાસ્ તં સમયં સર્વં સ રાજા સમપાલયત્ ।
અહો રૂપમ્ અહો ભાવો નરલોકવિમોહનમ્ ।
કો ન સેવેત મનુજો દેવીં ત્વાં સ્વયમ્ આગતામ્ ।
એવં સા વસતે તત્ર પુરૂરવસિ ભાવિની ।
વર્ષાણ્ય્ અથૈકષષ્ટિં તુ તદ્ભક્ત્યા શાપમોહિતા ॥
ઉર્વશ્યાં માનુષસ્થાયાં ગન્ધર્વાશ્ ચિન્તયાન્વિતાઃ ।
અપશ્યન્ન્ ઉર્વશીમ્ ઇન્દ્રો ગન્ધર્વાન્ અબ્રવીત્ તદા ।
ઉર્વશીરહિતં મહ્યમ્ આસ્થાનં નાતિશોભતે ।
ચિન્તયધ્વં મહાભાગા યથા સા તુ વરાઙ્ગના ।
સમાગચ્છેત્ પુનર્ દેવાન્ ઉર્વશી સ્વર્ગભૂષણા ॥
તતો વિશ્વાવસુર્ નામ તત્રાહ વદતાં વરઃ ।
મયા તુ સમયસ્ તાભ્યાં ક્રિયમાણઃ શ્રુતઃ પુરા ॥
વ્યુત્ક્રાન્તસમયન્ સા વૈ રાજાનં ત્યક્ષ્યતે યથા ।
તદ્ અહં વેદ્મ્ય્ અશેષેણ યથા ભેત્સ્યત્ય્ અસૌ નૃપઃ ॥
સસહાયો ગમિષ્યામિ યુષ્માકં કાર્યસિદ્ધયે ।
એવમ્ ઉક્ત્વા ગતસ્ તત્ર પ્રતિષ્ઠાનં મહાયશાઃ ॥
નિશાયામ્ અથ ચાગમ્ય મેષમ્ એકં જહાર સઃ ।
માતૃવદ્ વર્તતે સા તુ મેષયોશ્ ચારુહાસિની ॥
ગન્ધર્વાગમનં જ્ઞાત્વા શાપાન્તં ચ યશસ્વિની ।
રાજાનમ્ અબ્રવીત્ તત્ર પુત્રો મે ઽહ્રિયતેતિ સા ॥
એવમ્ ઉક્તો વિનિશ્ચિત્ય નગ્નો નૈવોદતિષ્ઠત ।
નગ્નં માં દ્રક્ષ્યતે દેવી સમયો વિતથો ભવેત્ ॥
તતો ભૂયસ્ તુ ગન્ધર્વા દ્વિતીયં મેષમ્ આદદુઃ ।

દ્વિતીયે તુ હૃતે મેષે એલં દેવ્ય્ અબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥
પુત્રૌ મે હ્રિયતે રાજન્ન્ અનાથાયા ઇવ પ્રભો ।
નિશમ્યાક્રન્દિતં દેવી પુત્રયોર્ નીયમાનયોઃ ।
હતાસ્મ્ય્ અહં કુનાથેન નપુંસા વીરમાનિના ॥
યદ્વિશ્રમ્ભાદ્ અહં નષ્ટા હતાપત્યા ચ દસ્યુભિઃ ।
યઃ શેતે નિશિ સંત્રસ્તો યથા નારી દિવા પુમાન્ ।
એવમ્ ઉક્તસ્ તદોત્થાય નગ્નો રાજા પ્રધાવિતઃ ॥
મેષયોઃ પદમ્ અન્વિચ્છન્ ગન્ધર્વૈર્ વિદ્યુદ્ અપ્ય્ અથ ।
ઉત્પાદિતા સુમહતી યયા તદ્ ભવનં મહત્ ।
પ્રકાશિતં વૈ સહસા તતો નગ્નમ્ અવૈક્ષત ॥
નગ્નં દૃષ્ટ્વા તિરોભૂતા ગન્ધર્વી હ્ય્ અગમદ્ દિવમ્ ॥
તિરોભૂતાં તુ તાંદૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વા હ્ય્ અગમન્ દિવમ્ ।
તિરોભૂતાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા ગન્ધર્વાસ્ તત્રતાવ્ ઉભૌ ।
ઉત્સૃજ્ય મેષૌ શીઘ્રમ્ તુ યથાકામં યયુસ્ તતઃ ।
ઉત્સૃષ્ટૌ ચોરણૌ દૃષ્ટ્વા રાજા ગૃહ્યાગતો ગૃહમ્ ।
અપશ્યન્ન્ ઉર્વશીં તત્ર વિલાલપ સુદુઃખિતઃ ।
ચચાર પૃથિવીં ચૈવ માર્ગમાણ ઇતસ્ તતઃ ॥
અથાપશ્યત્ સ તાં રાજા કુરુક્ષેત્રે મહાબલઃ ।
સ તાં વીક્ષ્ય કુરુક્ષેત્રે સરસ્વત્યાશ્ ચ તત્સખીઃ ।
પઞ્ચ પ્રહૃષ્ટવદનઃ પ્રાહ સૂક્તં પુરૂરવાઃ ॥
અહો જાયે જાયે તિષ્ઠ ઘોરે ન ત્યક્તુમ્ અર્હસિ ।
માં ત્વમ્ અપ્રાપ્ય નિર્વૃત્તિં વચાંસિ કૃણવામહે ॥
સુદેહો ઽયં પતત્વ્ અદ્ય દેવિ દૂરં ગતસ્ ત્વયા ।
સ્વાદન્ત્ય્ એનં વૃકા ગૃધ્રાસ્ ત્વત્પ્રસાદસ્ય નાસ્પદમ્ ।
