હરિભક્તિરસામૃતસિન્ધુ · અધ્યાય 4.9

ઇતિ શ્રી-શ્રી-ભક્તિ-રસામૃત-સિન્ધાવ્ ઉત્તર-વિભાગે
રસાનાં મૈત્રી-વૈર-સ્થિતિ-નામ્ની લહરી અષ્ટમી ॥
4.9
રસાભાસાખ્યા નવમ-લહરી
પૂર્વમ્ એવાનુશિષ્ટેન વિકલા રસ-લક્ષણા ।
રસા એવ રસાભાસા રસ-જ્ઞૈર્ અનુકીર્તિતાઃ

સ્યુસ્ ત્રિધોપરસાશ્ ચાનુ-રસાશ્ ચાપરસાશ્ ચ તે ।
ઉત્તમા મધ્યમાઃ પ્રોક્તાઃ કનિષ્ઠાશ્ ચેત્ય્ અમી ક્રમાત્

અત્ર ઉપરસાઃ--
પ્રાપ્તૈઃ સ્થાયિ-વિભાવાનુ-ભાવાદ્યૈસ્ તુ વિરૂપતામ્ ।
શાન્તાદયો રસા એવ દ્વાદશોપરસા મતાઃ

તત્ર શાન્તોપરસાઃ--
બ્રહ્મ-ભાવાત્ પર-બ્રહ્મણ્ય્ અદ્વૈતાધિક્ય-યોગતઃ ।
તથા બીભત્સ-ભૂમાદેઃ શાન્તો હ્ય્ ઉપરસો ભવેત્

તત્ર આદ્યં, યથા--
વિજ્ઞાન-સુષમાધૌતે સમાધૌ યદ્ ઉદઞ્ચતિ ।
સુખં દૃષ્ટે તદ્ એવાદ્ય પુરાણ-પુરુષે ત્વયિ

દ્વિતીયં, યથા--
યત્ર યત્ર વિષયે મમ દૃષ્ટિસ્
તં તમ્ એવ કલયામિ ભવન્તમ્ ।
યન્ નિરઞ્જન પરાવર-બીજં
ત્વાં વિના કિમ્ અપિ નાપરમ્ અસ્તિ

અથ પ્રીતોપરસઃ--
કૃષ્ણસ્યાગ્રે ઽતિધાર્ષ્ટ્યેન તદ્-ભક્તેષ્વ્ અવહેલયા ।
સ્વાભીષ્ટ-દેવતાન્યત્ર પરમોત્કર્ષ-વીક્ષયા ।
મર્યાદાતિક્રમાદ્યૈશ્ ચ પ્રીતોપરસતા મતા

તત્ર આદ્યં, યથા--
પ્રણયન્ વપુર્ વિવશતાં સતાં કુલૈર્
અવધીર્યમાણ-નટનો ઽપ્ય્ અનર્ગલઃ ।
વિકિર પ્રભો દૃશમ્ ઇહેત્ય્ અકુણ્ઠ-વાક્
ચટુલો બટુ-વ્યવૃણુતાત્મનો રતિમ્

અથ પ્રેય-ઉપરસઃ--
એકસ્મિન્ન્ એવ સખ્યેન હરિ-મિત્રાદ્ય્-અવજ્ઞયા ।
યુદ્ધ-ભૂમાદિના ચાપિ પ્રેયાનુપરસો ભવેત્

તત્ર આદ્યં, યથા--
સુહૃદ્ ઇત્ય્ ઉદિતો ભિયા ચકમ્પે
છલિતો નર્મ-ગિરા સ્તુતિં ચકાર ।
સ નૃપઃ પરિરિપ્સતો ભુજાભ્યાં
હરિણા દણ્ડવદ્ અગ્રતઃ પપાત

અથ વત્સલોપરસઃ--
સામર્થ્યાધિક્યાભિજ્ઞાનાલ્ લાલનાદ્ય્-અપ્રયત્નતઃ ।
કરુણસ્યાતિરેકાદેસ્ તુર્યાશ્ ચોપરસો ભવેત્

તત્ર આદ્યં, યથા--
મલ્લાનાં યદ્-અવધિ પર્વતોદ્ભટાનામ્
ઉન્માથં સપદિ તવાત્મજાદ્ અપશ્યમ્ ।
નોદ્વેગં તદ્-અવધિ યામિ જામિ તસ્મિન્
દ્રાઘિષ્ઠામ્ અપિ સમિતિં પ્રપદ્યમાને

