Language

ENहिગુ
Scripture Library

Gūḍhārthadīpikā commentary on Ghaṭakharparakāvya · Chapter 5

5.2

7 he kundasamānadanti | kundānāṃ mukuleneti śeṣa||, samānā
8 dantā yasyā||, sā. tasyā|| sambodhanaṃ. adya meghāgame haṃsā||
9 dravanti gacchanti. dru gatau [SV 216,10]. kasmāt - nadanmeghabhayāt ṇada
10 vaṇa vyaktāvyaktaśabde [SV 229,29] | nadantīti nadanta||. avyaktaśabdaṃ kurva[=]
11 nto ye meghās, te nadanmeghās. tebhyo yad bhayaṃ - tasmād, bhayahet [[au]] paṃcamī.
12 haṃsā hi meghāgamena samprati gacchantīti prasiddhaṃ || na ke[=]
13 valaṃ haṃsā dravanti || api tu adya niśāmukhāny api sandhyā[=]
14 prabhṛtīni, na candravanti | candro vidyate yeṣāṃ, yeṣu vā [vgl. SV 189,21-190,19], tāni etā[=]
15 dṛśāni, nety artha|| || punar adya samaye, śikhina|| mayūrā, nadanti |
16 vyaktaśabdaṃ kurvantīti || kathaṃbhūtā|| śikhina|| - navāmbumattā|| |
17 navaṃ yad ambu, tena mattā|| | mattānāṃ svabhāva eva vyaktaśabda||. mattā||
18 santo vyaktaśabdaṃ kurvantīti bhāva|| || ayaṃ bhāva|| - haṃsasādṛśyā[=]6.
1 n nadanmeghād aham api kathaṃ na bibh<ī>[[e]]mi | iṣṭasaṃyogavatya||
2 mayūrasādṛśyāt kathaṃ na harṣitā bhaveyu|| | haṃsānām aniṣṭa[=]
3 saṃyoga|| || mayūrāṇām iṣṭasaṃyoga|| | uktaṃ ca || iṣṭā prāvṛṭ
4 mayūrāṇāṃ haṃsānām anyathā matā iti | asya dvādaśapadāni
5 santi | indravajrā chanda|| | tallakṣaṇam | sā cendravajrā tatajās, tato
6 gū ||~

5.3

~|| meghāvṛtaṃ niśi na bhāti nabho vitāraṃ ni[=]
7 drābhyupaiti ca hariṃ sukhasevitāraṃ || sendrāyudhaś ca jalado
8 [']dya rasann ibhānāṃ saṃrambham āvahati bhūdharasannibhānām

5.3

9 he priye. niśi rātrau, nabha ākāśaṃ | nabho [']ntarikṣaṃ gaganam ity A[=]
10 mara|| [1.2.1]. na bhāti na śobhate. bhā dīptau [SV 272,8]. atra niśi viṣayārthe
11 saptamī | bhātīti vartamāne. akarmakatvāt <||> napuṃsakavācī
12 prathamānta eva kartā pratipādita|| | akarmakāś coktā lajjā[=]
13 di [SV 388,7-8] | dīptyarthād [SV 388,8] akarma[[ka]]dhātu|| | kiṃviśiṣṭaṃ nabho dyaur - āvṛta[=]
14 m ācchāditaṃ | puna|| kīdṛśaṃ - vitāraṃ vigatā tārā yatra, yasmā[=]
15 d vā, tat | ca puna|| | adya meghāgame | nidrā hariṃ śrīkṛṣṇam a[=]
16 bhyupaiti | prāpnoti | iṇ gatau [SV 276,30] | abhi-upopasargābhyāṃ [SV 123,23-25] prāptya[=]
17 rthaṃ dhātur asau | yad vā - ye gatyarthās, te praśnārthā|| kvacit. kīdṛ[=]
18 śaṃ hariṃ - sukhaṃ sevituṃ śīlaṃ yasya, sas - taṃ | śīlety <a>[[tṛ]]npratyaya|| [SV 434,6].7.
1 sukham anubhavantam ity artha|| | ca puna|| | adya meghāgame, jala[=]
2 do megha, ibhānāṃ hastināṃ, saṃrambhaṃ kopam, āvahati utpā[=]
3 dayati. āṅupasargād utpādane [']rthe. kiṃ kurvan - rasan śabdaṃ
4 kurvan san. rasa śabde [SV ?; DhP I 745]. kathambhūtānām ibhānāṃ - bhuvaṃ dharanti
5 bhūdharās, teṣāṃ sannibhās tulyās - teṣāṃ. kīdṛśo megha|| - sendrā[=]
6 yudha||. indrāyudhena saha vartamāna||. indrāyudhaṃ śakradhanu[=]
7 r ity Amara|| [1.2.11] | viṃśatipadāny asya. vasantatilakā vṛtt<a>[[i]]|| | va[=]
8 santatilakā tabhajā jagau ga|| ||~

5.4

~|| sataḍijjala[=]
9 dārpitaṃ nageṣu svanadambhodharabhītapannageṣu || paridhīraravaṃ
10 jalaṃ darīṣu prapataty adbhutarūpasundarīṣu