પ્લક્ષતીર્થે પુષ્કરિણ્યાં હિમવત્યાં સમાપ્લુતામ્ ॥
ક્રીડન્તીં અપ્સરોભિશ્ ચ પઞ્ચભિઃ સહ શોભનામ્ ।
તાં ક્રીડન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા વિલલાપ સુદુઃખિતઃ ॥
સા ચાપિ તત્ર તં દૃષ્ટ્વા રાજાનમ્ અવિદૂરતઃ ।
ઉર્વશી તાઃ સખીઃ પ્રાહ સ એષ પુરુષોત્તમઃ ।
યસ્મિન્ન્ અહમ્ અવાત્સં વૈ દર્શયામ્ આસ તં નૃપમ્ ॥
સમાવિગ્નાસ્ તુ તાઃ સર્વાઃ પુનર્ એવ નરાધિપઃ ।
જાયે હ તિષ્ઠ મનસિ ઘોરે વચસિ તિષ્ઠ હે ।
એવમાદીનિ સૂક્તાનિ પરસ્પરમ્ અભાષતામ્ ॥
ઉર્વશી ચાબ્રવીદ્ ઐલં સગર્ભાહં ત્વયા વિભો ।
સંવત્સરાત્ કુમારસ્ તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
નિશામ્ એકાં ચ નૃપતે નિવત્સ્યસિ મયા સહ ॥
હૃષ્ટો જગામ રાજાત્ સ સ્વપુરં સુમહાયશાઃ ।
ગતે સંવત્સરે ભૂય ઉર્વશી પુનર્ આગમત્ ॥
ઉષિતશ્ ચ તયા સાર્ધમ્ એકરાત્રં મહાયશાઃ ॥
ઉર્વશ્ય્ અથાબ્રવીદ્ ઐલં ગન્ધર્વા વરદાસ્ તવ ।

તાન્ વૃણીષ્વ મહારાજ બ્રૂહિ ચૈતાંસ્ ત્વમ્ એવ હ ॥
વૃણીષ્વ સમતાં રાજન્ ગન્ધર્વાણાં મહાત્મનામ્ ।
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા વરં વવ્રે ગન્ધર્વાશ્ ચ તહાસ્ત્વ્ ઇતિ ॥
સ્થાલીં ન્યસ્ય વને ગત્વા ગૃહમ્ અભ્યાયયૌ નિશિ ।
ત્રેતાયાં સંપ્રવૃત્તાયાં મનસિ ત્રય્ય્ અવર્તત ।
પૂરયિત્વાગ્નિના સ્થાલીં ગન્ધર્વાશ્ ચ તમ્ અબ્રુવન્ ।
અનેનેષ્ટ્વા સલોકાન્ નઃ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં નરાધિપ ॥
તાન્ આદાય કુમારાંસ્ તુ ગમનાયોપચક્રમે ।
નિક્ષિપ્યાગ્નિમ્ અરણ્યે તુ સપુત્રસ્ તુ ગૃહં યયૌ ॥
અભ્યેત્યાગ્નિં તુ નાપશ્યદ્ અશ્વત્થં તત્ર દૃષ્ટવાન્ ।
શમીજાતં તુ તં દૃષ્ટ્વા અશ્વત્થં વિસ્મિતસ્ તતઃ ॥
ગન્ધર્વેભ્યસ્ તદાશંસદ્ અગ્નિનાશં તતસ્ તુ સઃ ।
શ્રુત્વા તમ્ અર્થમ્ અખિલમ્ અરણીં તુ સમાદિશન્ ॥
અશ્વત્થાદ્ અરણીં કૃત્વા મથિત્વાગ્નિં યથાવિધિ ।
મથિતાગ્નિં ત્રિધા કૃત્વા અયજત્ સ નરાધિપઃ ।
ઇષ્ટ્વા યજ્ઞૈર્ બહુવિધૈર્ ગતસ્ તેષાં સલોકતામ્ ॥
તેનેષ્ટ્વા તુ સ તાંલ્ લોકાન્ પ્રાપ્તવાન્ સ નરાધિપઃ ।
ગન્ધર્વેભ્યો વરં લબ્ધ્વા ત્રેતાગ્નિં સમકલ્પયત્ ।
એકો ઽગ્નિઃ પૂર્વમ્ એવાસીદ્ ઐલસ્ ત્રેતામ્ અકારયત્ ।
એવંપ્રભાવો રાજાસીદ્ ઐલસ્ તુ પુરુષોત્તમઃ ॥
શ્રુતો મયા મહાપ્રાજ્ઞો બુધપૌત્રો મહામતિઃ ।
તત્ત્રોર્વશીસમુત્પન્નઃ કથં ક્ષાત્રમ્ અવાપ્તવાન્ ॥
આત્રેયસ્ય કથં લોકે પરદારાભિમર્શનાત્ ।
નિષ્કૃતિઃ કીદૃશી દૃષ્ટા તન્ મે બ્રૂહિ મહામતે ।
કીદૃશો બ્રાહ્મણો લોકે સ્વરૂપં તદ્ વદસ્વ મે ॥
હન્ત તે કથયિષ્યામિ શૃણુ પાર્થિવસત્તમ ।
મુખબાહૂરૂપાદેભ્યો વિપ્રાદીન્ અસૃજત્ પ્રભુઃ ॥
ઉત્તમાઙ્ગોદ્ભવાજ્જ્યૈષ્ઠ્યાદ્ વેદસ્યાધ્યાપનાત્તથા ।
સર્વસ્યૈવાસ્ય સર્ગસ્ય ધર્મતો બ્રાહ્મણઃ પ્રભુઃ ॥
યસ્યાસ્યેન સદાશ્નન્તિ હવ્યાનિ ત્રિદિવૌકસઃ ।
કવ્યાનિ ચૈવ પિતરઃ કિં ભૂતા અધિકં તતઃ ॥
બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્ જાતઃ સંસ્કૃતો બ્રાહ્મણો ભવેત્ ।
જ્ઞેયં (?) ક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા જ્ઞેયાઃ સ્વેભ્યઃ સ્વયોનિજાઃ ॥
અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા ।
દાનં પ્રતિગ્રહશ્ ચેતિ ષટ્ કર્માણ્ય્ અગ્રજન્મનામ્ ॥
વેદમ્ એવ સદાભ્યાસેત્ તપસ્ તપ્તં (પ્યેદ્??) દ્વિજોત્તમઃ ।
વેદાભ્યાસો હિ વિપ્રસ્ય તપઃ પરમ્ ઇહોચ્યતે ॥
ઇતિહાસપુરાણજ્ઞઃ પદવાક્યપ્રમાણવિત્ ।
અઙ્ગોપકારવેદી ચ વેદાર્થં જ્ઞાતુમ્ અર્હતિ ॥
પાણિન્યાદીનિ તન્ત્રાણિ હ્ય્ અધીત્યાઙ્ગાનિ સર્વશઃ ।

ઇતિહાસપુરાણાનાં શ્રુતીનામ્ અપિ સર્વદા ॥
પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞઃ પ્રવક્તા ફલમ્ અશ્નુતે ।
શ્રોતા ચૈવાન્યથા ચેત્ સ્યાન્ નરકાયૈવ કલ્પતે ॥
ન વેદપાઠમાત્રેણ સંતુષ્યેદ્ વૈ દ્વિજોત્તમઃ ।
પાઠમાત્રાવસાનસ્ તુ પઙ્કે ગૌર્ ઇવ સીદતિ ॥
જન્મનો ઽનન્તરં કાર્યં જાતકર્મ યથાવિધિ ।
નામધેયં દશમ્યાં તુ દ્વાદશ્યામ્ અથ કારયેત્ ॥
ષષ્ઠે ઽન્નપ્રાશનં માસિ ચૂડા કાર્યા યથાકુલમ્ ।
પ્રાપ્તે તુ પઞ્ચમે વર્ષે ત્વ્ અક્ષરાભ્યાસમ્ ઉચ્યતે ॥
ગર્ભાષ્ટમાબ્દે કુર્વીત બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્ ।
યજ્ઞોપવીતં કુર્વીત સૂત્રેણ નવતન્તુકમ્ ॥
બ્રાહ્મણો બિલ્વપાલાશૌ દણ્ડૌ વા ધારયેત સઃ ।
ગુરું રવિં સમભ્યર્ચ્ય ભૈક્ષેત નિયતઃ શુચિઃ ॥
નિષેકાદીનિ કર્માણિ યઃ કરોતિ યથાવિધિ ।
સંભાવયતિ ચાન્નેન સ વિપ્રો ગુરુર્ ઉચ્યતે ॥
ઉપનીય તુ યઃ શિષ્યં વેદમ્ અધ્યાપયેત તમ્ ।
તદર્થબોધકશ્ ચૈવ તમ્ આચાર્યં પ્રચક્ષતે ॥
એકદેશં તુ વેદસ્ય વેદાઙ્ગાન્ય્ અપિ વા પુનઃ ।
યો ઽધ્યાપયતિ વૃત્ત્યર્થમ્ ઉપાધ્યાયઃ સ ઉચ્યતે ॥
ઉપાધ્યાયાદ્ દશાચાર્યા આચાર્યાણાં શતં પિતા ।
સહસ્રં ચ પિતૄણાં તુ ચૈભ્યો માતા ગરીયસી ॥
ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યાં સંપ્રાપ્ય વિધિવદ્ દ્વિજઃ ।
સ્નાયીત તદનુજ્ઞાતો દત્ત્વાસ્મૈ દક્ષિણાં હિ ગામ્ ॥
ગુરુણાનુમતઃ સ્નાત્વા સમાવૃત્તો યથાવિધિ ।
ઉદ્વહેત દ્વિજો ભાર્યાં લક્ષણાં(ણ્યાં) બન્ધુશાલિનીમ્ ।
બન્ધુહીનાં ચ યાં કન્યાં રોગિણીં ચ પરિત્યજેત્ ॥
મન્ત્રોપદેશે ચાર્ત્વિજ્યે વિવાહે શ્રાદ્ધભોજને ।
સ્વબન્ધુષ્વ્ એવ કર્તવ્યમ્ ઇતિ મન્વાદિશાસનમ્ ।
આદધીત તતઃ પશ્ચાદ્ વિધાનેનૈવ સર્વશઃ ॥
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
ધ્યાત્વા સમાહિતઃ પશ્ચાદ્ વિષ્ઠામૂત્રં વિસર્જયેત્ ॥
નૈરૃતે દક્ષિણે ભાગે તૃણમ્ આચ્છાદ્ય વૈ પુનઃ ।
લોષ્ટૈશ્ ચ લેપનં કૃત્વા શૌચં કૃત્વા યથાવિધિ ॥
મૃદ્ભિઃ શોધ્ય ગુદે પાદૌ પાણૌ ગણ્ડૂષમ્ આચરેત્ ।
આચમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા તતઃ સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