અથ શૃઙ્ગારોપરસઃ । તત્ર સ્થાયિ-વૈરૂપ્યમ્--
દ્વયોર્ એકતરસ્યૈવ રતિર્ યા ખલુ દૃશ્યતે ।
યાન્ એકત્ર તથૈકસ્ય સ્થાયિનઃ સા વિરૂપતા ।
વિભાવસ્યૈવ વૈરૂપ્યં સ્થાયિન્ય્ અત્રોપચર્યતે

તત્ર એકત્ર રતિર્, યથા લલિત-માધવે--
મન્દ-સ્મિતં પ્રકૃતિ-સિદ્ધમ્ અપિ વ્યુદન્તં
સઙ્ગોપિતશ્ ચ સહજો ઽપિ દૃશોસ્ તરઙ્ગઃ ।
ધૂમાયિતે દ્વિજ-વધૂ-મદનાર્તિ-વહ્નાવ્
અહ્નાય કાપિ ગૈત્રિ અઙ્કુરિતામ્ અયાસીત્

અત્યન્તાભાવ એવાત્ર રતેઃ ખલુ વિવક્ષિતઃ ।
એતસ્યાઃ પ્રાગ્-અભાવે તુ શુચિર્ નોપરસો ભવેત્

અનેકત્ર રતિર્, યથા--
ગાન્ધર્વિ કુર્વાણમ્ અવેક્ષ્ય લીલામ્
અગ્રે ધરણ્યાં સખિ કામ-પાલમ્ ।
આકર્ણયન્તી ચ મુકુન્દ-રેણું
ભિન્નાદ્ય સાધ્વિ સ્મરતો દ્વિધાસિ

કેચિત્ તુ નાયકસ્યાપિ સર્વથા તુલ્ય-રાગતઃ ।
નાયિકાસ્વ્ અપ્ય્ અનેકાસુ વદન્ત્ય્ ઉપરસં શુચિમ્

વિભાવ-વૈરૂપ્યમ્--
વૈદગ્ધ્યૌજ્જ્વલ્ય-વિરહો વિભાવસ્ય વિરૂપતા ।
લતા-પશુ-પુલિન્દીષુ વૃદ્ધાસ્વ્ અપિ સ વર્તતે

તત્ર લતા, યથા--
સખિ મધુ કિરતી નિશમ્ય વંશીં
મધુ-મથનેન કટાક્ષિતાથ મૃદ્વી ।
મુકુલ-પુલકિતા લતાવલીયં
રતિમ્ ઇહ પલ્લવિતાં હૃદિ વ્યનક્તિ

પશુર્, યથા--
પશ્યાદ્ભુતાસ્ તુઙ્ગ-મદઃ કુરઙ્ગીઃ
પતઙ્ગ-કન્યા-પુલિને ઽદ્ય ધન્યાઃ ।
યાઃ કેશવાઙ્ગે તદ્-અપાઙ્ગ-પૂતાઃ
સાનઙ્ગ-રઙ્ગાં દૃશમ્ અર્પયન્તિ

પુલિન્દી, યથા--
કાલિન્દી-પુલિને પશ્ય પુલિન્દી પુલકાચિતા ।
હરેર્ દૃક્-ચાપલં વીક્ષ્ય સહજં યા વિઘૂર્ણતે

વૃદ્ધા, યથા--
કજ્જલેન કૃત-કેશ-કાલિમા
બિલ્વ-યુગ્મ-રચિતોન્નત-સ્તની ।
પશ્ય ગૌરિ કિરતી દૃગ્-અઞ્ચલં
સ્મેરયત્ય્ અઘહરં જરત્ય્ અસૌ

સ્થાયિનો ઽત્ર વિરૂપત્વમ્ એક-રાગતયાપિ ચેત્ ।
ઘટેતાસૌ વિભાવસ્ય વિરૂપત્વે ઽપ્ય્ ઉદાહૃતિઃ

શુચિત્વૌજ્જ્વલ્ય-વૈદિગ્ધ્યાત્ સુવેશત્વાચ્ ચ કથ્યતે ।
શૃઙ્ગારસ્ય વિભાવત્વમ્ અન્યત્રાભાસતા તતઃ

અથ અનુભાવ-વૈરૂપ્યમ્--
સમયાનાં વ્યતિક્રાન્તિર્ ગ્રામ્યત્વં ધૃષ્ટાપિ ચ ।
વૈરૂપ્યમ્ અનુભાવાદેર્ મનીષિભિર્ ઉદીરિતમ્

તત્ર સમય-વ્યતિક્રાન્તિઃ--
સમયાઃ ખણ્ડિતાદીનાં પ્રિયે રોષોદિતાદયઃ ।
પુંસઃ સ્મિતાદયશ્ ચાત્ર પ્રિયયા તાડનાદિષુ ।
એતેષામ્ અન્યથા-ભાવઃ સમયાનાં વ્યતિક્રમઃ