5.5

ca puna|| |
11 adyāsmin samaye. jalaṃ darīṣu kandarāsu prapatati. patḷ patane [SV 250,15] |
12 atrāpi mayā akarmakatvāt kartṛ[[kri]]ye ca pratipādite, kartā
13 ca kriyā, [[te]] <t>[[d]]ve nirūpite || akarmakāś ca vidvadbhir uktā|| - santāpe
14 kṣaraṇe caiva śoṣe ca patane tathetyādi bahava uktā||, mayālpā
15 darśitā vistārabhayāt. kīdṛśaṃ jalaṃ - nageṣu parvateṣu, ta[=]
16 ḍitā vidyutā saha vartamāno yo jaladas, tenārpitaṃ dattaṃ.
17 kathaṃbhūteṣu nageṣu - svaneti | svana [SV 251,13] dhvana [DhP I 854; 881] śabde | svanantīti svananta|||
18 śabdaṃ kurvanto ye 'mbhodharā meghās, tebhyo bhītā|| pannagā|| bhogino,
19 yeṣu, teṣu | ambho dharantīti ambhodharā|| | uraga|| pannago bhogīty Amara|| [1.7.8] ||
8.
1 puna|| kīdṛśaṃ - pari samantād, dhīro gambhīro, rava|| śabdo yasya -
2 tat | kathaṃbhūtāsu darīṣu || adbhutaṃ yad rūpaṃ, tena sundaryo mano[=]
3 harās - tāsu || atha vā<'>dbhutaṃ rūpaṃ yāsām, īdṛśya|| sundaryo
4 yāsu, tāsu | adbhutarūpasundarīṣu | aṣṭapado 'yaṃ jñeya|| ||~ 4 ~||
5 kṣipraṃ prasādayati samprati ko [']pi tāni kāntāmukhāni ra[=]
6 tivibhramakopitāni || utkaṇṭhayanti jaladā|| pathikā[=]
7 n svananta|| śoka|| samudbhavati tadvanitāsv ananta||

5.5

puna||
8 tasyāgamanaṃ vya<kt>[[rth]]am īkṣya gṛhasthānāṃ kāminām anyatāṃ katha[=]
9 yati || ardhena meghapakṣapātaṃ ca || apīti niścayena, ka|| kāmī
10 puruṣa|| | sampratīdānīṃ varṣākāle, tāni kāntāmukhāni,
11 kṣipraṃ śīghraṃ, prasādayati | ānandam utpādayati | ṣadḷ vi[=]
12 śaraṇagatyavasādaneṣu [SV 246,18] || upasargād anyārthe sakarmakadhātu|| [SV 389,26-29].
13 kathaṃbhūtāni mukhāni | ratīti ratau ratisamaye, vibhramo
14 vilāsas, tasminn atīva kopitāni vakrībhūtāni | viśeṣe[=]
15 ṇa bhramayati cittam iti vibhrama|| || vibhrama|| saṃśaye bhrāntau
16 śobhāyāṃ ceti Vaijayantī [2.2(puṃŚ).69] | jaladā|| meghā||, svananta|| śa[=]
17 bdaṃ kurvanta|| santa|| | pathikān pathikam iti pāṭho vā,
18 utkaṇṭhayanti [[ānaṃdayaṃti]] | meghāgame pānthā yatra tatraiva tiṣṭhanti | ato
19 mārgagamanādidu||khanivāraṇe nā<'>nandayantīti bhāva||.
9.
1 atha vā - utkaṇṭhayanti | utkaṇṭh<a>[[ā]]vata|| kurvanti | mārge gamanā[=]
2 divyāpāreṇā<'>nutkaṇṭha eva, punar meghāgame sthititvāt
3 vyāpārābhāvāc ca | pānthānāṃ gṛheṣūtkaṇṭhā jāyate || tadā
4 tadvanitāsu | teṣāṃ pathikānāṃ vanitās - tāsv, ananto 'pāra|| śoka|| |
5 samudbhavati | sam-ud-upasargābhyām anyārthe bhū<<||>> [Vgl.SV 389, 26-29] || asya ṣoḍaśapa[=]
6 dāni jñeyāni | atrāpi vasantatilakā cchanda|| ||~

5.6

~||
7 chādite dinakarasya bhāvane khāj jale patati śokabhāvane ||
8 manmathe hṛdi ca hantum udyate proṣitapramadayedam udyate