જલે નિમજ્ય હૃદયે નારાયણમ્ અનામયમ્ ।
ધ્યાત્વોત્થાય તતઃ કુર્યાદ્ અર્ધ્યં સૂર્યાય ભૂમિપ ॥
સહસ્રકૃત્વઃ પરમાં દેવીં જપ્ત્વા સમાહિતઃ ।
ઉપસ્થાયૈવ તિગ્માંશું હોમં કુર્યાદ્ દ્વિતીયકે ॥
વેદમ્ અધ્યાપ્ય વિધિવદ્ વેદાઙ્ગાનિ તૃતીયકે ।

મૂહૂર્તે કુસુમાદીનિ હૃત્વા ગચ્છેત્ તમ્ ઈશ્વરમ્ ॥
યોગક્ષેમાર્થલાભાય સ્નાત્વા માધ્યાહ્નિકીં ક્રિયામ્ ।
કૃત્વા પુરુષસૂક્તૈશ્ ચ હરિમ્ અષ્ટાક્ષરેણ ચ ॥
સંપૂજ્ય તોષયિત્વાથ વૈશ્વદેવં યથાવિધિ ।
કૃત્વૈવાતિથ્યપૂજાં ચ ભોજનં ચ યથાક્રમમ્ ॥
ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં ષષ્ઠસપ્તમયોર્ બુધઃ ।
કાલક્ષેપં પ્રકુર્વાણસ્ તામ્બૂલં ચર્વયેદ્ બુધઃ (ત્પુનઃ) ।
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં હોમં કુર્યાદ્ અતન્દ્રિતઃ ॥
બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ ।
કૃતબુદ્ધિષુ કર્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવાદિનઃ ।
શ્રેષ્ઠાસ્ તે બ્રાહ્મણા લોકે દાનપાત્રં સદા મતમ્ ॥
પ્રથમં તુ ગુરોર્દાનં દદ્યાચ્ છ્રૈષ્ઠ્યં ચ સર્વદા ।
માતાપિત્રોશ્ ચ યદ્ દત્તં ભ્રાતૃસ્વસૃસુતાસુ ચ ॥
ભગિન્યૈ ભાગિનેયાય માતુલાનાં પિતૃષ્વસુઃ ।
દરિદ્રાણાં ચ બન્ધૂનાં દાનં વેદવિદે ઽક્ષયમ્ ।
પિતુઃ શતગુણં દાનં સહસ્રં માતુર્ ઉચ્યતે ॥
સંનિકૃષ્ટમ્ અધીયાનમ્ અતિક્રામતિ યો દ્વિજઃ ।
દાને તુ કવ્યભોજ્યે ચ દહત્ય્ આસપ્તમં કુલમ્ ॥
દ્વિગુણં બ્રાહ્મણે દદ્યાત્ સમં તુ બ્રાહ્મણબ્રુવે ।
પ્રાધીતે શતસાહસ્રમ્ અનન્તં વેદપારગે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ શાસ્ત્રાણિ પાતકેષૂપપાતકે ।
તેષામ્ એવાધિકારાણિ કર્મભૂમિષુ જન્મિનામ્ ।
દેવાનાં નાધિકારો ઽસ્તિ તેષુ રાજન્ દિવૌકસામ્ ॥
વૈરાજકન્યાજાતસ્તુ બુધાદ્ ઇલ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
માતામહપ્રભાવેન ક્ષત્રિયત્વમ્ ઉપેયિવાન્ ॥
તથાપ્ય્ અત્રિપ્રભાવેન પ્રાયશ્ચિત્તેન શોધિતઃ ।
શશાઙ્કસ્ તુ ક્ષયાન્ મુક્તઃ સર્વલોકસુપૂજિતઃ ॥
એલપુત્રા બભૂવુસ્ તે સર્વે દેવસુતોપમાઃ ।
દિવિ જાતા મહાત્માન આયુર્ ધીમાન્ અમાવસુઃ ।
વિશ્વાયુશ્ચૈવ ધર્માત્મા શ્રુતાયુશ્ ચ તથાપરઃ ।
દૃઢાયુશ્ ચ વનાયુશ્ ચ શતાયુશ્ ચોર્વશીસુતાઃ ॥
અમાવસોસ્ તુ દાયાદો ભીમો રાજાથ રાજરાટ્ ।
શ્રીમાન્ ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્ કાઞ્ચનપ્રભઃ ।
વિદ્વાંસ્ તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રો ઽભૂન્ મહાબલઃ ॥
સૌહોત્રિર્ અભવજ્ જહ્નુઃ કેશિન્યા ગર્ભસંભવઃ ।
આજહ્રે યો મહાસત્ત્રં સર્પમેધં મહામખમ્ ॥
પતિલોભેન યં ગઙ્ગા પતિત્વે ઽભિસસાર હ ।
નેચ્છતઃ પ્લાવયામ્ આસ તસ્ય ગઙ્ગા ચ તત્ સદઃ ॥
સ તયા પ્લાવિતં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં સમન્તતઃ ।
