गूढार्थदीपिका · अध्याय 5

7 हे कुन्दसमानदन्ति । कुन्दानां मुकुलेनेति शेष॥, समाना
8 दन्ता यस्या॥, सा. तस्या॥ सम्बोधनं. अद्य मेघागमे हंसा॥
9 द्रवन्ति गच्छन्ति. द्रु गतौ [स्व् 216,10]. कस्मात् - नदन्मेघभयात् णद
10 वण व्यक्ताव्यक्तशब्दे [स्व् 229,29] । नदन्तीति नदन्त॥. अव्यक्तशब्दं कुर्व[=]
11 न्तो ये मेघास्, ते नदन्मेघास्. तेभ्यो यद् भयं - तस्माद्, भयहेत् [[औ]] पंचमी.
12 हंसा हि मेघागमेन सम्प्रति गच्छन्तीति प्रसिद्धं ॥ न के[=]
13 वलं हंसा द्रवन्ति ॥ अपि तु अद्य निशामुखान्य् अपि सन्ध्या[=]
14 प्रभृतीनि, न चन्द्रवन्ति । चन्द्रो विद्यते येषां, येषु वा [व्ग्ल्. स्व् 189,21-190,19], तानि एता[=]
15 दृशानि, नेत्य् अर्थ॥ ॥ पुनर् अद्य समये, शिखिन॥ मयूरा, नदन्ति ।
16 व्यक्तशब्दं कुर्वन्तीति ॥ कथंभूता॥ शिखिन॥ - नवाम्बुमत्ता॥ ।
17 नवं यद् अम्बु, तेन मत्ता॥ । मत्तानां स्वभाव एव व्यक्तशब्द॥. मत्ता॥
18 सन्तो व्यक्तशब्दं कुर्वन्तीति भाव॥ ॥ अयं भाव॥ - हंससादृश्या[=]6.
1 न् नदन्मेघाद् अहम् अपि कथं न बिभ्<ई>[[ए]]मि । इष्टसंयोगवत्य॥
2 मयूरसादृश्यात् कथं न हर्षिता भवेयु॥ । हंसानाम् अनिष्ट[=]
3 संयोग॥ ॥ मयूराणाम् इष्टसंयोग॥ । उक्तं च ॥ इष्टा प्रावृट्
4 मयूराणां हंसानाम् अन्यथा मता इति । अस्य द्वादशपदानि
5 सन्ति । इन्द्रवज्रा छन्द॥ । तल्लक्षणम् । सा चेन्द्रवज्रा ततजास्, ततो
6 गू ॥~

~॥ मेघावृतं निशि न भाति नभो वितारं नि[=]
7 द्राभ्युपैति च हरिं सुखसेवितारं ॥ सेन्द्रायुधश् च जलदो
8 [ऽ]द्य रसन्न् इभानां संरम्भम् आवहति भूधरसन्निभानाम्

9 हे प्रिये. निशि रात्रौ, नभ आकाशं । नभो [ऽ]न्तरिक्षं गगनम् इत्य् अ[=]
10 मर॥ [1.2.1]. न भाति न शोभते. भा दीप्तौ [स्व् 272,8]. अत्र निशि विषयार्थे
11 सप्तमी । भातीति वर्तमाने. अकर्मकत्वात् <॥> नपुंसकवाची
12 प्रथमान्त एव कर्ता प्रतिपादित॥ । अकर्मकाश् चोक्ता लज्जा[=]
13 दि [स्व् 388,7-8] । दीप्त्यर्थाद् [स्व् 388,8] अकर्म[[क]]धातु॥ । किंविशिष्टं नभो द्यौर् - आवृत[=]
14 म् आच्छादितं । पुन॥ कीदृशं - वितारं विगता तारा यत्र, यस्मा[=]
15 द् वा, तत् । च पुन॥ । अद्य मेघागमे । निद्रा हरिं श्रीकृष्णम् अ[=]
16 भ्युपैति । प्राप्नोति । इण् गतौ [स्व् 276,30] । अभि-उपोपसर्गाभ्यां [स्व् 123,23-25] प्राप्त्य[=]
17 र्थं धातुर् असौ । यद् वा - ये गत्यर्थास्, ते प्रश्नार्था॥ क्वचित्. कीदृ[=]
18 शं हरिं - सुखं सेवितुं शीलं यस्य, सस् - तं । शीलेत्य् <अ>[[तृ]]न्प्रत्यय॥ [स्व् 434,6].7.
1 सुखम् अनुभवन्तम् इत्य् अर्थ॥ । च पुन॥ । अद्य मेघागमे, जल[=]
2 दो मेघ, इभानां हस्तिनां, संरम्भं कोपम्, आवहति उत्पा[=]
3 दयति. आङुपसर्गाद् उत्पादने [ऽ]र्थे. किं कुर्वन् - रसन् शब्दं
4 कुर्वन् सन्. रस शब्दे [स्व् ?; ध्प् इ 745]. कथम्भूतानाम् इभानां - भुवं धरन्ति
5 भूधरास्, तेषां सन्निभास् तुल्यास् - तेषां. कीदृशो मेघ॥ - सेन्द्रा[=]
6 युध॥. इन्द्रायुधेन सह वर्तमान॥. इन्द्रायुधं शक्रधनु[=]
7 र् इत्य् अमर॥ [1.2.11] । विंशतिपदान्य् अस्य. वसन्ततिलका वृत्त्<अ>[[इ]]॥ । व[=]
8 सन्ततिलका तभजा जगौ ग॥ ॥~

~॥ सतडिज्जल[=]
9 दार्पितं नगेषु स्वनदम्भोधरभीतपन्नगेषु ॥ परिधीररवं
10 जलं दरीषु प्रपतत्य् अद्भुतरूपसुन्दरीषु