5.8

9 atha vā - sundarī priyaviyogenā<'>nurāgakātarā satī meghā[=]
10 game ghanān upalabhya, sandeśān vakṣyati | proṣitapramadayā
11 proṣitasya pathikasya pramadā || prakarṣeṇa madyate puruṣo [']naye[=]
12 ti pramadā. tayā idaṃ pūrvadarśitaṃ vaca|| [GhKh 1-5], udyate kathyate ||
13 kulakatvāt paunarukter na doṣa||. kva sati vaca udyate - <<sati>> dina[=]
14 karasya dinaṃ karotīti, tasya bhāvane dyutisamūhe, bhānāṃ dyutīnāṃ
15 vanaṃ samūhaṃ - tasmin. syu|| prabhā ruk rucis tviḍ bhā bhāś chavi dyuti
16 dīptaya ity Amara|| [1.2.35] | chādite sati channe satīty artha|| | tathā khā[=]
17 d ākāśāt | khaṃ khagendriyanākeṣv iti Dharaṇi|| | jale
18 patati sati | kiṃviśiṣṭe jale - śokabhāvane. śokaṃ santāpaṃ,
19 bhāvayati vārayati iti | yad vā - śokaṃ bhāvaya<<n>>ti prakāśaya<<n>>ti <||>10.
1 proṣitabhartṛkānāṃ iti śokabhāvana|| | uṇādikatvād yuṇpratyaya||.
2 tasmin śokotpādane ity artha|| | yamakatvād va<ca>[[ba]]yor na bheda|| | bakā[=]
3 rasthān<a>[e] vakāra eva paṭhanīya|| | ity artha|| | uktaṃ ca Vāgbhaṭāla[=]
4 ṅkāre [1.20ab] | yamaka<ślokavyaṅgeṣu>[Śśleṣacitreṣu] bavayor ḍalayor na <s>[[bh]]it | puna|| kva
5 sati | hṛdi anta||, manmathe kāmadeve, hantuṃ ghātayitum udyate ||
6 sati | mathnātīti matha|| || manomatha|| manmatha|| ākṛtigaṇa[=]
7 tvāt sādhu|| | tasmin. madano manmatho māra ity Amara|| [1.1.25] | kalāpakaṃ
8 caturbhis syāt, tadūrdhvaṃ kulakaṃ smṛtam || saptasu rathoddhatā cchaṃ[[da||]] ~6~
9 sarvakālam avalambya toyadā āgatās stha dayito gato yadā [|]
10 nirghṛṇena paradeśasevinā mārayiṣyatha hi tena māṃ vinā 7
11 tāvan meghaṃ prati proṣitapramadopālambhaṃ prakaṭayann āha |
12 bho toyadā||. yadā dayita|| mama priya|| deśāntaraṃ gata||, tadā
13 pūrvaṃ sarvakālaṃ vasantagrīṣmādikam, avalambya śīghraṃ tyaktvā,
14 āgatās stha | as<<a>> bhuvi [SV 278,29] | madhyamapuruṣasya bahuvacanānta|| yūya[=]
15 m iti kartā <|> pratyayād aṅgīkṛta|| | akarmakatvāt karmābhāva|| ||
16 hi niścayena | pūrvaṃ tena priyeṇa vinā māṃ mārayiṣyatha
17 ghātayiṣyatha || vinādiyoge tṛtīyāpañcamyāv api kva[=]
18 cid vaktavyāv iti kathanād [vgl. SV 142,22-23] vināyoge tṛtīyā || kīdṛśena
19 priyeṇa - nirghṛṇena nirgatā ghṛṇā<'>nukampā yasmāt, sa - tena.11.
1 kṛpā dayānukampā syāt kāruṇyaṃ karuṇā ghṛṇā ity Amara|| [1.6.18] ||
2 ghṛṇā kṛpā jugupsā ceti Dharaṇi|| [627] || puna|| kathaṃbhūte[=]
3 na - parasyānyajanasya deśa|| paradeśa||, taṃ sevituṃ śīlaṃ
4 yasya, sa - tena | asyāpi pañcadaśāni padāni jñeyāni ~7~
5 brūta taṃ pathikapāṃsulaṅ ghanā yūyam eva pathi śīghra[=]
6 laṅghanā|| || anyadeśaratir adya mucyatāṃ sātha vā tava vadhū|| ki[=]
7 m ucyatām

5.9

atha sandeśān āha || bho ghanā meghā.
8 yūyam eva taṃ priyaṃ, brūta katha[[ya]]ta. kīdṛśaṃ - pathikapāṃsulaṃ
9 p<a>[[ā]]nthān uddhaṃ | yad vā | pathibhava|| pathika|| | samāse kvacid vi[=]
10 bhakt [[e]]r aluk || pathikaś cāsau pāṃsureṇuś ca, taṃ lāti gṛ[=]
11 hṇāti - taṃ || atha vā | pathikānāṃ pāṃsuṃ lātīti - taṃ | reṇur dvayo||
12 striyāṃ dhūli[[|| pāṃśur nā na dvayo raja||]]] ity Amara|| [2.8.100] || atha vā | pathikanirdayaṃ. pāṃsulo
13 nirdaye [']dhame iti Dharaṇi|| || nanu priyāyā bhartāraṃ prati
14 etad vākyam akathanīyaṃ. satyaṃ | kopoktitvān na doṣa||. kutra - yūyaṃ
15 tatra gatā|| santa|| pāṃsunivāraṇaṃ, matsandeśai|| taccittāka[=]
16 rṣaṇaṃ ca, kariṣyatha ity upakāre kṛte bhavatkāya|| prakāśa||
17 kāmoddīpanaṃ ca bhaviṣyatīti bhāva|| || uktaṃ ca || vibhāti
18 kāya|| karuṇāparāṇāṃ paropakāreṇa, na candaneneti [NŚ 63cd] ||
19 kathaṃbhūtā yūyaṃ - pathi mārge, śīghraṃ laṅghayanta|| śīghragāmina
20 ity artha|| ||12.
1 kvacid atiśīghralaṅghanā ity api samīcīna|| | kiṃ brūma[||].
2 tad āha - bho pathika | adya varṣākāle || tvayā<'>nyadeśe rati||, a[=]
3 tha vā<'>nyadeśaṃ prati ratir, mucyatāṃ tyajyatāṃ | atha vā pakṣāntare | no
4 cen muñcasi, tarhi sā tava vadhū|| tvayā vā<'>smābhi|| kiṃ puruṣā[=]
5 ntaraṃ vākyaṃ ucyatāṃ kathyatāṃ iti bhāva|| | asyāṣṭādaśapadāni ~ 8 ~
6 haṃsapaṅktir api nātha samprati prasthitā viyati mānasa[=]
7 m prati || cātako [']pi tṛṣito [']mbu yācate du||khitā pathika
8 sāpi yā ca te