સૌહોત્રિર્ અબ્રવીદ્ ગઙ્ગાં ક્રુદ્ધો ભરતસત્તમ ॥

એષ તે ત્રિષુ લોકેષુ સંક્ષિપ્યાપઃ પિબામ્ય્ અહમ્ ।
અસ્ય ગઙ્ગે ઽવલેપસ્ય સદ્યઃ ફલમ્ અવાપ્નુહિ ॥
રાજર્ષિણા તતઃ પીતાં ગઙ્ગાં દૃષ્ટ્વા મહર્ષયઃ ।
ઉપનિન્યુર્ મહાભાગાં દુહિતૃત્વેન જાહ્નવીમ્ ।
યુવનાશ્વસ્ય પુત્રીં તુ કાવેરીં જહ્નુર્ આવહત્ ॥
ગઙ્ગાશાપેન દેહાર્ધં યસ્યાઃ પશ્ચાન્નદીકૃતમ્ ।
યુવનાશ્વસ્ય શાપેન ગઙ્ગાર્ધેન વિનિર્મમે ।
કાવેરીં સરિતાં શ્રેષ્ઠાં જહ્નોર્ ભાર્યામ્ અનિન્દિતામ્ ॥
જહ્નુસ્ તુ દયિતં પુત્રં સુમહં નામ ધાર્મિકમ્ ।
કાવેર્યાં જનયામ્ આસ અજકસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥
અજકસ્ય તુ દાયાદો બલાકાશ્વો મહીપતિઃ ।
બભૂવ મૃગયાશીલઃ કુશસ્ તસ્યાત્મજો ઽભવત્ ॥
કુશપુત્રા બભૂવુર્ હિ ચત્વારો દેવવર્ચસઃ ।
કુશિકઃ કુશનાભશ્ ચ કુશામ્બો મૂર્તિમાંસ્ તથા ।
પહ્લવૈઃ સહ સંવૃદ્ધો રાજા વનચરૈહ્ સહ ॥
કુશિકસ્ તુ તપસ્ તેપે પુત્રમ્ ઇન્દ્રસમં વિભુઃ ।
લભેયમ્ ઇતિ તં શક્રસ્ ત્રાસાદ્ અભ્યેત્ય જજ્ઞિવાન્ ॥
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ તં તુ શક્રો હ્ય્ અપશ્યત ।
અત્યુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરંદરઃ ॥
સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમ્ એવાન્વપદ્યત ।
પુત્રત્વે કલ્પયામ્ આસ દેવેન્દ્રઃ સ સુરોત્તમઃ ॥
સ ગાધિર્ અભવદ્ રાજા મઘવાન્ કૌશિકઃ સ્વયમ્ ।
પૌરુકુત્સ્ય્ અભવદ્ ભાર્યા ગાધિસ્ તસ્યામ્ અજાયત ॥
વિશ્વામિત્રશ્ ચ ગાધેયો રાજા વિશ્વરથશ્ ચ હ ।
વિશ્વકૃદ્ વિશ્વજિચ્ ચૈવ તથા સત્યવતી નૃપ ॥
પુર્વં કન્યા મહાભાગા નામ્ના સત્યવતી શુભા ।
તસ્ય સત્યવતીં કન્યામ્ ઋચીકો ઽયાચત્ દ્વિજઃ ।
વરં વિસદૃશં મત્વા ગાધિર્ ભાર્ગવમ્ અબ્રવીત્ ।
એકતઃ શ્યામકર્ણાનાં હયાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્ ।
સહસ્રં દીયતાં શુલ્કં કન્યાયાઃ કુશિકા વયમ્ ॥
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તન્મતં મત્વા ગતઃ સ વરુણાન્તકં ।
આનીય દત્ત્વા તાન્ અશ્વાન્ ઉપયેમે વરાનનામ્ ।
તાં ગાધિઃ કાવ્યપુત્રાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ ॥
તસ્યાઃ પ્રીતો ઽભવદ્ ભર્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ ।
સ ઋષિઃ પ્રાર્થિતઃ પત્ન્યા માત્રે ચાપત્યકામ્યયા ।
શ્રપયિત્વોભયૈર્ મન્ત્રૈશ્ ચરું સ્નાતું ગતો મુનિઃ ।
પુત્રાર્થં કલ્પયામ્ આસ ચરું ગાધેસ્ તથૈવ ચ ॥
ઉવાચાહૂય તાં ભાર્તા ઋચીકો ભાર્ગવસ્ તદા ।
ઉપયોજ્યશ્ ચરુર્ અયં ત્વયા માત્રા ત્વ્ અયં તવ ॥
તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।

અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્ લોકે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ ॥
તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિમન્તં તપોધનમ્ ।
શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુર્ એષ વિધાસ્યતિ ॥
એવમ્ ઉક્ત્વા તુ તાં ભાર્યામ્ ઋચીકો ભૃગુનન્દનઃ ।
તપસ્ય્ અભિરતો નિત્યમ્ અરણ્યં પ્રવિવેશ હ ॥
ગાધિઃ સદારસ્ તુ તદા ઋચીકાશ્રમમ્ અભ્યગાત્ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ ॥
ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તદ્ ઋષેઃ સત્યવતી તદા ।
ચરુમ્ આદાય યત્નેન સા તુ માત્રે ન્યવેદયત્ ॥
માતા વ્યત્યસ્ય દૈવેન દુહિત્રે સ્વચરું દદૌ ।
તસ્યાશ્ ચરુમ્ અથાજ્ઞાનાદ્ આત્મસંસ્થં ચકાર હ ॥
અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં તદા ।
ધારયામ્ આસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શનમ્ ॥
તામ્ ઋચીકસ્ તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાભ્યનુસૃત્ય ચ ।
તામ્ અબ્રવીદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્યાં વરવર્ણિનીમ્ ॥
માત્રાસિ વઞ્ચિતા ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના ।
જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્ તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ ॥
ભ્રાતા જનિષ્યતે ચાપિ બ્રહ્મભૂતસ્ તપોધનઃ ।
વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તસ્મિન્ સમર્પિતમ્ ॥
એવમ્ ઉક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા ।
પ્રસાદયામ્ આસ પતિં પુત્રો મે નેદૃશો ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણાપસદસ્ ત્વત્ત ઇત્ય્ ઉક્તો મુનિર્ અબ્રવીત્ ॥
નૈષ સંકલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથાસ્ત્વ્ ઇતિ ।
ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્ માતુશ્ ચ કારણાત્ ॥
પુનઃ સત્યવતી વાક્યમ્ એવમ્ ઉક્ત્વાબ્રવીદ્ ઇદમ્ ।
ઇચ્છંલ્ લોકાન્ અપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્ ।
શમાત્મકમ્ ઋજું ત્વં મે પુત્રં દાતુમ્ ઇહાર્હસિ ॥
કામમ્ એવંવિધઃ પૌત્રો મમ સ્યાત્ તવ ચ પ્રભો ।
યદ્ય્ અન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમ્ એતદ્ દ્વિજોત્તમ ॥
તતઃ પ્રસાદમ્ અકરોત્ સ તસ્યાસ્ તપસો બલાત્ ।
પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે ચ વરવર્ણિનિ ।
ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ ॥
તતઃ સત્યવતી પુત્રં જનયામ્ આસ ભાર્ગવમ્ ।
તપસ્ય્ અભિરતં દાન્તં જમદગ્નિં શમાત્મકમ્ ॥
ભૃગોશ્ ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા ।
જગત્યાં વૈષ્ણવો ઽથાંશો જમદગ્નિર્ અજાયત ॥
સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યધર્મપરાયણા ।
કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી ॥