च पुन॥ ।
11 अद्यास्मिन् समये. जलं दरीषु कन्दरासु प्रपतति. पतॢ पतने [स्व् 250,15] ।
12 अत्रापि मया अकर्मकत्वात् कर्तृ[[क्रि]]ये च प्रतिपादिते, कर्ता
13 च क्रिया, [[ते]] <त्>[[द्]]वे निरूपिते ॥ अकर्मकाश् च विद्वद्भिर् उक्ता॥ - सन्तापे
14 क्षरणे चैव शोषे च पतने तथेत्यादि बहव उक्ता॥, मयाल्पा
15 दर्शिता विस्तारभयात्. कीदृशं जलं - नगेषु पर्वतेषु, त[=]
16 डिता विद्युता सह वर्तमानो यो जलदस्, तेनार्पितं दत्तं.
17 कथंभूतेषु नगेषु - स्वनेति । स्वन [स्व् 251,13] ध्वन [ध्प् इ 854; 881] शब्दे । स्वनन्तीति स्वनन्त॥।
18 शब्दं कुर्वन्तो ये ऽम्भोधरा मेघास्, तेभ्यो भीता॥ पन्नगा॥ भोगिनो,
19 येषु, तेषु । अम्भो धरन्तीति अम्भोधरा॥ । उरग॥ पन्नगो भोगीत्य् अमर॥ [1.7.8] ॥
8.
1 पुन॥ कीदृशं - परि समन्ताद्, धीरो गम्भीरो, रव॥ शब्दो यस्य -
2 तत् । कथंभूतासु दरीषु ॥ अद्भुतं यद् रूपं, तेन सुन्दर्यो मनो[=]
3 हरास् - तासु ॥ अथ वा<ऽ>द्भुतं रूपं यासाम्, ईदृश्य॥ सुन्दर्यो
4 यासु, तासु । अद्भुतरूपसुन्दरीषु । अष्टपदो ऽयं ज्ञेय॥ ॥~ 4 ~॥
5 क्षिप्रं प्रसादयति सम्प्रति को [ऽ]पि तानि कान्तामुखानि र[=]
6 तिविभ्रमकोपितानि ॥ उत्कण्ठयन्ति जलदा॥ पथिका[=]
7 न् स्वनन्त॥ शोक॥ समुद्भवति तद्वनितास्व् अनन्त॥

पुन॥
8 तस्यागमनं व्य<क्त्>[[र्थ्]]अम् ईक्ष्य गृहस्थानां कामिनाम् अन्यतां कथ[=]
9 यति ॥ अर्धेन मेघपक्षपातं च ॥ अपीति निश्चयेन, क॥ कामी
10 पुरुष॥ । सम्प्रतीदानीं वर्षाकाले, तानि कान्तामुखानि,
11 क्षिप्रं शीघ्रं, प्रसादयति । आनन्दम् उत्पादयति । षदॢ वि[=]
12 शरणगत्यवसादनेषु [स्व् 246,18] ॥ उपसर्गाद् अन्यार्थे सकर्मकधातु॥ [स्व् 389,26-29].
13 कथंभूतानि मुखानि । रतीति रतौ रतिसमये, विभ्रमो
14 विलासस्, तस्मिन्न् अतीव कोपितानि वक्रीभूतानि । विशेषे[=]
15 ण भ्रमयति चित्तम् इति विभ्रम॥ ॥ विभ्रम॥ संशये भ्रान्तौ
16 शोभायां चेति वैजयन्ती [2.2(पुंश्).69] । जलदा॥ मेघा॥, स्वनन्त॥ श[=]
17 ब्दं कुर्वन्त॥ सन्त॥ । पथिकान् पथिकम् इति पाठो वा,
18 उत्कण्ठयन्ति [[आनंदयंति]] । मेघागमे पान्था यत्र तत्रैव तिष्ठन्ति । अतो
19 मार्गगमनादिदु॥खनिवारणे ना<ऽ>नन्दयन्तीति भाव॥.
9.
1 अथ वा - उत्कण्ठयन्ति । उत्कण्ठ्<अ>[[आ]]वत॥ कुर्वन्ति । मार्गे गमना[=]
2 दिव्यापारेणा<ऽ>नुत्कण्ठ एव, पुनर् मेघागमे स्थितित्वात्
3 व्यापाराभावाच् च । पान्थानां गृहेषूत्कण्ठा जायते ॥ तदा
4 तद्वनितासु । तेषां पथिकानां वनितास् - तास्व्, अनन्तो ऽपार॥ शोक॥ ।
5 समुद्भवति । सम्-उद्-उपसर्गाभ्याम् अन्यार्थे भू<<॥>> [व्ग्ल्.स्व् 389, 26-29] ॥ अस्य षोडशप[=]
6 दानि ज्ञेयानि । अत्रापि वसन्ततिलका च्छन्द॥ ॥~

~॥
7 छादिते दिनकरस्य भावने खाज् जले पतति शोकभावने ॥
8 मन्मथे हृदि च हन्तुम् उद्यते प्रोषितप्रमदयेदम् उद्यते