5.10

he nātha. sampratīdānīṃ varṣākāle.
9 etarhi sampratīdānīm adhunā sāmprataṃ tathā ity Amara|| [3.4.24]. haṃsā[=]
10 nāṃ paṅktir api śreṇy api, viyati ākāśe, mānasaṃ mānasā[=]
11 khyaṃ sara|| prati, prasthitā pracalitā | viyad viṣṇupadaṃ vā tv i[=]
12 ty Amara|| [1.2.2] | nanu pṛthivyāṃ haṃsā|| kathaṃ na krīḍanti. tad uktaṃ - asti
13 yady api sarvatra nīraṃ nīraja[[maṇḍitam | ramate na]] marālasya mānasaṃ [[mānasaṃ]] vinā [SBh 231,4]. cāta[=]
14 ko [']pi tṛṣita|| san. tṛṣā jātā<'>syeti tṛṣita||. [[aṃbu jalaṃ yācate prārthyate ca puna||. he pathika. sā priyā du||khitā satī te tava yācate. vayaṃ kathaṃ dadāma<||>. atha vā sā te priyā du||khitāsti]]. ekonaviṃ[=]
15 śatipado [']yaṃ ~ 9 ~ nīlaśaṣpam atibhāti komalaṃ
16 vāri vindati hi cātako [']malam || ambudai|| śikhigaṇo
17 vinādyate kā rati|| priya vinā mayādya te

5.10

he priya.
18 nīlaśaṣpaṃ bālatṛṇaṃ, atibhāti atiśobhate || nīlaṃ ca
19 tac chaṣpaṃ ca || tan nīlaśaṣpaṃ || karmadhāraya ukta|| ubhayapada[=]
20 pradhānatvāt [SV 152,3].
[Randglosse:] unmādanas tāpanaś ca <ṣ>[ś]oṣaṇas [s]tamb[h]anas tathā
sammohanaś ca kāmasya pañcabāṇā|| me smṛt<a>[ā]|| [vgl. TKŚ 1.1.40]13.
1 kiṃbhūtaṃ śaṣpaṃ - komalaṃ mṛdu | hi niścitaṃ. cātakas [s]tokaka||
2 sam<a>[ā] ity Amara|| [2.5.17] | amalaṃ malavarjitaṃ, vāri jalaṃ, vindati
3 prāpnoti || vṛñ āvaraṇe [DhP X 271] | vṛṇoty ācchādayati bhūmim iti
4 vāri || tathā ambudai|| meghai||, śikhigaṇo mayūrasamūha||,
5 vinādyate viśeṣeṇa śabdāyate || ṇada śabde [SV 229,29] || he priya.
6 adya (*varṣā-)kāle, mayā vinā, te tava, rati|| kā || na kāpīty artha|| ||
7 rati|| kāma<||>striyāṃ rag<o>[[e]] <sūnṛte>[surate ']pi rati|| smṛt<a>[ā] iti Dharaṇi|| [869] ||
8 asyāṣṭādaśapadāni jñeyāni ||~

5.11

~|| megha[=]
9 śabdamuditā|| kalāpina|| proṣitāhṛdayaśokalāpina|| ||
10 toyadāgamakṛśā ca sādya te durdh<u>[[a]]reṇa madanena sādyate

5.12

11 kalāpo varhaṃ vidyate yeṣām iti kalāpina|| | yad vā - kaṃ
12 sukhaṃ, lāpituṃ paribhāṣituṃ śīlaṃ yeṣāṃ, te [SV 419,5] | ka<||>śabda iṣṭā[=]
13 rthavācakaś cokta|| [?] | mayūrā meghānāṃ śabdena muditā āsan |
14 yady api kutracic chloke sākṣāt kriyā nāsti || tathāpi kartu||
15 sakāśāt kriyā <||> yojyā manīṣibhi|| | kīdṛśā|| kalāpina|| -
16 proṣitānāṃ pathikavanitānāṃ hṛdaye, śokaṃ santāpaṃ, lāpi[=]
17 tuṃ paribhāṣituṃ śīlaṃ yeṣāṃ, te | atha vā - proṣitānāṃ hṛdaye
18 śokāya lapituṃ śīlaṃ yeṣāṃ, te | yad vā - proṣitānāṃ [[pathikavanitānāṃ]] hṛdayaṃ
19 śokāya lapituṃ śīlaṃ yeṣāṃ, te <|> tathoktā|| | ca punar, adya (*asmin) samaye14.
1 sā te priyā, madanena kāmena, sādyate pīḍyate | ṣadḷ avasā[=]
2 dane [SV 246,18] | karmaṇi yakpratyayāt tṛtīyāntakartā<'>tra [SV 388, 21] | kiṃviśi[=]
3 ṣṭena madanena - durdh<u>[[a]]reṇa soḍhum aśakyena, toyadānāṃ meghā[=]
4 nāṃ āgama||, tena kṛśā durbalā | asyaikādaśapadāni jñeyāni ~
5 kiṃ kṛpāpi na tavāsti kāntayā pāṇḍugaṇḍapatitālakā[=]
6 ntayā || śokasāgarajale [']dya pātitāṃ tvadguṇasmaraṇam eva
7 pāti tām

5.12

punar yūyaṃ prabodhayata || he pathika. a[=]
8 pīti niścaye, tava kiṃ kṛpā, kāntayā hetunā, nāsti ||
9 kāntayā saha (*kiṃ) nāstīti vā | n<a>[[ā]]dāv [SV 119,29] atrādiśabdād vākyādāv a[=]
10 pi t [e]-vas-ādayo [SV 118,6-7] na bhavanti [SV 120,6] ity anena tavaiva syāt.
11 kathaṃbhūtayā kāntayā - pāṇḍugaṇḍ<ayo||>[[au]] pītakapol<ayo||>[[au, tayo||]]
12 patitā vilagnā, alakānām anta|| kuntalānām agraṃ yasyā||,
13 sā - tathā || gaṇḍ<a>[[au]] kapolāv ity Amara|| [2.6.90]. same kuntalālake i[=]
14 ty Amara|| || na ca kuryāt saṃskṛtāṅgān ekaveṇīdharā yata|| || ekavā[=]
15 sā veṣahīnā hāropāntavilokinī || vratadevādipūjārhā
16 vyagrā taccintan<ād>[at]anu[||] || nāśanādispṛhāṃ dhatte proṣitā nāyi[=]
17 kākṛtir iti || anyac ca || devatāpūjanaṃ kuryād, deyād bali[=]
18 bhuje balim || likhet kāntapratikṛtīn, pāṭhayec chuka<m>[[s]]ār<a>[i][=]
19 kā|| || gaṇayed āvadhidinaṃ, gītaṃ gāyeta d<a>[ā]ntikam | evaṃvi[=]15.
1 dhena nodena nayet kālaṃ viyoginī || adya varṣākāle | tava gu[=]
2 ṇānāṃ smaraṇam eva, tāṃ āturāṃ, pāti rakṣati | kīdṛśīṃ - śoka
3 eva sāgara||, tasya jalaṃ [[aśrupātaṃ]], tasmin pātitāṃ kṣ [e]pitāṃ.
4 pañcadaśapadāny asya | rathoddhatā vṛtti|| | ro narau laghugurū
5 rathoddhatā iti lakṣaṇaṃ ||~