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો રેણુર્ નામ નરાધિપઃ ।
તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા ॥

રેણુકાયાં તુ કામલ્યાં તપોવિદ્યાસમન્વિતઃ ।
આર્ચીકો જનયામ્ આસ જામદગ્ન્યં સુદારુણમ્ ॥
સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્ ।
રામં ક્ષત્રિયહન્તારં પ્રદીપ્તમ્ ઇવ પાવકમ્ ॥
ઔર્વસ્યૈવમ્ ઋચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહાયશાઃ ।
જમદગ્નિસ્ તપોવીર્યાજ્ જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ ॥
મધ્યમશ્ ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ ॥
વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ ।
જનયામ્ આસ પુત્રં તુ તપોવિદ્યાશમાત્મકમ્ ।
પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસમતાં યો ઽયં સપ્તર્ષિતાં ગતઃ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ ।
જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્ વંશવર્ધનઃ ॥
ગાધેર્ અભૂન્ મહાતેજાઃ સમિદ્ધ ઇવ પાવકઃ ।
તપસા ક્ષત્રમ્ ઉત્સૃજ્ય યો લેભે બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય ચૈવાસન્ પુત્રા એકશતં નૃપ ।
મધ્યમસ્ તુ મધુચ્છન્દા મધુચ્છન્દાસ એવ તે ।
અન્યે ચાષ્ટકહારીત+ +જયક્રતુમદાદયઃ ।
એવં કૌશિકગોત્રં તુ વિશ્વામિત્રં પૃથગ્વિધમ્ ।
પ્રવરાન્તરમ્ આપન્નં તદ્ દ્વિધૈવ પ્રકલ્પિતમ્ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય તુ સુતા દેવરાતાદયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રખ્યાતાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
દેવશ્રવાઃ કતિશ્ ચૈવ યસ્માત્ કાત્યાયનાઃ સ્મૃતાઃ ।
શાલાવત્યાં હિરણ્યાક્ષો રેણોર્ જજ્ઞે ઽથ રેણુમાન્ ॥
સાંકૃતિર્ ગાલવશ્ ચૈવ મુદ્ગલશ્ ચેતિ વિશ્રુતઃ ।
મધુચ્છન્દાદયશ્ ચૈવ દેવલશ્ ચ તથાષ્ટકઃ ॥
કચ્છપો હારિતશ્ ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય વૈ સુતાઃ ।
તેષાં ખ્યાતાનિ ગોત્રાણિ કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્ ॥
પાલિતો બભ્રવશ્ ચૈવ કરજપ્યસ્ તથૈવ ચ ।
પાર્થિવા દેવરાતાશ્ ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ ॥
લોહિત્યા યમદૂતાશ્ ચ તથા કારીષયઃ સ્મૃતાઃ ।
સૌશ્રુતાઃ કૌશિકા રાજંસ્ તથાન્યે સૈન્ધવાયનાઃ ॥
દેવલા રેણવશ્ ચૈવ યાજ્ઞવલ્ક્યાઘમર્ષણાઃ ।
ઔદુમ્બરા હ્ય્ અભિષ્ણાતાસ્ તારકાયણચઞ્ચલાઃ ॥
શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સાંકૃત્યા ગાલવાસ્ તથા ।
નારાયણિર્ નરશ્ ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ ।
ઋષ્યન્તરવિવાહ્યાશ્ ચ કૌશિકા બહવઃ સ્મૃતાઃ ॥
પૌરવસ્ય મહારજ બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય ચ ।