તત્ર આદ્યં, યથા --
કાન્તા-નખાન્ધિતો ઽપ્ય્ અદ્ય પરિહૃત્ય હરે હ્રિયમ્ ।
કૈલાસ-વાસિનીં દાસીં કૃપા-દૃષ્ટ્યા ભજસ્વ મામ્

અથ ગ્રામ્યત્વમ્ --
બાલ-શબ્દાદ્ય્-ઉપન્યાસો વિરસોક્તિ-પ્રપઞ્ચનમ્ ।
કટી-કણ્ડૂતિર્ ઇત્ય્ આદ્યં ગ્રામ્યત્વં કથિતં બુધૈઃ

તત્ર આદ્યં, યથા --
કિં નઃ ફણિ-કિશોરીણાં ત્વં પુષ્કર-સદાં સદા ।
મુરલી-ધ્વનિના નીવીં ગોપ-બાલ વિલુમ્પસિ

અથ ધૃષ્ટતા--
પ્રકટ-પ્રાર્થનાદિઃ સ્યાત્ સમ્ભોગાદેસ્ તુ ધૃષ્ટતા

યથા--
કાન્ત કૈલાસ-કુઞ્જો ઽયં રમ્યાહં નવ-યૌવના ।
ત્વં વિદગ્ધો ઽસિ ગોવિન્દ કિં વા વાચ્યમ્ અતઃ પરમ્

એવમ્ એવ તુ ગૌણાનાં હાસાદીનામ્ અપિ સ્વયમ્ ।
વિજ્ઞેયોપરસત્વસ્ય મનીષિભિર્ ઉદાહૃતિઃ

અથ અનુરસાઃ--
ભક્તાદિભિર્ વિભાવાદ્યૈઃ કૃષ્ણ-સમ્બન્ધ-વર્જિતૈઃ ।
રસા હાસ્યાદયઃ સપ્ત શાન્તશ્ ચાનુરસા મતાઃ

તત્ર હાસ્યાનુરસઃ--
તાણ્ડવં વ્યધિત હન્ત કક્ખટી
મર્કટી ભ્રૂ-કુટીભિસ્ તથોદ્ધુરમ્ ।
યેન વલ્લવ-કદમ્બકં બભૌ
હાસ-ડમ્બર-કરમ્બિતાનનમ્

અથ અદ્ભુતાનુરસઃ--
ભાણ્ડીર-કક્ષે બહુધા વિતણ્ડાં
વેદાન્ત-તન્ત્રે શુક-મણ્ડલસ્ય ।
આકર્ણયન્ નિર્નિમિષાક્ષિ-પક્ષ્મા
રોમાઞ્ચિતાઙ્ગશ્ ચ સુરર્ષિર્ આસીત્

એવમ્ એવાત્ર વિજ્ઞેયા વીરાદેર્ અપ્ય્ ઉદાહૃતિઃ

અષ્ટાવ્ અમી તટસ્થેષુ પ્રાકટ્યં યદિ બિભ્રતિ ।
કૃષ્ણાદિભિર્ વિભાવાદ્યૈર્ ગતૈર્ અનુભવાધ્વનિ

અથ અપરસાઃ--
કૃષ્ણ-તત્-પ્રતિપક્ષશ્ ચેદ્ વિષયાશ્રયતાં ગતાઃ ।
હાસાદીનાં તદા તે ઽત્ર પ્રાજ્ઞૈર્ અપરસા મતાઃ

તત્ર હાસ્યાપરસઃ--
પલાયમાનમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય ચપલાયત-લોચનમ્ ।
કૃષ્ણમ્ આરાજ્ જરાસન્ધઃ સોલ્લુણ્ઠમ્ અહસીન્ મુહુઃ

એવમ્ અન્યે ઽપિ વિજ્ઞેયાસ્ તે ઽદ્ભુતાપરસાદયઃ ।
ઉત્તમાસ્ તુ રસાભાસાઃ કૈશ્ચિદ્ રસતયોદિતાઃ

તથા હિ--
ભાવાઃ સર્વે તદ્-આભાસા રસાભાસાશ્ ચ કેચન ।
અમી પ્રોક્ત-રસાભિજ્ઞૈઃ સર્વે ઽપિ રસનાદ્ રસાઃ

ભારતાદ્યાશ્ ચતસ્રસ્ તુ રસાવસ્થાન-સૂચિકાઃ ।
વૃત્તયો નાટ્ય-માતૃત્વાદ્ ઉક્તા નાટક-લક્ષણે