5.13

~|| punar dīnam idaṃ
6 vākyaṃ prakaṭayati ||~|| kusumitakuṭajeṣu kānaneṣu
7 priyarahiteṣu samutsukānaneṣu || vahati ca kaluṣaṃ jalaṃ
8 nadīnāṃ kim iti ca māṃ samavekṣase na dīnāṃ

5.13

a<<dyā'>>[=]
9 smin meghāgame, kaluṣam ābilaṃ. kaluṣo [']naccha ā [v]ila ity Amara|| [1.9.14] ||
10 jalaṃ pānīyaṃ nadīnāṃ, vahati prāpayati | ca punas. t<āṃ>[[vaṃ]] māṃ,
11 na samavekṣase na vilokayasi iti kiṃ. mahadāścaryam ity artha|| ||
12 yady api jalaṃ kaluṣaṃ, tathāpi nadīnāṃ prāpnoti | tvam ujjvalo
13 [']pi matta|| parāṅmukha iti bhāva|| | kīdṛśīṃ māṃ - dīnāṃ du||khitāṃ,
14 virahavidhurāṃ vā. keṣu satsv api na samavekṣase || vaneṣu ku[=]
15 sumit[[akuṭaj]]eṣu satsu | gahanaṃ kānanam ity Amara|| [2.4.1] | kusumitāni sañjā[=]
16 takusumāni praphultāni, kuṭajāni śaktākhyavṛkṣaviśe[=]
17 ṣāṇi yeṣu, teṣu. kuṭaja|| sak<t>[r]o vatsako girimall<a>[i]k<a||>[[ā]]
18 ity Amara|| [2.4.66] || puna|| priyarahiteṣu - priyābhi|| rahitā hīnā16.
1 ye puruṣās, teṣu [[samutsu]]kānaneṣu satsu || samutsukā ānanebhya|| samutsu[=]
2 kānanās, teṣu. kvacid āmādyaṃtasya paratvaṃ vaktavyam iti [SV 158,21]

5.14

3 mārgeṣu meghasalilena vināśiteṣu kāmo dhanu|| spṛśati
4 tena vinā śiteṣu || gambhīramegharasitavyathitā kadāhaṃ
5 jahyāṃ sakhe priyaviyogajaśokadāham

5.15

kāma||
6 pañcaśara||, tena bhartrā vinā. vinādiyoge tṛtīyā [SV 142,22-23] | dhanu|| cāpaṃ
7 spṛśati | adhiropa[ya]ti | keṣu satsu - mārgeṣu, meghānāṃ sali[=]
8 lena payodakamalena | salilaṃ kamalaṃ jalam ity Amara|| [1.9.3] ||
9 vināśiteṣu nivṛtteṣu, bhagneṣu vā, satsu | kīdṛśaṃ dhanu|| - śi[=]
10 t<ī>[[e]]ṣu | śitās tīkṣṇā, iṣava|| pañca bāṇā|| | utsādanamadana[=]
11 mohanatāḍana-ucc<a>[[ā]]ṭanā yasya, tat [vgl. TKŚ 1.1.40] || spṛśa sparśane [SV 332,12], tudāde[=]
12 r a<c>[||]pratyaya|| [SV 326,32]. he sakhe. priya[||] sakhā mitra<||>[ṃ] sahacara iti Dharaṇi||.
13 priyasya viyoga||, tasmāj jāto ya|| śokas, tasya dāha|| santāpa[=]
14 s, taṃ | gambhīraṃ yan megharasitaṃ meghagarjitaṃ, tena vyathitāhaṃ
15 kadā jahyāṃ tyajeyaṃ | ohāk tyāge <|> hvādigaṇe sādhyate [SV 297, 30] ||
16 stanitaṃ garjitaṃ meghanirghoṣe rasitādi cety Amara|| [1.2.9] || pañcada[=]
17 śap<ā>[[a]]do [']yaṃ. vasantatilakā vṛtti||. atrāpi pādāntasthaṃ vika[=]
18 lpenety uktatvāt dvip<a>[ā]dayo<'>r antasya ṣ<a>[u]kāra[sya] na h<y>[[r]]asvatvam ||~|| 14 ~17.
1 kokilāsv anavakokakūjite manmathena sakale [']pi kū jite [|]
2 nirgato [']si śaṭha māsi mādhave nopayāsi śayite [']dya mādhave