9 अथ वा - सुन्दरी प्रियवियोगेना<ऽ>नुरागकातरा सती मेघा[=]
10 गमे घनान् उपलभ्य, सन्देशान् वक्ष्यति । प्रोषितप्रमदया
11 प्रोषितस्य पथिकस्य प्रमदा ॥ प्रकर्षेण मद्यते पुरुषो [ऽ]नये[=]
12 ति प्रमदा. तया इदं पूर्वदर्शितं वच॥ [घ्ख् 1-5], उद्यते कथ्यते ॥
13 कुलकत्वात् पौनरुक्तेर् न दोष॥. क्व सति वच उद्यते - <<सति>> दिन[=]
14 करस्य दिनं करोतीति, तस्य भावने द्युतिसमूहे, भानां द्युतीनां
15 वनं समूहं - तस्मिन्. स्यु॥ प्रभा रुक् रुचिस् त्विड् भा भाश् छवि द्युति
16 दीप्तय इत्य् अमर॥ [1.2.35] । छादिते सति छन्ने सतीत्य् अर्थ॥ । तथा खा[=]
17 द् आकाशात् । खं खगेन्द्रियनाकेष्व् इति धरणि॥ । जले
18 पतति सति । किंविशिष्टे जले - शोकभावने. शोकं सन्तापं,
19 भावयति वारयति इति । यद् वा - शोकं भावय<<न्>>ति प्रकाशय<<न्>>ति <॥>10.
1 प्रोषितभर्तृकानां इति शोकभावन॥ । उणादिकत्वाद् युण्प्रत्यय॥.
2 तस्मिन् शोकोत्पादने इत्य् अर्थ॥ । यमकत्वाद् व<च>[[ब]]योर् न भेद॥ । बका[=]
3 रस्थान्<अ>[ए] वकार एव पठनीय॥ । इत्य् अर्थ॥ । उक्तं च वाग्भटाल[=]
4 ङ्कारे [1.20अब्] । यमक<श्लोकव्यङ्गेषु>[श्श्लेषचित्रेषु] बवयोर् डलयोर् न <स्>[[भ्]]इत् । पुन॥ क्व
5 सति । हृदि अन्त॥, मन्मथे कामदेवे, हन्तुं घातयितुम् उद्यते ॥
6 सति । मथ्नातीति मथ॥ ॥ मनोमथ॥ मन्मथ॥ आकृतिगण[=]
7 त्वात् साधु॥ । तस्मिन्. मदनो मन्मथो मार इत्य् अमर॥ [1.1.25] । कलापकं
8 चतुर्भिस् स्यात्, तदूर्ध्वं कुलकं स्मृतम् ॥ सप्तसु रथोद्धता च्छं[[द॥]] ~6~
9 सर्वकालम् अवलम्ब्य तोयदा आगतास् स्थ दयितो गतो यदा [।]
10 निर्घृणेन परदेशसेविना मारयिष्यथ हि तेन मां विना 7
11 तावन् मेघं प्रति प्रोषितप्रमदोपालम्भं प्रकटयन्न् आह ।
12 भो तोयदा॥. यदा दयित॥ मम प्रिय॥ देशान्तरं गत॥, तदा
13 पूर्वं सर्वकालं वसन्तग्रीष्मादिकम्, अवलम्ब्य शीघ्रं त्यक्त्वा,
14 आगतास् स्थ । अस्<<अ>> भुवि [स्व् 278,29] । मध्यमपुरुषस्य बहुवचनान्त॥ यूय[=]
15 म् इति कर्ता <।> प्रत्ययाद् अङ्गीकृत॥ । अकर्मकत्वात् कर्माभाव॥ ॥
16 हि निश्चयेन । पूर्वं तेन प्रियेण विना मां मारयिष्यथ
17 घातयिष्यथ ॥ विनादियोगे तृतीयापञ्चम्याव् अपि क्व[=]
18 चिद् वक्तव्याव् इति कथनाद् [व्ग्ल्. स्व् 142,22-23] विनायोगे तृतीया ॥ कीदृशेन
19 प्रियेण - निर्घृणेन निर्गता घृणा<ऽ>नुकम्पा यस्मात्, स - तेन.11.
1 कृपा दयानुकम्पा स्यात् कारुण्यं करुणा घृणा इत्य् अमर॥ [1.6.18] ॥
2 घृणा कृपा जुगुप्सा चेति धरणि॥ [627] ॥ पुन॥ कथंभूते[=]
3 न - परस्यान्यजनस्य देश॥ परदेश॥, तं सेवितुं शीलं
4 यस्य, स - तेन । अस्यापि पञ्चदशानि पदानि ज्ञेयानि ~7~
5 ब्रूत तं पथिकपांसुलङ् घना यूयम् एव पथि शीघ्र[=]
6 लङ्घना॥ ॥ अन्यदेशरतिर् अद्य मुच्यतां साथ वा तव वधू॥ कि[=]
7 म् उच्यताम्

अथ सन्देशान् आह ॥ भो घना मेघा.
8 यूयम् एव तं प्रियं, ब्रूत कथ[[य]]त. कीदृशं - पथिकपांसुलं
9 प्<अ>[[आ]]न्थान् उद्धं । यद् वा । पथिभव॥ पथिक॥ । समासे क्वचिद् वि[=]
10 भक्त् [[ए]]र् अलुक् ॥ पथिकश् चासौ पांसुरेणुश् च, तं लाति गृ[=]
11 ह्णाति - तं ॥ अथ वा । पथिकानां पांसुं लातीति - तं । रेणुर् द्वयो॥
12 स्त्रियां धूलि[[॥ पांशुर् ना न द्वयो रज॥]]] इत्य् अमर॥ [2.8.100] ॥ अथ वा । पथिकनिर्दयं. पांसुलो
13 निर्दये [ऽ]धमे इति धरणि॥ ॥ ननु प्रियाया भर्तारं प्रति
14 एतद् वाक्यम् अकथनीयं. सत्यं । कोपोक्तित्वान् न दोष॥. कुत्र - यूयं
15 तत्र गता॥ सन्त॥ पांसुनिवारणं, मत्सन्देशै॥ तच्चित्ताक[=]
16 र्षणं च, करिष्यथ इत्य् उपकारे कृते भवत्काय॥ प्रकाश॥
17 कामोद्दीपनं च भविष्यतीति भाव॥ ॥ उक्तं च ॥ विभाति
18 काय॥ करुणापराणां परोपकारेण, न चन्दनेनेति [न्श् 63च्द्] ॥
19 कथंभूता यूयं - पथि मार्गे, शीघ्रं लङ्घयन्त॥ शीघ्रगामिन
20 इत्य् अर्थ॥ ॥12.
1 क्वचिद् अतिशीघ्रलङ्घना इत्य् अपि समीचीन॥ । किं ब्रूम[॥].
2 तद् आह - भो पथिक । अद्य वर्षाकाले ॥ त्वया<ऽ>न्यदेशे रति॥, अ[=]
3 थ वा<ऽ>न्यदेशं प्रति रतिर्, मुच्यतां त्यज्यतां । अथ वा पक्षान्तरे । नो
4 चेन् मुञ्चसि, तर्हि सा तव वधू॥ त्वया वा<ऽ>स्माभि॥ किं पुरुषा[=]
5 न्तरं वाक्यं उच्यतां कथ्यतां इति भाव॥ । अस्याष्टादशपदानि ~ 8 ~
6 हंसपङ्क्तिर् अपि नाथ सम्प्रति प्रस्थिता वियति मानस[=]
7 म् प्रति ॥ चातको [ऽ]पि तृषितो [ऽ]म्बु याचते दु॥खिता पथिक
8 सापि या च ते