સંબન્ધો ઽપ્ય્ અસ્ય વંશે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વિશ્રુતઃ ॥
વિશ્વામિત્રાત્મજાનાં તુ શુનઃશેપો ઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ ।
ભાર્ગવઃ કૌશિકત્વં હિ પ્રાપ્તઃ સ મુનિસત્તમઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્ તુ શુનઃશેપો ઽભવત્ કિલ ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે વિનિયોજિતઃ ॥
યો વૈ હરિશ્ચન્દ્રમખે વિક્રીતઃ પુરુષઃ પશુઃ ।
સ્તુત્વા દેવાન્ પ્રજેશાદીન્ મુમુચે પાશબન્ધનાત્ ॥
યો રાતો દેવયજને દેવૈર્ ગાધિષુ તાપસઃ ।
દેવરાત ઇતિ ખ્યાત શુનઃશેફસ્ તુ ભાર્ગવઃ ।
દેવૈર્ દત્તઃ શુનઃશેપો વિશ્વામિત્રાય વૈ પુનઃ ।
પુત્રં કૃત્વા શુનઃષેફં દેવરાતં ચ ભાર્ગવમ્ ।
આજીગર્તં સુતાન્ આહ જ્યેષ્ઠ એષ પ્રકલ્પતામ્ ॥
યે મધુચ્છન્દસો જ્યેષ્ઠાઃ કુશલં મેનિરે ન તત્ ।
અશપત્ તાન્ મુનિઃ ક્રુદ્ધો મ્લેચ્છા ભવત દુર્જનાઃ ॥
અથોવાચ મદુચ્છન્દાઃ સાર્ધં પઞ્ચાશતા તતઃ ।
યન્ નો ભવાન્ વિજાનીતો તસ્મિંસ્ તિષ્ઠામહે વયમ્ ॥
જ્યેષ્ઠં મન્ત્રદૃશાં ચક્રુસ્ ત્વામ્ અન્વઞ્ચો વયં સ્મસિ ।
વિશ્વામિત્રઃ સુતાન્ આહ વીરવન્તો ભવિષ્યથ ।
દેવૈર્ દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્ દેવરાતસ્ તતો ઽભવત્ ॥
દેવરાતાદયઃ સપ્ત વિશ્વામિત્રસ્ય વૈ સુતાઃ ।
દૃષદ્વતીસુતશ્ ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્ તથાષ્ટકઃ ॥
અષ્ટકસ્ય સુતો લૌહિઃ પ્રોક્તો જહ્નુગણો મયા ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વંશમ્ આયોર્ મહાત્મનઃ ॥
રમ્ભો નપત્યસ્ તત્રાસીદ્ વંશં વક્ષ્યામ્ય્ અનેનસઃ ।
અનેનસઃ સુતો રાજા પ્રતિક્ષત્રો મહાયશાઃ ॥
પ્રતિક્ષત્રસુતશ્ ચાપિ સૃઞ્જયો નામ વિશ્રુતઃ ।
સૃઞ્જયસ્ય જયઃ પુત્રો વિજયસ્ તસ્ય ચાત્મજઃ ॥
વિજયસ્ય કૃતિઃ પુત્રસ્ તસ્ય હર્યશ્વતઃ સુતઃ ।
હર્યશ્વતસુતો રાજા સહદેવઃ પ્રતાપવાન્ ॥
સહદેવસ્ય ધર્માત્મા નદીન ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
નદીનસ્ય જયત્સેનો જયત્સેનસ્ય સંકૃતિઃ ॥
સંકૃતેર્ અપિ ધર્માત્મા ક્ષત્રધર્મો મહાયશાઃ ।
અનેનસ્ય સમાખ્યાતાઃ ક્ષત્રવૃદ્ધસ્ય મે શૃણુ ॥
ક્ષત્રવૃદ્ધાત્મજસ્ તત્ર સુનહોત્રો મહાયશાઃ ।
સુનહોત્રસ્ય દાયાદાસ્ ત્રયઃ પરમધાર્મિકાઃ ॥
કાશઃ શલશ્ ચ દ્વાવ્ એતૌ તથા ગૃત્સમદઃ પ્રભુઃ ।
પુત્રો ગૃત્સમદસ્યાપિ શુનકો યસ્ય શૌનકાઃ ॥
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ ચૈવ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્ તથૈવ ચ ।
શલાત્મજશ્ ચ ચાર્ષ્ટિચેણસ્ તનયસ્ તસ્ય કાશ્યકઃ ॥
કાશ્યસ્ય કાસ્યયો રાજન્ પુત્રો દીર્ઘતમાસ્ તથા ।
ધન્વસ્ તુ દીર્ઘતમસો વિદ્વાન્ ધન્વન્તરિઃ સુતઃ ॥
યજ્ઞભુગ્ વાસુદેવાંશઃ સ્મૃતમાત્રાર્તિનાશનઃ ।
તપસો ન્તે સુમહતો જાતો વૃદ્ધસ્ય ધીમતઃ ।