5.15

3 he śaṭha | priyaṃ vakti puro, [']nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśaṃ || yukt[[y]]āpa[=]
4 rādhaceṣṭas tu śaṭho [']sau kathito budhai|| [vgl. ŚT 27] | tvaṃ mādhave māsi, vaiśā[=]
5 khe mādhavo rādha ity Amara|| [1.3.16] | nirgato [']si | akarmakatvāt karmābhāva|| ||
6 kva sati - manmathena kāmena, sakale sampūrṇe [']pi janair iti śeṣa|| ||
7 kū iti pādapūraṇe, 'vadhāraṇe vā, jite sati. kūhakāra[=]
8 cakārādyā|| pādapūrṇe prakīrtitā|| iti Dharaṇi||. evaṃ kū[=]
9 ś ca tathā nūnaṃ hi syād avadhāraṇe khalu iti Vaijayantī [?]. saka[=]
10 le jane jite ity api pāṭho 'doṣa|| || kathaṃbhūte mādhave - koki[=]
11 leti kokilāsu [[satīṣu]] anyabhṛtāsu satīṣu, anavamaṃ ślāghyaṃ, jīrṇaṃ
12 vā, kokānāṃ cakravākānāṃ, kūjita<||>[ṃ] śabdo yatra, tat - tasmin.
13 atha vā - kokilābhi|| hetubhi||, su [[su]]tarām <'>anavamaślāghyakoka[=]
14 kūjite yatreti. kokilāś<c>[v] anava<v>[m]eti pāṭhe kokilābhi[=]
15 r āśu śīghraṃ, anavamakokakūjitaṃ yatreti, tasmin | adya meghā[=]
16 game, mādhave kṛṣṇe, śayite sati | tvaṃ nopayāsi nāgacchasi ||
17 māyā lakṣmyā, dhava|| pati|| mādhava|| - tasmin. indirā loka[=]
18 mātā mā ity Amara|| [1.1.28]. ṣoḍaśapado [']yaṃ. atrāpi rathoddhatā cchanda||

5.18

19 susugandhitayā vane [']jitānāṃ svanadambhodharavātavījitānām [|]18.
1 madanasya kṛte niketanānāṃ pratibhāṃty adya vanāni ketanānām 16
2 adya varṣartau, ketanānāṃ keta<ka>[[na]]vṛkṣaviśeṣāṇāṃ, vanāni samūhāni,
3 pratibhānti atiśobhante. bhā dīptau [SV 272,8] pra ati upasargau [SV 123,23-25] pra agre ati.
4 ha<s>[l]āder ity [SV 21,10] akāralopa||, svarahīnaṃ [pareṇa saṃyojyaṃ] [SV 16,24], yad vā yasya lopa|| [SV 127,29; 128,7;16-22]. atha vā keci[=]
5 t praty upasarga eva vadanti. kathaṃbhūtānāṃ ketanānāṃ - vane kānane, 'jitānāṃ
6 prāptānāṃ. aja gatau [SV 234,1]. vanavāsinām ity artha||. svanantīti svananta||, śabdaṃ
7 kurvanta|| ye 'mbhodharā meghās, tadvātena vījitā|| kampitās, teṣāṃ. tathā
8 madanasya kāmadevasya, kṛte nimitte, nimittāt karma<saṃ>yoge [ca saptamī vaktavyā] [SV 148,5]]. nike[=]
9 tanānāṃ gṛhāṇāṃ. kayā - su suṣṭhu, sugandho yasyāsau susugandhis, tasya
10 bhāva|| [vgl. SV 187,12-25] - tayā. asya ślokasyaikādaśapadāni ~ 16 ~ tat sādhu
11 yat tvāṃ sutarāṃ sasarja prajāpati|| kāmanivāsa sarja [|] tvaṃ mañjarī[=]
12 bhi|| pravaro vanānāṃ netrotsavaś cāsi sayauvanānām 17 atha
13 kāmārtā sutarūn āha || he kāmanivāsa. kāmasya nivāso yasmin, sa.
14 tasya sambodhanaṃ. puna|| - he sarja śālataro<<||>>. <ś>[s]āle <n>[[t]]u sarjak[ārśyāśvakarṇak]ety Amara|| [2.4.44] ||
15 prajāpatir brahmā yat tvāṃ sutarāṃ atiśayena, sasarja sṛjati sma, tat sādhu
16 hitaṃ. sutarum iti vā pāṭha||. atra [[dvitīya]]viśeṣaṇaṃ - tvaṃ mañjarībhi|| kṛtvā,
17 vanānāṃ samūhānāṃ, kānanānāṃ vā madhye, pravaro [']si. ca puna||, sayauva[=]
18 nānāṃ puṃsāṃ, strīṇāṃ vā, netrotsava|| netrānandadāyaka|| asi | asya
19 ślokasya sapt<ā>[[a]]daśapadāni. indravajrā vṛtti|| ~ 17 ~ nava[=]
20 kadamba śiro[']vanatāsmi te vasati te madana|| kusumasmite [|] kuṭaja19.
1 kiṃ kusumair upahāsyate praṇ<a>[i]<y>[p]atāmi suduṣprasahasya te