हे नाथ. सम्प्रतीदानीं वर्षाकाले.
9 एतर्हि सम्प्रतीदानीम् अधुना साम्प्रतं तथा इत्य् अमर॥ [3.4.24]. हंसा[=]
10 नां पङ्क्तिर् अपि श्रेण्य् अपि, वियति आकाशे, मानसं मानसा[=]
11 ख्यं सर॥ प्रति, प्रस्थिता प्रचलिता । वियद् विष्णुपदं वा त्व् इ[=]
12 त्य् अमर॥ [1.2.2] । ननु पृथिव्यां हंसा॥ कथं न क्रीडन्ति. तद् उक्तं - अस्ति
13 यद्य् अपि सर्वत्र नीरं नीरज[[मण्डितम् । रमते न]] मरालस्य मानसं [[मानसं]] विना [स्भ् 231,4]. चात[=]
14 को [ऽ]पि तृषित॥ सन्. तृषा जाता<ऽ>स्येति तृषित॥. [[अंबु जलं याचते प्रार्थ्यते च पुन॥. हे पथिक. सा प्रिया दु॥खिता सती ते तव याचते. वयं कथं ददाम<॥>. अथ वा सा ते प्रिया दु॥खितास्ति]]. एकोनविं[=]
15 शतिपदो [ऽ]यं ~ 9 ~ नीलशष्पम् अतिभाति कोमलं
16 वारि विन्दति हि चातको [ऽ]मलम् ॥ अम्बुदै॥ शिखिगणो
17 विनाद्यते का रति॥ प्रिय विना मयाद्य ते

हे प्रिय.
18 नीलशष्पं बालतृणं, अतिभाति अतिशोभते ॥ नीलं च
19 तच् छष्पं च ॥ तन् नीलशष्पं ॥ कर्मधारय उक्त॥ उभयपद[=]
20 प्रधानत्वात् [स्व् 152,3].
[रन्द्ग्लोस्से:] उन्मादनस् तापनश् च <ष्>[श्]ओषणस् [स्]तम्ब्[ह्]अनस् तथा
सम्मोहनश् च कामस्य पञ्चबाणा॥ मे स्मृत्<अ>[आ]॥ [व्ग्ल्. त्क्श् 1.1.40]13.
1 किंभूतं शष्पं - कोमलं मृदु । हि निश्चितं. चातकस् [स्]तोकक॥
2 सम्<अ>[आ] इत्य् अमर॥ [2.5.17] । अमलं मलवर्जितं, वारि जलं, विन्दति
3 प्राप्नोति ॥ वृञ् आवरणे [ध्प् x 271] । वृणोत्य् आच्छादयति भूमिम् इति
4 वारि ॥ तथा अम्बुदै॥ मेघै॥, शिखिगणो मयूरसमूह॥,
5 विनाद्यते विशेषेण शब्दायते ॥ णद शब्दे [स्व् 229,29] ॥ हे प्रिय.
6 अद्य (*वर्षा-)काले, मया विना, ते तव, रति॥ का ॥ न कापीत्य् अर्थ॥ ॥
7 रति॥ काम<॥>स्त्रियां रग्<ओ>[[ए]] <सूनृते>[सुरते ऽ]पि रति॥ स्मृत्<अ>[आ] इति धरणि॥ [869] ॥
8 अस्याष्टादशपदानि ज्ञेयानि ॥~

~॥ मेघ[=]
9 शब्दमुदिता॥ कलापिन॥ प्रोषिताहृदयशोकलापिन॥ ॥
10 तोयदागमकृशा च साद्य ते दुर्ध्<उ>[[अ]]रेण मदनेन साद्यते

11 कलापो वर्हं विद्यते येषाम् इति कलापिन॥ । यद् वा - कं
12 सुखं, लापितुं परिभाषितुं शीलं येषां, ते [स्व् 419,5] । क<॥>शब्द इष्टा[=]
13 र्थवाचकश् चोक्त॥ [?] । मयूरा मेघानां शब्देन मुदिता आसन् ।
14 यद्य् अपि कुत्रचिच् छ्लोके साक्षात् क्रिया नास्ति ॥ तथापि कर्तु॥
15 सकाशात् क्रिया <॥> योज्या मनीषिभि॥ । कीदृशा॥ कलापिन॥ -
16 प्रोषितानां पथिकवनितानां हृदये, शोकं सन्तापं, लापि[=]
17 तुं परिभाषितुं शीलं येषां, ते । अथ वा - प्रोषितानां हृदये
18 शोकाय लपितुं शीलं येषां, ते । यद् वा - प्रोषितानां [[पथिकवनितानां]] हृदयं
19 शोकाय लपितुं शीलं येषां, ते <।> तथोक्ता॥ । च पुनर्, अद्य (*अस्मिन्) समये14.
1 सा ते प्रिया, मदनेन कामेन, साद्यते पीड्यते । षदॢ अवसा[=]
2 दने [स्व् 246,18] । कर्मणि यक्प्रत्ययात् तृतीयान्तकर्ता<ऽ>त्र [स्व् 388, 21] । किंविशि[=]
3 ष्टेन मदनेन - दुर्ध्<उ>[[अ]]रेण सोढुम् अशक्येन, तोयदानां मेघा[=]
4 नां आगम॥, तेन कृशा दुर्बला । अस्यैकादशपदानि ज्ञेयानि ~
5 किं कृपापि न तवास्ति कान्तया पाण्डुगण्डपतितालका[=]
6 न्तया ॥ शोकसागरजले [ऽ]द्य पातितां त्वद्गुणस्मरणम् एव
7 पाति ताम्

पुनर् यूयं प्रबोधयत ॥ हे पथिक. अ[=]
8 पीति निश्चये, तव किं कृपा, कान्तया हेतुना, नास्ति ॥
9 कान्तया सह (*किं) नास्तीति वा । न्<अ>[[आ]]दाव् [स्व् 119,29] अत्रादिशब्दाद् वाक्यादाव् अ[=]
10 पि त् [ए]-वस्-आदयो [स्व् 118,6-7] न भवन्ति [स्व् 120,6] इत्य् अनेन तवैव स्यात्.
11 कथंभूतया कान्तया - पाण्डुगण्ड्<अयो॥>[[औ]] पीतकपोल्<अयो॥>[[औ, तयो॥]]
12 पतिता विलग्ना, अलकानाम् अन्त॥ कुन्तलानाम् अग्रं यस्या॥,
13 सा - तथा ॥ गण्ड्<अ>[[औ]] कपोलाव् इत्य् अमर॥ [2.6.90]. समे कुन्तलालके इ[=]
14 त्य् अमर॥ ॥ न च कुर्यात् संस्कृताङ्गान् एकवेणीधरा यत॥ ॥ एकवा[=]
15 सा वेषहीना हारोपान्तविलोकिनी ॥ व्रतदेवादिपूजार्हा
16 व्यग्रा तच्चिन्तन्<आद्>[अत्]अनु[॥] ॥ नाशनादिस्पृहां धत्ते प्रोषिता नायि[=]
17 काकृतिर् इति ॥ अन्यच् च ॥ देवतापूजनं कुर्याद्, देयाद् बलि[=]
18 भुजे बलिम् ॥ लिखेत् कान्तप्रतिकृतीन्, पाठयेच् छुक<म्>[[स्]]आर्<अ>[इ][=]
19 का॥ ॥ गणयेद् आवधिदिनं, गीतं गायेत द्<अ>[आ]न्तिकम् । एवंवि[=]15.
1 धेन नोदेन नयेत् कालं वियोगिनी ॥ अद्य वर्षाकाले । तव गु[=]
2 णानां स्मरणम् एव, तां आतुरां, पाति रक्षति । कीदृशीं - शोक
3 एव सागर॥, तस्य जलं [[अश्रुपातं]], तस्मिन् पातितां क्ष् [ए]पितां.
4 पञ्चदशपदान्य् अस्य । रथोद्धता वृत्ति॥ । रो नरौ लघुगुरू
5 रथोद्धता इति लक्षणं ॥~

~॥ पुनर् दीनम् इदं
6 वाक्यं प्रकटयति ॥~॥ कुसुमितकुटजेषु काननेषु
7 प्रियरहितेषु समुत्सुकाननेषु ॥ वहति च कलुषं जलं
8 नदीनां किम् इति च मां समवेक्षसे न दीनां

अ<<द्याऽ>>[=]
9 स्मिन् मेघागमे, कलुषम् आबिलं. कलुषो [ऽ]नच्छ आ [व्]इल इत्य् अमर॥ [1.9.14] ॥
10 जलं पानीयं नदीनां, वहति प्रापयति । च पुनस्. त्<आं>[[वं]] मां,
11 न समवेक्षसे न विलोकयसि इति किं. महदाश्चर्यम् इत्य् अर्थ॥ ॥
12 यद्य् अपि जलं कलुषं, तथापि नदीनां प्राप्नोति । त्वम् उज्ज्वलो
13 [ऽ]पि मत्त॥ पराङ्मुख इति भाव॥ । कीदृशीं मां - दीनां दु॥खितां,
14 विरहविधुरां वा. केषु सत्स्व् अपि न समवेक्षसे ॥ वनेषु कु[=]
15 सुमित्[[अकुटज्]]एषु सत्सु । गहनं काननम् इत्य् अमर॥ [2.4.1] । कुसुमितानि सञ्जा[=]
16 तकुसुमानि प्रफुल्तानि, कुटजानि शक्ताख्यवृक्षविशे[=]
17 षाणि येषु, तेषु. कुटज॥ सक्<त्>[र्]ओ वत्सको गिरिमल्ल्<अ>[इ]क्<अ॥>[[आ]]
18 इत्य् अमर॥ [2.4.66] ॥ पुन॥ प्रियरहितेषु - प्रियाभि॥ रहिता हीना16.
1 ये पुरुषास्, तेषु [[समुत्सु]]काननेषु सत्सु ॥ समुत्सुका आननेभ्य॥ समुत्सु[=]
2 काननास्, तेषु. क्वचिद् आमाद्यंतस्य परत्वं वक्तव्यम् इति [स्व् 158,21]

3 मार्गेषु मेघसलिलेन विनाशितेषु कामो धनु॥ स्पृशति
4 तेन विना शितेषु ॥ गम्भीरमेघरसितव्यथिता कदाहं
5 जह्यां सखे प्रियवियोगजशोकदाहम्

काम॥
6 पञ्चशर॥, तेन भर्त्रा विना. विनादियोगे तृतीया [स्व् 142,22-23] । धनु॥ चापं
7 स्पृशति । अधिरोप[य]ति । केषु सत्सु - मार्गेषु, मेघानां सलि[=]
8 लेन पयोदकमलेन । सलिलं कमलं जलम् इत्य् अमर॥ [1.9.3] ॥
9 विनाशितेषु निवृत्तेषु, भग्नेषु वा, सत्सु । कीदृशं धनु॥ - शि[=]
10 त्<ई>[[ए]]षु । शितास् तीक्ष्णा, इषव॥ पञ्च बाणा॥ । उत्सादनमदन[=]
11 मोहनताडन-उच्च्<अ>[[आ]]टना यस्य, तत् [व्ग्ल्. त्क्श् 1.1.40] ॥ स्पृश स्पर्शने [स्व् 332,12], तुदादे[=]
12 र् अ<च्>[॥]प्रत्यय॥ [स्व् 326,32]. हे सखे. प्रिय[॥] सखा मित्र<॥>[ं] सहचर इति धरणि॥.
13 प्रियस्य वियोग॥, तस्माज् जातो य॥ शोकस्, तस्य दाह॥ सन्ताप[=]
14 स्, तं । गम्भीरं यन् मेघरसितं मेघगर्जितं, तेन व्यथिताहं
15 कदा जह्यां त्यजेयं । ओहाक् त्यागे <।> ह्वादिगणे साध्यते [स्व् 297, 30] ॥
16 स्तनितं गर्जितं मेघनिर्घोषे रसितादि चेत्य् अमर॥ [1.2.9] ॥ पञ्चद[=]
17 शप्<आ>[[अ]]दो [ऽ]यं. वसन्ततिलका वृत्ति॥. अत्रापि पादान्तस्थं विक[=]
18 ल्पेनेत्य् उक्तत्वात् द्विप्<अ>[आ]दयो<ऽ>र् अन्तस्य ष्<अ>[उ]कार[स्य] न ह्<य्>[[र्]]अस्वत्वम् ॥~॥ 14 ~17.
1 कोकिलास्व् अनवकोककूजिते मन्मथेन सकले [ऽ]पि कू जिते [।]
2 निर्गतो [ऽ]सि शठ मासि माधवे नोपयासि शयिते [ऽ]द्य माधवे

3 हे शठ । प्रियं वक्ति पुरो, [ऽ]न्यत्र विप्रियं कुरुते भृशं ॥ युक्त्[[य्]]आप[=]
4 राधचेष्टस् तु शठो [ऽ]सौ कथितो बुधै॥ [व्ग्ल्. श्त् 27] । त्वं माधवे मासि, वैशा[=]
5 खे माधवो राध इत्य् अमर॥ [1.3.16] । निर्गतो [ऽ]सि । अकर्मकत्वात् कर्माभाव॥ ॥
6 क्व सति - मन्मथेन कामेन, सकले सम्पूर्णे [ऽ]पि जनैर् इति शेष॥ ॥
7 कू इति पादपूरणे, ऽवधारणे वा, जिते सति. कूहकार[=]
8 चकाराद्या॥ पादपूर्णे प्रकीर्तिता॥ इति धरणि॥. एवं कू[=]
9 श् च तथा नूनं हि स्याद् अवधारणे खलु इति वैजयन्ती [?]. सक[=]
10 ले जने जिते इत्य् अपि पाठो ऽदोष॥ ॥ कथंभूते माधवे - कोकि[=]
11 लेति कोकिलासु [[सतीषु]] अन्यभृतासु सतीषु, अनवमं श्लाघ्यं, जीर्णं
12 वा, कोकानां चक्रवाकानां, कूजित<॥>[ं] शब्दो यत्र, तत् - तस्मिन्.
13 अथ वा - कोकिलाभि॥ हेतुभि॥, सु [[सु]]तराम् <ऽ>अनवमश्लाघ्यकोक[=]
14 कूजिते यत्रेति. कोकिलाश्<च्>[व्] अनव<व्>[म्]एति पाठे कोकिलाभि[=]
15 र् आशु शीघ्रं, अनवमकोककूजितं यत्रेति, तस्मिन् । अद्य मेघा[=]
16 गमे, माधवे कृष्णे, शयिते सति । त्वं नोपयासि नागच्छसि ॥
17 माया लक्ष्म्या, धव॥ पति॥ माधव॥ - तस्मिन्. इन्दिरा लोक[=]
18 माता मा इत्य् अमर॥ [1.1.28]. षोडशपदो [ऽ]यं. अत्रापि रथोद्धता च्छन्द॥

19 सुसुगन्धितया वने [ऽ]जितानां स्वनदम्भोधरवातवीजितानाम् [।]18.
1 मदनस्य कृते निकेतनानां प्रतिभांत्य् अद्य वनानि केतनानाम् 16
2 अद्य वर्षर्तौ, केतनानां केत<क>[[न]]वृक्षविशेषाणां, वनानि समूहानि,
3 प्रतिभान्ति अतिशोभन्ते. भा दीप्तौ [स्व् 272,8] प्र अति उपसर्गौ [स्व् 123,23-25] प्र अग्रे अति.
4 ह<स्>[ल्]आदेर् इत्य् [स्व् 21,10] अकारलोप॥, स्वरहीनं [परेण संयोज्यं] [स्व् 16,24], यद् वा यस्य लोप॥ [स्व् 127,29; 128,7;16-22]. अथ वा केचि[=]
5 त् प्रत्य् उपसर्ग एव वदन्ति. कथंभूतानां केतनानां - वने कानने, ऽजितानां
6 प्राप्तानां. अज गतौ [स्व् 234,1]. वनवासिनाम् इत्य् अर्थ॥. स्वनन्तीति स्वनन्त॥, शब्दं
7 कुर्वन्त॥ ये ऽम्भोधरा मेघास्, तद्वातेन वीजिता॥ कम्पितास्, तेषां. तथा
8 मदनस्य कामदेवस्य, कृते निमित्ते, निमित्तात् कर्म<सं>योगे [च सप्तमी वक्तव्या] [स्व् 148,5]]. निके[=]
9 तनानां गृहाणां. कया - सु सुष्ठु, सुगन्धो यस्यासौ सुसुगन्धिस्, तस्य
10 भाव॥ [व्ग्ल्. स्व् 187,12-25] - तया. अस्य श्लोकस्यैकादशपदानि ~ 16 ~ तत् साधु
11 यत् त्वां सुतरां ससर्ज प्रजापति॥ कामनिवास सर्ज [।] त्वं मञ्जरी[=]
12 भि॥ प्रवरो वनानां नेत्रोत्सवश् चासि सयौवनानाम् 17 अथ
13 कामार्ता सुतरून् आह ॥ हे कामनिवास. कामस्य निवासो यस्मिन्, स.
14 तस्य सम्बोधनं. पुन॥ - हे सर्ज शालतरो<<॥>>. <श्>[स्]आले <न्>[[त्]]उ सर्जक्[आर्श्याश्वकर्णक्]एत्य् अमर॥ [2.4.44] ॥
15 प्रजापतिर् ब्रह्मा यत् त्वां सुतरां अतिशयेन, ससर्ज सृजति स्म, तत् साधु
16 हितं. सुतरुम् इति वा पाठ॥. अत्र [[द्वितीय]]विशेषणं - त्वं मञ्जरीभि॥ कृत्वा,
17 वनानां समूहानां, काननानां वा मध्ये, प्रवरो [ऽ]सि. च पुन॥, सयौव[=]
18 नानां पुंसां, स्त्रीणां वा, नेत्रोत्सव॥ नेत्रानन्ददायक॥ असि । अस्य
19 श्लोकस्य सप्त्<आ>[[अ]]दशपदानि. इन्द्रवज्रा वृत्ति॥ ~ 17 ~ नव[=]
20 कदम्ब शिरो[ऽ]वनतास्मि ते वसति ते मदन॥ कुसुमस्मिते [।] कुटज19.
1 किं कुसुमैर् उपहास्यते प्रण्<अ>[इ]<य्>[प्]अतामि सुदुष्प्रसहस्य ते

2 हे नवकदम्ब. नवश् चासौ कदम्बश् च, तत्सम्बोधनं. प्रत्यग्रो [ऽ]भिनवो नव्यो
3 नवीनो नूतनो नव॥ इत्य् अमर॥ [3.1.78]. अहं ते तुभ्यं, शिरो[ऽ]वनतास्मि शिरसा<ऽ>[=]
4 वनता नम्रीभूता. विनतेति पाठे विशेषेण नतास्मीत्य् अर्थ॥. हेतुम् आह -
5 मदन॥ काम॥, ते तव, कुसुमस्मिते कुसुम एव ईषद्धास्यं - तस्मिन्, व[=]
6 सति निवासं करोति. हे कुटज. ते कुसुमै॥ किम् उपहास्यते, सपुष्पै॥
7 किं प्रहस्यते, हासं क्रियते. हस्<अ>[ए] हसने [ध् इ 757; स्व्?]. अहं ते तुभ्यं, प्रणयतामि (!)
8 प्रणामं करोमि. कथंभूतस्य ते [[तव]] - सुदुष्प्रसहस्य. कामालयत्वात्
9 प्रियरहितत्वात् सुतरां दुर्द्धरस्येति नवकदम्बविशेषणम् ॥
10 विरहिणाम् अतिदुष्प्रसहस्य ते इत्य् अपि पाठो [ऽ]स्ति । कुटजो [ऽ]पि
11 कदम्बके इति केचित् [?]. अस्य श्लोकस्य पञ्चदशपदानि. द्रुतवि[=]
12 लम्बितश् छन्द॥. द्रुतविलम्बितम् आह नभौ भराव् इति लक्षणं । 18 ।
13 तरुवर व्<अ>[[इ]]नतास्मि ते सदाहं हृदयं मे प्रकरोषि किं सदाहं ॥
14 तव कुसुमम् उदीक्ष्य चापदे [ऽ]हं विसृजेयं सहसैव नीप देहम् । 19 ।
15 हे तरुवर, तरुषु वर॥, तत्सम्बोधनं. यद् वा - तरूणां मध्ये वर॥ श्रेष्ठ॥ [[तत्संबोधनं]].
16 वर॥ श्रेष्ठे त्रिषु, क्लीब्<ए>[[अं]] मनाक्प्रिय इत्य् अमर॥ [3.3.173]. अहं सदा विनतास्मि
17 विशेषेण नम्रास्मि. त्वं मे मम, हृदयं सदाहं दाहयुक्तं किं क[=]
18 स्मात्, प्रकरोषि. चित्तं तु चेतो हृदयम् इत्य् अमर॥ [1.3.31]. यद् वा - मम हृदयं
19 सदाहं प्रकरोषि इति किं. महदाश्चर्यम् इत्य् अर्थ॥ । हे नीप, हे क[=]
20 दम्ब । कदम्बम् आहु॥ सिद्ध्यर्थे नीपे चैव कदमबके इति विश्व॥ ॥
21 अहं सहसैव शीघ्रम् एव, देहं विसृजेयं जह्यां. किं कृत्वा - 20.
1 ते तव, कुसुमं पुष्पं, च आपदे आपन्निमित्ताय उत्थितं, वीक्ष्य
2 दृष्ट्वा, पुष्पजं त्वां वीक्ष्य, ममा<ऽ>न्यपुरुषेच्छा भविष्यतीति भाव॥ ।
3 उक्तं च ॥ पुष्पै॥ कामो हि पद्यते इति. [कुसुम][[म् उदीक्ष्य तापदेहम् इति पाठे तव कुसुमं उदीक्ष्य तापसंयुक्तदेहं विसृजेयम् इत्य् अर्थ॥]]. द्वाविंशतिप्<आ>[[अ]]दो [ऽ]सौ

4 कुसुमैर् उपशोभितां सितै॥ घनमुक्ताम्बुलवप्रभासितै॥ [।] म[=]
5 धुन॥ समव्<ई>[[ए]]क्ष्य कालतां भ्रमरश् चुम्बति यूथ्<अ>[इ]कालताम्

6 भ्रमु चलने [स्व् 250,21]. शतृप्रत्यय॥, नुमागम॥, भ्रमन् सन् [स्व् 430,26-29] अतिशयेन
7 रौति इति, नाम्नि च [स्व् 406,30], स्वरहीनं [परेण संयोज्यं] [स्व् 16,24]. अत्र वर्णस्य नकारस्य नाश॥, भ्र[=]
8 मर॥. यूथ्<अ>[इ]कालतां - यूथ(!)का वृक्षवल्ली, चुम्बति जिघ्रति ॥
9 किं कृत्वा - मधुन॥ वसन्तस्य, चैत्त्रस्य वा. मधु मद्ये, मधु क्षौद्रे, मधु
10 पुष्परसे विदु॥ । मधु चैत्त्रे, मधुश् चैत्त्रे, मधुको [ऽ]पि मधु स्मृत॥ ॥
11 कालतां नाशतां समवेक्ष्य । समये च नाशे काल॥ कीनाशे
12 काल इत्य् अपि अमर॥. समवेक्ष्य सम्यग् ज्ञात्वा. कीदृशीं लतां - कु[=]
13 सुमै॥ पुष्पैर्, उपशोभितां रमणीयां । कीदृशै॥ कुसुमै॥ - सितै॥
14 श्वेतै॥ ॥ पुन॥ कीदृशै॥ । घनैर् मेघैर्, मुक्ता ये [ऽ]म्बुलवा जलक[=]
15 णास्, तै॥, प्रभासितानि शोभितानि, तै॥. दशपदान्य् अस्य. अत्रापि
16 मोहनमन्त्रश् छन्द॥

एतन् निशम्य विरहानल[=]
17 पीडितायास् तस्या वच॥ खलु दयालुर् अपीडिताया॥ [।] सा[=]
18 ध्वीभिर् एवम् उदितं जलदैर् अमोघै॥ प्रत्याययौ सदनम् ऊन[=]
19 दिनैर् अमोघै॥ 21 खलु निश्चयेन दयालुर् अपि स पुरु[=]
20 षो पि,21.
1 अमोघै॥ सफलै<॥>र् ऊनदिनैर् <ऽ>अल्पदिनै॥, सदनं गृहं, प्रत्या<ऽ>[=]
2 ययौ आजगामेत्य् अर्थ॥ । किं कृत्वा - तस्या॥ प्रियाया॥, एतत् पू[=]
3 र्वोक्तं वचो, निशम्याङ्गीकृत्य । श्रुत्वेत्य् अर्थ॥ । किंभूतं - अमोघैस् सफलै॥,
4 जलदैर् मेघै॥, साध्वीभिस् सखीभिश् च कृत्वा, एवम् उदितं वदि[=]
5 तम् इत्य् अर्थ॥ ॥ किंविशिष्टाया॥ विरहेति. विरहाद् उत्पन्नो यो
6 [ऽ]नल॥ पावक॥, कृशा<ण्>[न्]उ॥ पावको [ऽ]नल इत्य् अमर॥ [1.1.55], तेन पीडि[=]
7 ताया॥ दु॥खिताया॥. यद् वा - विरह एव्<ऽ>आनलस्, तेन पीडिताया॥.
8 पुन॥ कीदृश्या॥ - ईडिताया॥. ईड्यते स्तूयते भर्ता अनेनेति, तस्या॥.
9 क्तप्रत्यय्<ए>[अ इ]ट्<अ> च [व्ग्ल्. स्व् 286,19-20]. एकोनविंशतिपदो [ऽ]यम् । एतन् निशम्येत्यादित्रिषु
10 वसन्ततिलका च्छन्द॥

तासाम् ऋतु॥ सफल एव
11 हि या दिनेषु सेन्द्रायुधाम्बुधरगर्जितदुर्दिनेषु [।] रत्युत्सवं प्रि[=]
12 यतमै॥ सह मानयन्ति मेघागमे प्रियसखीश् च समानयन्ति

13 हि निश्चयेन. या॥ स्त्रिय॥, सेन्द्रायुधाम्बुधरगर्जितदुर्दिनेषु
14 इन्द्रायुधेन सह वर्तते सेन्द्रायुध, एतादृशो ऽम्बुधरस्, तस्य गर्जितेन
15 दुर्दिनेषु. प्रियतमै॥ सह रत्युत्सवं मानयन्ति कुर्वन्ति. तासां स्त्रीणां,
16 ऋतु॥ वर्षाकाल॥ सफल एव इति. [[चकारात् मेघागमे ये पुंस॥ प्रियसखी॥ समानयंति अनुभवंति, तेषाम् अपि ऋतु॥ सफल एव इति शेष॥]]. षोडशपदो [ऽ]यम्

17 आलभ्य चाम्बु तृषित॥ करकोशपेयं भावानुरक्तवनितासु[=]
18 रतै॥ शपेयम् [।] जीयेय येन कविना यमकै॥ परेण
19 तस्मै वहेयम् उदकं घटखर्परेण

अथ कवि॥
20 काव्यकाठिन्याद् आत्मगर्वं प्रकटयन् शपथयति - येन परेणा[=]
21 न्येन कविना,22.
1 मदधिकेनेत्य् अर्थ॥ । अहं यमकै॥ श्लोकै॥ कृत्वा, जीयेय श्लोका[=]
2 र्थव्याख्यानेनैव जित॥. जि जये [स्व् 240,21] लिङि उत्तमपुरुषैक[=]
3 वचन ईयविभक्तिश् चाग्रे, कर्मणि यक् दीर्घश् च, क् [अ]त्वाद् गु[=]
4 णप्रतिषेध॥ [स्व् 388,2-3], अकार्<ऐ>[[ए]]कारयोर् <ऐ>[[ए]]त्वं, जीयेयेति सिद्धम्. अहं
5 न केवलं जित, अपि तु अहं तस्मै कवये, उदकं जलं, व[=]
6 हेयं उपढौकयामीत्य् अर्थ॥ ॥ वह प्रापणे [स्व् 228,31] । याम् इयं [स्व् 211,21] एत्वं च.
7 केन - घटखर्परेण कुम्भार्धभागेन । किं कृत्वा । तृषितस् सन् ॥
8 अम्बु <ऽआ>[[अ]]म्भ॥ [[आलभ्य]] प्राप्येत्य् अर्थ॥ ॥ तृषितो [ऽ]पि, घटखर्परेण तस्मै <॥>
9 जलम् <ऽ>आदाय, पश्चात् स्वयं पिबामीति काठिन्यं । अल्पमात्रं <।>
10 जलं द्रवणावशेषं आनयिष्यसीति चेत्, तत्राह ॥ किंभूतं <।>
11 अम्बु - करकोशपेयं. करकोशेन हस्तपात्रेण. कोशस् तु कु<ट्>[ड्]म[=]
12 ले पात्रे (!) इति यादव॥ । पेयं पीयते इति [पेयम्], ई[च्] चात[॥] [स्व् 451,32], अनेन य[=]
13 प्रत्यय[स्] स्याद्, आकारस्य च्<ओ>[[ए]]कार॥ [स्व् 451,32]. अञ्जलिं पूर्य जलं पिबेत् ॥
14 ईदृशम् <ऽ>आनयेयं, न त्व् अल्पम् इति भाव॥ ॥ यदि नो<ऽ>पढौकया[=]
15 मि <॥> तदाहं, भावेनानुरक्ता या वनिता योषित्, तस्या॥ सुर[=]
16 तानि सम्भोगानि - तै॥, शपेयं शपथं कुर्यां ॥ शपनं शपथ॥
17 पुमान् इत्य् अमर॥ [1.5.9] ॥ इष्टस्य हि शपथ॥ क्रियते. अत॥ श्री[=]
18 कालिदासस्य भावानुरक्तवनितासुरतम् एवेष्टम् इति ज्ञायते

19 आत्मबुद्ध्यनुसारेण टीकेयं कल्पिता मया ॥ कविश्रीका[=]
20 ल्<अ>[[इ]]दासस्याशय्<अं>[ओ] नैव प्रकाश्यते ॥ पाठं विना. मया टीका पद्यानां23.
1 द्विशतानि च ॥ निर्मिता भूमिदेवानां वृन्दं नत्वा गुरून् अपि ॥
2 क्षेमङ्करप्रपौत्रेण पङ्क्तोवंशोद्भवेन च । बालकृष्णस्य पुत्रेण ।
3 कुशलाख्येन धीमता

युग्मं ॥ श्रीपतिर् ज्योतिषां मध्ये यो
4 [ऽ]भूच् छ्रेष्ठो हि शर्मभाक् ॥ तस्य पौत्रेण टिकेयं कृता श्रेष्ठाति[=]
5 भावदा ॥ 4 अतिभावदा<ऽ>तिज्ञानदा ॥ भाद्रके वा सिताष्टम्या[=]
6 म् इन्दुर्क्षे चाद्ययोगके ॥ नागवेदाचलाब्जे [1748] तु चाब्दे [ऽ]भूद् गूढदीपिका