5.19

2 he navakadamba. navaś cāsau kadambaś ca, tatsambodhanaṃ. pratyagro [']bhinavo navyo
3 navīno nūtano nava|| ity Amara|| [3.1.78]. ahaṃ te tubhyaṃ, śiro[']vanatāsmi śirasā<'>[=]
4 vanatā namrībhūtā. vinateti pāṭhe viśeṣeṇa natāsmīty artha||. hetum āha -
5 madana|| kāma||, te tava, kusumasmite kusuma eva īṣaddhāsyaṃ - tasmin, va[=]
6 sati nivāsaṃ karoti. he kuṭaja. te kusumai|| kim upahāsyate, sapuṣpai||
7 kiṃ prahasyate, hāsaṃ kriyate. has<a>[e] hasane [Dh I 757; SV?]. ahaṃ te tubhyaṃ, praṇayatāmi (!)
8 praṇāmaṃ karomi. kathaṃbhūtasya te [[tava]] - suduṣprasahasya. kāmālayatvāt
9 priyarahitatvāt sutarāṃ durddharasyeti navakadambaviśeṣaṇam ||
10 virahiṇām atiduṣprasahasya te ity api pāṭho [']sti | kuṭajo [']pi
11 kadambake iti kecit [?]. asya ślokasya pañcadaśapadāni. drutavi[=]
12 lambitaś chanda||. drutavilambitam āha nabhau bharāv iti lakṣaṇaṃ | 18 |
13 taruvara v<a>[[i]]natāsmi te sadāhaṃ hṛdayaṃ me prakaroṣi kiṃ sadāhaṃ ||
14 tava kusumam udīkṣya cāpade [']haṃ visṛjeyaṃ sahasaiva nīpa deham | 19 |
15 he taruvara, taruṣu vara||, tatsambodhanaṃ. yad vā - tarūṇāṃ madhye vara|| śreṣṭha|| [[tatsaṃbodhanaṃ]].
16 vara|| śreṣṭhe triṣu, klīb<e>[[aṃ]] manākpriya ity Amara|| [3.3.173]. ahaṃ sadā vinatāsmi
17 viśeṣeṇa namrāsmi. tvaṃ me mama, hṛdayaṃ sadāhaṃ dāhayuktaṃ kiṃ ka[=]
18 smāt, prakaroṣi. cittaṃ tu ceto hṛdayam ity Amara|| [1.3.31]. yad vā - mama hṛdayaṃ
19 sadāhaṃ prakaroṣi iti kiṃ. mahadāścaryam ity artha|| | he nīpa, he ka[=]
20 damba | kadambam āhu|| siddhyarthe nīpe caiva kadamabake iti Viśva|| ||
21 ahaṃ sahasaiva śīghram eva, dehaṃ visṛjeyaṃ jahyāṃ. kiṃ kṛtvā - 20.
1 te tava, kusumaṃ puṣpaṃ, ca āpade āpannimittāya utthitaṃ, vīkṣya
2 dṛṣṭvā, puṣpajaṃ tvāṃ vīkṣya, mamā<'>nyapuruṣecchā bhaviṣyatīti bhāva|| |
3 uktaṃ ca || puṣpai|| kāmo hi padyate iti. [kusuma][[m udīkṣya tāpadeham iti pāṭhe tava kusumaṃ udīkṣya tāpasaṃyuktadehaṃ visṛjeyam ity artha||]]. dvāviṃśatip<ā>[[a]]do [']sau

5.20

4 kusumair upaśobhitāṃ sitai|| ghanamuktāmbulavaprabhāsitai|| [|] ma[=]
5 dhuna|| samav<ī>[[e]]kṣya kālatāṃ bhramaraś cumbati yūth<a>[i]kālatām

5.20

6 bhramu calane [SV 250,21]. śatṛpratyaya||, numāgama||, bhraman san [SV 430,26-29] atiśayena
7 rauti iti, nāmni ca [SV 406,30], svarahīnaṃ [pareṇa saṃyojyaṃ] [SV 16,24]. atra varṇasya nakārasya nāśa||, bhra[=]
8 mara||. yūth<a>[i]kālatāṃ - yūtha(!)kā vṛkṣavallī, cumbati jighrati ||
9 kiṃ kṛtvā - madhuna|| vasantasya, caittrasya vā. madhu madye, madhu kṣaudre, madhu
10 puṣparase vidu|| | madhu caittre, madhuś caittre, madhuko [']pi madhu smṛta|| ||
11 kālatāṃ nāśatāṃ samavekṣya | samaye ca nāśe kāla|| kīnāśe
12 kāla ity api Amara||. samavekṣya samyag jñātvā. kīdṛśīṃ latāṃ - ku[=]
13 sumai|| puṣpair, upaśobhitāṃ ramaṇīyāṃ | kīdṛśai|| kusumai|| - sitai||
14 śvetai|| || puna|| kīdṛśai|| | ghanair meghair, muktā ye [']mbulavā jalaka[=]
15 ṇās, tai||, prabhāsitāni śobhitāni, tai||. daśapadāny asya. atrāpi
16 mohanamantraś chanda||

5.21

etan niśamya virahānala[=]
17 pīḍitāyās tasyā vaca|| khalu dayālur apīḍitāyā|| [|] sā[=]
18 dhvībhir evam uditaṃ jaladair amoghai|| pratyāyayau sadanam ūna[=]
19 dinair amoghai|| 21 khalu niścayena dayālur api sa puru[=]
20 ṣo pi,21.
1 amoghai|| saphalai<||>r ūnadinair <'>alpadinai||, sadanaṃ gṛhaṃ, pratyā<'>[=]
2 yayau ājagāmety artha|| | kiṃ kṛtvā - tasyā|| priyāyā||, etat pū[=]
3 rvoktaṃ vaco, niśamyāṅgīkṛtya | śrutvety artha|| | kiṃbhūtaṃ - amoghais saphalai||,
4 jaladair meghai||, sādhvībhis sakhībhiś ca kṛtvā, evam uditaṃ vadi[=]
5 tam ity artha|| || kiṃviśiṣṭāyā|| viraheti. virahād utpanno yo
6 [']nala|| pāvaka||, kṛśā<ṇ>[n]u|| pāvako [']nala ity Amara|| [1.1.55], tena pīḍi[=]
7 tāyā|| du||khitāyā||. yad vā - viraha ev<'>ānalas, tena pīḍitāyā||.
8 puna|| kīdṛśyā|| - īḍitāyā||. īḍyate stūyate bhartā aneneti, tasyā||.
9 ktapratyay<e>[a i]ṭ<a> ca [vgl. SV 286,19-20]. ekonaviṃśatipado [']yam | etan niśamyetyāditriṣu
10 vasantatilakā cchanda||

5.22

tāsām ṛtu|| saphala eva
11 hi yā dineṣu sendrāyudhāmbudharagarjitadurdineṣu [|] ratyutsavaṃ pri[=]
12 yatamai|| saha mānayanti meghāgame priyasakhīś ca samānayanti

5.22

13 hi niścayena. yā|| striya||, sendrāyudhāmbudharagarjitadurdineṣu
14 indrāyudhena saha vartate sendrāyudha, etādṛśo 'mbudharas, tasya garjitena
15 durdineṣu. priyatamai|| saha ratyutsavaṃ mānayanti kurvanti. tāsāṃ strīṇāṃ,
16 ṛtu|| varṣākāla|| saphala eva iti. [[cakārāt meghāgame ye puṃsa|| priyasakhī|| samānayaṃti anubhavaṃti, teṣām api ṛtu|| saphala eva iti śeṣa||]]. ṣoḍaśapado [']yam

5.23

17 ālabhya cāmbu tṛṣita|| karakośapeyaṃ bhāvānuraktavanitāsu[=]
18 ratai|| śapeyam [|] jīyeya yena kavinā yamakai|| pareṇa
19 tasmai vaheyam udakaṃ ghaṭakharpareṇa

5.23

atha kavi||
20 kāvyakāṭhinyād ātmagarvaṃ prakaṭayan śapathayati - yena pareṇā[=]
21 nyena kavinā,22.
1 madadhikenety artha|| | ahaṃ yamakai|| ślokai|| kṛtvā, jīyeya ślokā[=]
2 rthavyākhyānenaiva jita||. ji jaye [SV 240,21] liṅi uttamapuruṣaika[=]
3 vacana īyavibhaktiś cāgre, karmaṇi yak dīrghaś ca, k [a]tvād gu[=]
4 ṇapratiṣedha|| [SV 388,2-3], akār<ai>[[e]]kārayor <ai>[[e]]tvaṃ, jīyeyeti siddham. ahaṃ
5 na kevalaṃ jita, api tu ahaṃ tasmai kavaye, udakaṃ jalaṃ, va[=]
6 heyaṃ upaḍhaukayāmīty artha|| || vaha prāpaṇe [SV 228,31] | yām iyaṃ [SV 211,21] etvaṃ ca.
7 kena - ghaṭakharpareṇa kumbhārdhabhāgena | kiṃ kṛtvā | tṛṣitas san ||
8 ambu <'ā>[[a]]mbha|| [[ālabhya]] prāpyety artha|| || tṛṣito [']pi, ghaṭakharpareṇa tasmai <||>
9 jalam <'>ādāya, paścāt svayaṃ pibāmīti kāṭhinyaṃ | alpamātraṃ <|>
10 jalaṃ dravaṇāvaśeṣaṃ ānayiṣyasīti cet, tatrāha || kiṃbhūtaṃ <|>
11 ambu - karakośapeyaṃ. karakośena hastapātreṇa. kośas tu ku<ṭ>[ḍ]ma[=]
12 le pātre (!) iti Yādava|| | peyaṃ pīyate iti [peyam], ī[c] cāta[||] [SV 451,32], anena ya[=]
13 pratyaya[s] syād, ākārasya c<o>[[e]]kāra|| [SV 451,32]. añjaliṃ pūrya jalaṃ pibet ||
14 īdṛśam <'>ānayeyaṃ, na tv alpam iti bhāva|| || yadi no<'>paḍhaukayā[=]
15 mi <||> tadāhaṃ, bhāvenānuraktā yā vanitā yoṣit, tasyā|| sura[=]
16 tāni sambhogāni - tai||, śapeyaṃ śapathaṃ kuryāṃ || śapanaṃ śapatha||
17 pumān ity Amara|| [1.5.9] || iṣṭasya hi śapatha|| kriyate. ata|| Śrī[=]
18 kālidāsasya bhāvānuraktavanitāsuratam eveṣṭam iti jñāyate

5.3

19 ātmabuddhyanusāreṇa ṭīkeyaṃ kalpitā mayā || kaviŚrīkā[=]
20 l<a>[[i]]dāsasyāśay<aṃ>[o] naiva prakāśyate || pāṭhaṃ vinā. mayā ṭīkā padyānāṃ23.
1 dviśatāni ca || nirmitā bhūmidevānāṃ vṛndaṃ natvā gurūn api ||
2 Kṣemaṅkaraprapautreṇa Paṅktovaṃśodbhavena ca | Bālakṛṣṇasya putreṇa |
3 Kuśalākhyena dhīmatā

5.5

yugmaṃ || Śrīpatir jyotiṣāṃ madhye yo
4 [']bhūc chreṣṭho hi śarmabhāk || tasya pautreṇa ṭikeyaṃ kṛtā śreṣṭhāti[=]
5 bhāvadā || 4 atibhāvadā<'>tijñānadā || bhādrake vā sitāṣṭamyā[=]
6 m indurkṣe cādyayogake || nāgavedācalābje [1748] tu cābde [']bhūd Gūḍhadīpikā

Original text: Gūḍhārthadīpikā commentary on Ghaṭakharparakāvya · Edition: transcription and critical edition from Ms. Cod. Sanskrit 23 in the Austrian National Library Vienna. [Uncorrected preprint of the edition published by W. Slaje in 1993] · Data entry Walter Slaje · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc