ગોપાલચમ્પૂ · અધ્યાય 1.1

શ્રી-શ્રી-ગોપાલ-ચમ્પૂઃ
પૂર્વ-ચમ્પૂઃ
(1)
પ્રથમં પૂરણમ્
શ્રી-શ્રી-રાધા-રમણાય નમઃ
શ્રી-શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્યાય નમઃ
શ્રી-કૃષ્ણ કૃષ્ણ-ચૈતન્ય સ-સનાતન-રૂપક ।
ગોપાલ રઘુનાથાપ્ત-વ્રજ વલ્લભ પાહિ મામ્

[1] તદ્ એવમ્ આરમ્ભસમ્ભવદન્તર્મહસા સહસા વિલિખ્ય તદ્ ઇદમ્ ઉલ્લિખ્યતે । કિમ્ ઇદમ્? મદિષ્ટદેવસ્ય, મદન્વિષ્ટદયાશિષ્ટતદ્ભક્ત-સમુદયસ્ય ચ ક્રમતઃ સ્મરણમ્ આવિર્ભૂતમ્ । કિં વા, કેવલસ્ય મદિષ્ટ-દેવસ્ય; કિં વા, તદ્વિશિષ્ટસ્ય । આં આં, તન્ત્રતસ્ તત્ ત્રયમ્ અપિ સ્વતન્ત્રતયા લભ્યતે । તત્ર પ્રથમં તાવત્ પ્રથમતઃ પ્રથયામિ । અત્ર શ્રી પદમ્ અન્યદ્ અન્યદ્ અપિ કિઞ્ચિદ્ અનુષ્ટુપ્છન્દઃપરચ્છન્દતયા પૂર્વત્ર ચ પરપરત્ર ચ યત્ર ન દત્તં, તત્ર ચ સન્ધાતવ્યમ્ ।
[2] યથા: હે શ્રી-કૃષ્ણ-નામ્નાતિધન્ય! સર્વ-મૂર્ધન્ય! હે શ્રી-કૃષ્ણ-ચૈતન્ય! સર્વ-શર્મદ-કીર્તન્ય! હે મહિત-શ્રી-સનાતન-સહિત-શ્રી-રૂપ-નામધેય, મન્-મૂર્ધન્ય્ આધેય! હે શ્રી-ગોપાલ-ભટ્ટાખ્યા-પ્રવૃદ્ધ-ભટ્ટારકતા-સમૃદ્ધ! હે શ્રી-રઘુનાથ-દાસ! નામ-ધામતયાતિપ્રસિદ્ધ-પરમ-ભક્તિ-ભરાવિદ્ધ! હે તેષામ્ એવાપ્ત-વ્રજતાસિદ્ધ-વર્ણન-સત્-કર્ણ-ગર્ભાભરણ-શ્રી-ભૂગર્ભાદિ-સઞ્જ્ઞાધિકરણ! હે શ્રી-વલ્લભ! પ્રાગ્-ભવીય-દુર્લભ-સુકૃત-સન્ધીયમાન-મદીય-શરણ-પિતૃ-ચરણ!
કિં વા, હે શ્રી-રઘુનાથસ્યાપ્તાન્ વ્રજત્ય્ અનુવ્રજતીતિ તત્તયા સર્વ-વલ્લભ! શ્રીવલ્લભ! માં પાહિ! નિજચરણચ્છાયયા મત્પ્રતિપાલકતામ્ આયાહિ । યથા કંસારાતેર્ આશુ સુખવિલાસં શંસન્તી, સહાયતયા ચ લસન્તી ચ પ્રિયસખીયતે, ન તદ્વદ્ અન્યો ધન્યોઽ પિ જનઃ સમ્ભવતિ ।
[3] અથ દ્વિતીયમ્ અપિ પ્રતીયમાનં નિર્મામિ: શ્રી-કૃષ્ણ ઇતિ । શ્રીર્ અત્ર રાધા । એષા હિ શ્રીપ્રધાનતયા સાધયિષ્યમાણતાયાં નિરાબાધા । તદ્-અનન્તર-કૃષ્ણ-શબ્દશ્ ચાત્ર શબ્દ-બ્રહ્મ-ગૂધ-પર-બ્રહ્મ નન્દ-નન્દન-વાચકતાયાં રૂઢઃ । તેન, "હે શ્રી-રાધાખ્ય-સ્વરૂપ-શક્તિ-યુક્ત-કૃષ્ણ" ઇત્ય્ અર્થશ્ ચ નિર્વ્યૂધઃ ।
કૃષ્ણ ઇતિ:
કૃષિર્ ભૂ-વાચકઃ શબ્દો ણશ્ ચ નિર્વૃતિવાચકઃ ।
તયોર્ ઐક્યં પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥
ઇતિ પ્રમાણ-જ્ઞાત-ચરઃ કૃષ્ણ-શબ્દસ્ ત્વ્ અત્ર યોગ-પુરસ્કૃત-રૂઢિતયા તત્-પરઃ । ભૂર્ ઇતિ
ભાવક્વિબન્તતાકરઃ । સ ચાયં ભાવ-શબ્દવદ્ ધાત્વ્-અર્થ-માત્રતા-ધરઃ । ધાત્વર્થશ્ ચાત્રાકર્ષણમ્, તદ્ એવ સ્ફુટમ્ આપ્તતયાપ્તમનસામ્ આકર્ષણમ્ । તતશ્ ચ ભિન્ન-પદાર્થતયાવગતયોર્ દયિતયોર્ ઇવ તયોર્ ઐક્યં યોગ એવેતિ તદ્-યુક્ત આનન્દઃ સર્વાકર્ષકાનન્દ ઇત્ય્ અર્થ એવામન્દઃ; પરં બ્રહ્મ ઇતિ, । ણરાકૃતિ પરં બ્રહ્મ ઇતિ હિ પ્રસિદ્ધિઃ । યોગ-પુરસ્કૃત-રૂઢતોપગૂધતયાપિ શ્રી-નન્દનન્દનમ્ એવ વક્તિ તચ્-છબ્દ-શક્તિર્ ઇતિ વ્યક્તિ-સિદ્ધિશ્ ચ । તદ્ એતદ્ અભિધીયતે ચાભિધીયતે ઇતિ । તસ્માદ્ એવ તદીય-સ્વભાવ-વિશેષ-ભાવનાર્થમ્ એવ પુનર્-ઉક્તિર્ ઇયં યુક્તિં યુનક્તિ ।
ચૈતન્ય ઇતિ । "હે સર્વપ્રકાશક! સદ્રૂપતયા સર્વાશ્રયસ્વરૂપ!" તદ્રૂપતા ચ વિપશ્ચિદ્ભિર્ અવગતા, સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપાય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટ-કર્મણે ઇતિ તાપનીય-નાન્દીનિ-શમનાત્ । ત્વય્ય્ એવ નિત્ય-સુખબોધ-તનૌ ઇતિ શ્રી-ભાગવતીય-બ્રહ્મ-સ્તવે નિગમનાચ્ ચ ।
સ-સનાતન-રૂપક ઇતિ, "હે સનાતનેન સદાતનેન શ્વસ્વરૂપમ્ અનુભવદ્ભિર્ અપિ સુનિરૂપણ રૂપેણ સહ વર્તમાન! તેન સ્વભક્તિવિત્તચિત્તમ્ અનુવર્તમાન!"
ગોપાલ-રઘુનાથાપ્ત-વ્રજ-વલ્લભ ઇતિ, "ગોપાલેષુ યે રઘવો લઘવો, યે ચ નાથા મુખ્યા ઇતિ વિખ્યાતગાથાસ્, તૈર્ આપ્તસ્ય વ્રજસ્ય બલ્લવ-તલ્લજ-વ્રજસ્ય વલ્લભ!" કિં વા, "ગોપાલાનાં લઘુર્ ઇષ્ટઃ, સ ચ નાથશ્ ચ યસ્, તસ્ય સમ્બોધનમ્ ત્રિષ્વ્ ઇષ્ટેઽ લ્પે લઘુર્ ઇતિ નાનાર્થવર્ગલબ્ધબોધનમ્ । આપ્તવ્રજવલ્લભ ઇતિ "આપ્તવ્રજાનાં સ્વજનસમૂહાનાં વલ્લભ! પરેષામ્ અલભ્ય ંસત્પ્રભ!"
[4] અથ તૃતીયમ્ અપિ સમ્ભૃતીકરવાણિ: હે શ્રી-કૃષ્ણ ઇતિ । શ્રીર્ અત્ર ચ પરમપ્રેયસીષુ શ્રેયસી રાધા, તતસ્ "તદ્યુક્તતયા મધુરલીલાયામ્ અસંકીર્ણ! હે કૃષ્ણ-ચૈતન્યાખ્ય-ભક્તાવતાર! તાદાત્મ્યાપન્નતયાવતીર્ણ! હે સનાતન-રૂપાભ્યાં પરમાનુરક્ત-સુભક્તાભ્યાં સહ વિદ્યમાન! હે ગોપાલ-રઘુનાથાભ્યાં તત્-તન્-નામાભ્યામ્ અપિ સુભક્તાભ્યામ્ આપ્તઃ પ્રાપ્તો યો વ્રજસ્, તસ્ય વલ્લભતયા સર્વ-વિદ્યમાનં! માં પાહિ, મત્-પાલકતાં યાહીતિ ।
અથ ગ્રન્થ-સૂચના-
[5] તદ્ એવમ્ મઙ્ગલં સઙ્ગમય્ય કાર્યં વિચાર્યતે ।
યન્ મયા કૃષ્ણસન્દર્ભે સિદ્ધાન્તામૃતમ્ આચિતમ્ ।
તદ્ એવ રસ્યતે કાવ્યકૃતિપ્રજ્ઞા-રસજ્ઞયા

[અનુષ્ટુભ્]
સોઽ હં કાવ્યસ્ય લક્ષ્યેણ મનો નિર્મામિ તાદૃશમ્ ।
તન્ મહાન્તો યદ્ ઈક્ષેરંસ્ તદા હેમ્નિ ચિતો મણિઃ

[અનુષ્ટુભ્]
પૂર્વોત્તરતયા ચમ્પૂ-દ્વયી સેયં ત્રયી ત્રયી ।
પૃથક્ પૃથગ્ ગ્રન્થ-તુલ્યા યથેચ્છં સદ્ભિર્ ઈક્ષ્યતામ્

[અનુષ્ટુભ્]
શ્રી-ગોપાલ-ગણાનાં ગોપાલાનાં પ્રમોદાય ।
ભવતુ સમન્તાદ્ એષા નામ્ના ગોપાલ-ચમ્પૂર્ યા

[ઉપગીતિ]
યદ્યપિ ચિરમ્ અન્તર્ધા જાતા શ્રી-ગોકુલ-સ્થાનામ્ ।
તદપિ મહાત્મસુ તેષાં વ્યૂહ-સમૂહઃ પુરઃ સ્ફુરન્ જયતિ

[ઉદ્ગીતિ]
[6] અસ્તિ કિલ વૃન્દાવન-નામ-ધેયં ભાગ-ધેયમ્ ઇવ સુભગં વનમ્ અવની-દેવ્યાઃ । યદ્ અહો, વનમ્ અપ્ય્ અવનાય કલ્પતે સકલ-લોકસ્ય । પ્રસઙ્ગ-માત્રતઃ પવમાનમ્ અપિ તત્ર ક્ષિપ્રતા-પ્રતાપતઃ પવમાનતામ્ અપ્ય્ અતિક્રામતિ । પરમ-ત્રિ-વર્ગ-દાને નિરર્ગલમ્ અપિ સર્વદાપવર્ગમ્ અપવર્જયતિ । મુક્તિ-સન્ધ-સમ્બન્ધ-ગન્ધમ્ અપિ સ્વબન્ધ-નિર્બન્ધ-નિબન્ધનં ભવતિ । સદા સદાવલીશસ્ય ભક્તિ-પ્રદમ્ અપિ કદાપિ ન દદાતિ તદ્-ભક્તિમ્ । બ્રહ્મણાત્મનિ યદ્ અનઞ્ચિતમ્ અપિ મત્વા જન્મ વાઞ્છિતમ્, તેન તત્ પરમઞ્ચિતં મતમ્ ઇતિ નિજ-હિત-મહિત-મહિમારમ્ભમ્ ઉપલમ્ભયતિ । તદ્ એવં ગહન-ચર્યા-પર્યાકુલતયા વિરોધાલઙ્કારવદ્ વિરુદ્ધાયમાનમ્ અપ્ય્ અર્થમ્ અનુરુદ્ધતયા પર્યવસાનતઃ પરિણમયતિ । તસ્મિન્ કવીનામ્ અકવિતાયામ્ અપિ કવિતા શમ્ભાવિતા ભવિતા । તસ્મિન્ન્ એવ ચ પરમોદાર-સારતાવગમ્યતે
। તદ્દ્ હિ તદ્ધિતતયા મુહુર્ અવતીર્ણસ્ય સર્વસ્યાપ્ય્ આનન્દનસ્ય શ્રીમન્-નન્દ-નન્દનસ્ય સર્વમ્ આનન્દ-પર્વ સર્વદા પર્વતિ ।
[7] અસ્તિ ચેહ શ્રી-શુકસ્યાપિ સુખ-ચમત્કાર-કારણં પદ્યમ્-
વૃન્દાવનં ગોવર્ધનં યમુના-પુલિનાનિ ચ ।
વીક્ષ્યાસીદ્ ઉત્તમા પ્રીતી રામ-માધવયોર્ નૃપ ॥ઇતિ । (ભ્પ્ 10.11.36)
[8] તત્ર ગોવર્ધનસ્ તુ પુરસ્તાદ્ એવં પ્રસ્તૂયતે -
યદ્ ગોકુલેશ્વર ઇતિ પ્રથિતિઃ પુરાણે
કૃષ્ણસ્ય તદ્ ભવતિ ગોકુલમ્ અસ્ય ધામ ।
ગોવાસતા ચ કિલ ગોકુલતા-નિદાનં
ગોવર્ધનસ્ તદ્ ઇહ સર્વ-નિધાનમ્ એવ

[વસન્ત-તિલક]
[9] તત્ર ચાયં વિશેષઃ -
ત્રિ-જગતિ માનસ-ગઙ્ગા ગોવર્ધનમ્ અપિ વિભિન્દતી વિદિતા ।
અહમ્ ઇહ મન્યે કૃષ્ણ- સ્નેહજ-ધારા તદ્-અન્તરં વિશતિ

[ગીતિ]
કિં ચ,
તસ્મિન્ શ્રી-હરિ-રાધયોર્ યુગલિતં યદ્ ભાતિ કુણ્દ-દ્વયં
સંસઙ્ગેન પરસ્પરં પરિમલાન્ મન્યે તયોસ્ તન્-મિષમ્ ।
પ્રેમાસીત્ પ્રકટં યતઃ શ્વસનકૈઃ કમ્પાન્વિતં જાદ્ય-યુગ્
ભક્તાર્દ્ર-સ્થિતિ-કૃચ્ ચ તદ્ ઘન-રસાકારં દરીદૃશ્યતે

[શાર્દૂલ]
[10] યમુનાયાં ચાયમ્ અતિશયઃ-
સ્નાન-જાત-સુકૃતાન્ ન કેવલાત્
સ્ફૂર્તિદા મુરરિપો રવેઃ સુતા ।
વીક્ષણાદ્ અપિ યતો બિભર્તિ સા
શ્યામ-ધામ-વર-માધુરી-ધુરામ્

[રથોદ્ધતા]
તસ્યાં ચોત્પ્રેક્ષન્તે-
શ્વ-સ્નિગ્ધ-વૃન્દ-વિષય-પ્રિયતા-મહિમ્ના
સ્વેદાંશ એવ કિમ્ ઉ કૃષ્ણતનોર્ વિસારી ।
વૃન્દસ્ય કૃષ્ણ-વિષય-પ્રિયતૈવ કિં વા
તદ્-ભાવ-ભાવિત-ગતિર્ ભવતિ સ્મ કૃષ્ણા

[[વસન્તતિલકા]]
[12] પુલિનાનિ ચ તસ્યા મહા-પ્રેમોલ્લાસમ્ આવિષ્કુર્વન્તિ । તથા હિ-
અદ્યાપિ યાનિ વિબુધાન્ અવલોક-માત્રાત્
પુષ્ણન્તિ કૃષ્ણ-કૃત-રાસ-રસં વિભાવ્ય ।
તાન્ય્ અત્ર કિં વર-રસાયન-દિવ્ય-ચૂર્ણૈર્
અભ્યાસતઃ સ્વ-પુલિનાનિ ચિનોતિ સૌરી?

[[વસન્તતિલકા]]
[13] ભાણ્દીરસ્ તુ સ નો મનો વ્યાકુલયતિ । તથા હિ-
ભાણ્દીરસ્ય સ્ફુટમ્ અધિહરિ પ્રેમ કિં વર્ણનીયં
સાન્તર્ધાનં સ્થિતવતિ હરૌ બાધમ્ અન્તર્દધે યઃ ।
યાન્તુ સ્વાંશેન ચ વિષયતામ્ અત્ર ગોવર્ધનાદ્યા
લોકે સ્નિગ્ધા રચયિતુમ્ ઇદં ન ક્ષમઃ સ્યામ્ ઇતીવ

[મન્દાક્રાન્તા]
[14] અહો પ્રેમગમ્ભીર્યમ્ અસ્ય પશ્ય વૃન્દાવનસ્ય! યતઃ-
કુત્ર કુત્રચિદ્ અગસ્ય દમ્ભતઃ
સ્તમ્ભમ્ એતિ તદ્ ઇદં હરેર્ વનમ્ ।
પ્રાયશશ્ ચલ-દલસ્ય કમ્પ્રતામ્
અઙ્કુરસ્ય પુલકાનિ સર્વતઃ

[રથોદ્ધતા]
[15] આવિર્વ્રજતિ ચ તસ્મિન્ સ-વ્રજ-વાસિ-જન-વ્રજે વ્રજ-રાજ-તનૂજે કિં કિં વા તદ્ વ્યઞ્જિજિષયા
નાવિર્વ્રજતિ? તચ્ ચ યુક્તમ્ એવોત્પશ્યામઃ; વ્રજપદમ્ હિ સર્વ-સમીચીન-સમૂહમ્ ઊહયતિ ॥
[16] અસ્તિ ચેહ શ્રી-ભાગવતીયં પદ્યમ્,
તત આરભ્ય નન્દસ્ય વ્રજઃ સર્વસમૃદ્ધિમાન્ ।
હરેર્ નિવાસાત્મગુણૈ રમાક્રીદમ્ અભૂન્ નૃપ! ॥ઇતિ । [ભ્પ્ 10.5.18]
[17] તેષામ્ આવિર્ભાવસ્ય પાદ્મ-પુરાણ-સન્દર્ભાનુસારેણ પ્રતિકલ્પમ્ અનલ્પ-સુખ-કલ્પક-સમ્પદ્-ઉદન્ત-દન્તવક્ર-વધાન્તે સર્વતોઽ પ્ય્ એકાન્તે કાન્તે યત્ર પ્રવેશસ્ય નિર્દેશઃ પ્રથયિષ્યતે, તસ્માદ્ ભવ-જન-મનઃ-કાય-નિકાય-સ્પર્શ-વિરહિતાદ્ વારાહાદિ-સંકીર્તિત-પ્રવર-કીર્તિ-કદમ્બાદિ-મયાત્ પાદ્મ-સ્કાન્દાદિ-ગતાસંકીર્ણ-વર્ણાકર્ણિત-તત્-તત્-સનાતન-શીલ-તારામસ-રામ-ગો-ગોપ-ગોપાલ-લીલા-નિધાનાદ્ વૃન્દાવનસ્યૈવ વૈભવ-વિશેષાદ્ અશેષં ભવતિ, પ્રકૃતિ-સ્થિતિમ્ અતીતો હિ યઃ ।
[18] બૃહદ્-ગૌતમીય-સ્થ-શ્રી-કૃષ્ણ-વચને તુ તત્-તત્-સંક્ષેપાર્થ-નિક્ષેપઃ પ્રેક્ષ્યતે ।
ઇદં વૃન્દાવનં રમ્યં મમ ધામૈવ કેવલમ્ ।
અત્ર મે પશવઃ પક્ષિ-મૃગાઃ કીટા નરામરાઃ ।
યે વસન્તિ મમાધિષ્ણ્યે મૃતા યાન્તિ મમાલયમ્ ॥
અત્ર યા ગોપ-કન્યાશ્ ચ નિવસન્તિ મમાલયે ।
યોગિન્યસ્ તા મયા નિત્યં મમ સેવા-પરાયણાઃ ॥
પઞ્ચ-યોજનમ્ એવાસ્તિ વનં મે દેહ-રૂપકમ્ ।
કાલિન્દીયં સુષુમ્નાખ્યા પરમામૃત-વાહિની ॥
અત્ર દેવાશ્ ચ ભૂતાનિ વર્તન્તે સૂક્ષ્મ-રૂપતઃ ।
સર્વ-દેવ-મયશ્ ચાહં ન ત્યજામિ વનં ક્વચિત્ ॥
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવો ભવેન્ મેઽ ત્ર યુગે યુગે ।
તેજો-મયમ્ ઇદં રમ્યમ્ અદૃશ્યં ચર્મ-ચક્ષુષા ॥ઇતિ ।
[19] યં ખલુ વૈભવ-વિશેષં સર્વ-સારેણ યથા-સ્થાનં પ્રકાશયિષ્યમાણ-વ્યાખ્યા-વિશેષાવતારેણ શ્રીમદ્-ભાગવતાનુસારેણ ગોપાનાં સ્વં લોકં વરુણાલયાદ્ આગતઃ કરુણા-વરુણાલયઃ સ્વયં ભગવાન્ અક્રૂરાય વૈકુણ્ઠ-વિશેષ-લક્ષણ-સ્વ-વૈભવ-વ્યઞ્જનયા સુખ-પ્રદે બ્રહ્મ-હ્રદે મજ્જનેન તસ્માદ્ ઉન્મજ્જનેન ચ તજ્-જન-કૌતુક-જનનાદ્ અનન્તરં છન્દઃ-સ્તૂયમાનેનાત્મનાવિત્રા વિચિત્રમ્ અત્રૈવ વૃન્દાવને તદીય-નર-લીલા-વેશેન સાધારણમ્ અન્યેભ્યસ્ તેભ્યઃ સન્દર્શયામાસ; યં પ્રતિ સમ્પ્રત્ય્ અપિ પ્રપદ્યમાના વિદ્વાંસશ્ ચેતસાપિ સાક્ષાદ્ ઇવ તલ્-લીલાઃ પ્રતિપદ્યન્તે; યં પરિ હરિ-વંશે ગોવિન્દાભિષેક-સમ્પદ્-અંશે મહેન્દ્રઃ શ્રીમદ્-વ્રજેન્દ્ર-તનૂજ-તનુવદ્ વ્યાપકતાં સત્યાં પ્રત્યાયયામાસ; યં
પુનર્ વૃન્દાવન-સ્થ-સમસ્ત-સમભ્યર્ણમ્ અપિ તત્-તદ્-વર્ણનાનુસારેણ કેચિત્ પ્રકૃત્ય્-આવરણતઃ પરમ-વિયદ્-ઊર્ધ્વં નિર્વર્ણયન્તિ; અતએવ લીલાનુરૂપ-રૂપતયા ભૂમાનમ્ અભૂમાનં ચ પ્રપદ્યન્તે યદ્ ભૂમયઃ । એષ એવ શેષ-નિર્વિશેષતયા બ્રહ્મ-સાક્ષાત્-કારાકારતયા ચ બ્રહ્મ-સંહિતાદિષુ બૃંહિતં બૃહદ્ભિર્ વર્ણયામાસે । તત્ર ચ પ્રકટાપ્રકટ-પ્રકાશ-મયસ્ય વૃન્દાવનસ્ય બહુ-વિધ-સંસ્થાનતયા બહુ-વિધ-શાસ્ત્ર-શ્રુતસ્યાપ્રકટ-પ્રકાશ-મય-વૈભવ-વિશેષ એવ સમ્પ્રતિ વર્ણનીયઃ । સ ચ ગોકુલ-પ્રધાન એવેતિ સ્વ-વિવક્ષિત-હિતા બ્રહ્મ-સંહિતાનુ-સંહિતા ક્રિયતે । તદ્-વચનાનિ તુ બોધ-ક્રમાય ક્રમમ્ અતિક્રમ્યાનુક્રમ્યન્તે, યથા-
ભજે શ્વેતદ્વીપં તમ્ અહમ્ ઇહ ગોલોક ઇતિ યં
વિદન્તસ્ તે સન્તઃ ક્ષિતિ-વિરલ-ચારાઃ કતિપયે ।
શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ કલ્પ-તરવઃ
દ્રુમા ભૂમિશ્ ચિન્તામણિ-ગણ-મયી તોયમ્ અમૃતમ્ ॥
કથા ગાનં નાટ્યં ગમનમ્ અપિ વંશી પ્રિય-સખી
ચિદ્-આનન્દ-જ્યોતિઃ પરમ્ અપિ તદ્ આસ્વાદ્યમ્ અપિ ચ ।
સ યત્ર ક્ષીરાબ્ધિઃ સરતિ સુરભિભ્યશ્ ચ સુમહાન્
નિમેષાર્ધાખ્યો વા વ્રજતિ ન હિ યત્રાપિ સમયઃ ॥[બ્ર.સં. 5.57-58]
[20] કિં ચ, ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્યાહ-
ષહસ્ર-પત્ર-કમલં ગોકુલાખ્યં મહત્ પદમ્ ।
તત્-કર્ણિકારં તદ્-ધામ તદ્-અનન્તાંશ-સમ્ભવમ્ ।
તત્-કિઞ્જલ્કં તદ્-અંશાનાં તત્-પત્રાણિ શ્રિયામ્ અપિ ॥
ચતુર્-અસ્રં તત્-પરિતઃ શ્વેતદ્વીપાખ્યમ્ અદ્ભુતમ્ ।
ચતુર્-અસ્રં ચતુર્-મૂર્તેશ્ ચતુર્-ધામ ચતુષ્-કૃતમ્ ॥
ચતુર્ભિઃ પુરુષાર્થૈશ્ ચ ચતુર્ભિર્ હેતુભિર્ વૃતમ્ ।
શૂલૈર્ દશભિર્ આનદ્ધમ્ ઊર્ધ્વાધો-દિગ્-વિદિક્ષુ ચ ॥
અષ્ટભિઃ નિધિભિર્ જુષ્ટમ્ અષ્ટભિઃ સિદ્ધિભિસ્ તથા ।
મનુ-રૂપૈશ્ ચ દશભિર્ દિક્-પાલૈઃ પરિતો વૃતમ્ ॥
શ્યામૈર્ ગૌરૈશ્ ચ રક્તૈશ્ ચ શુક્લૈશ્ ચ પાર્ષદ-ર્ષભૈઃ ।
શોભિતં શક્તિભિસ્ તાભિર્ અદ્ભુતાભિઃ સમન્તતઃ ॥
અપિ ચ-
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ સુરભીર્ અભિપાલયન્તમ્ ।
લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનં
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ ॥ઇત્ય્ આદિ ।
બૃહદ્-વામને-
રત્ન-ધાતુ-મયઃ શ્રીમાન્ યત્ર ગોવર્ધનો ગિરિઃ ।
રત્ન-બદ્ધોભય-તટા કાલિન્દી સરિતાં વરા ॥ઇત્ય્ આદિ ચાન્યત્ર ।
[21] તદ્ એતદ્-અનુસારેણ પ્રથમં તાવત્ કાવ્યસ્ય નિધાનં વસ્તુ-માત્રં સ-પ્રમાણં પ્રકાશ્યતે, ચિત્રસ્ય ફલકમ્ ઇવ । [22] તથા હિ--યસ્ય ખલુ લોકસ્ય ગોલોકતયા ગો-ગોપ-વાસ-રૂપસ્ય, શ્વેતદ્વીપતયા ચાનન્ય-સ્પૃષ્ટ-પરમ-શુદ્ધતા-સમુદ્બુદ્ધ-સ્વરૂપસ્ય
તાદૃશ-જ્ઞાન-મય-કતિપય-માત્ર-પ્રમેય-ગાત્રતયા તત્-તત્-પરમતા મતા, પરમ-ગોલોકઃ પરમ-શ્વેતદ્વીપ ઇતિ । [23] તદ્ એવ યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતિ ।
[24] યત્ર હિ સ્વચ્છન્દતાનન્દ-પ્રદ-બહુ-વચનાર્થા ગોપી-પદાર્થાઃ શ્રિયઃ શ્રયન્તે । નાન્ય-વૈકુણ્ઠવત્ તદ્-એક-વચનાર્થતાકુણ્ઠાઃ । તાસાં તત્-પદાર્થતા ચ તન્-મહા-વાગ્-અર્થ-સારાકર્ષ-યન્ત્રે મહા-મન્ત્રે બલ્લવી-વલ્લભતયા તસ્ય જપમ્ ઉપદિશન્તીતિ સિધ્યતિ ।
[25] અત્ર ન કેવલં તસ્ય દ્વિ-વર્ણ-પદસ્ય વૃત્તાવ્ એવ રૂઢિમ્ અવલમ્બામહે, અપિ તુ ધ્યાનેઽ પિ । કિન્તુ, નાયં શ્રિયોઽ ઙ્ગ ઇતિ શુકાનુવાદઃ સામાન્ય-લક્ષ્મી-વિજયં વ્યનક્તિ । લક્ષ્મી-સહસ્ર ઇતિ વિરિઞ્ચિ-વાણી લક્ષ્મી-વિશેષત્વમ્ ઉરીકરોતિ, યસ્માદ્ અત્ર કુરુ-પાણ્દવ-શબ્દવદ્ યથાવસરં ખણ્દાખણ્દ-વાચકતા મતા । તદ્ એવં સતિ, તત્રાપિ રાધા પરમેતિ
પાદ્મ-સ્કાન્દાદિવારાહ-વિમિશ્ર-માત્સ્યે । ગોવિન્દ-વૃન્દાવન-નામ-તન્ત્રેઽ પ્ય્ અભાષિ યત્, તત્ કથમ્ અન્યથા સ્યાત્?
લક્ષ્મીર્ અભિતઃ સ્ત્રિતમા ગોપ્યો લક્ષ્મીતમાઃ પ્રથિતાઃ ।
રાધા ગોપિતમા ચેદ્ અસ્યાઃ કા વા સમા રામા?

[ઉપગીતિ]
[26] તદ્ એવંવિધાનાં તાસામ્ અપિ સર્વાસામ્ એક એવ રમનસ્, તત એવ ગોકુલધામા ગોવિન્દનામા પ્રત્યેકમ્ એકામ્ એકાં રમાં રમયતાં રમા-રમણનામ્નાં
પુરુપુરુષાણાં પરમઃ । [27] યત્ તુ મધ્યે માયયા પ્રત્યાયિતમ્ ઔપપત્યં, તત્ ખલ્વ્ અવાસ્તવત્વાત્ પરસ્તાદ્ અવધ્વસ્તમ્ ઇતિ શ્રીપરમપુરુષશબ્દાભ્યાં પ્રમિતમ્ । કથાયાં તુ પ્રમાણ-વિશેષગ્રથનયા પ્રથમિષ્યામઃ । [28] એવં શિષ્ટઃ શ્રીરામોઽ પ્ય્ અતિદિષ્ટઃ ।
[29] કિં ચ, અશેષા એવતરવઃ કલ્પતરવઃ સઙ્કલ્પદાનબલાત્ કેવલાન્, ન તુ માન્યતા-ધન્ય-સામાન્ય-વિશેષાત્ । તેષુ ચ જાત્યા કલ્પ-તરવસ્ તુ વિલક્ષણ-તયા કૃત-લક્ષણા એવ ।
[30] કિં ચ, આદર્શનિભસ્વચ્છવિભવનાનાદર્શસ્પર્શાદિમયભૂમિકા ભૂમિશ્ ચ કાન્તેર્ ઉત કાન્તેર્ વૃષ્ટિસૃષ્ટિકારિણી ચિન્તામણીયતે । [31] આસ્તાં તાવદ્ ઉત્તરમ્ અનુ તારતમ્ય-રમ્યતા-ગમ્ય-મહિમા ગૃહાદિષુ મહા-ચિન્તામણિ-મયી, યસ્માદ્ ઉદ્ભિન્નાસ્ તદ્-ઉદ્ભિદશ્ ચ
તદીય-શોભામ્ આત્મન્ય્ ઉદ્ભાવયન્તિ । યત્ર ચ,
દૃષ્ટિ-શ્રવણમ્ અયાતાસ્ તદ્-ગોચરિતાશ્ ચ જાતિ-રૂપાભ્યામ્ ।
નગ-મૃગ-પક્ષિ-વિશેષાસ્ તત્રત્યાનાં ચ ચિત્રમ્ આદધતિ

[ગીતિ]
[32] કિં ચ, તોયમ્ અપ્ય્ અમૃતાયતે, કિમ્ ઉતામૃતમ્? કિં ચ, કથાપિ યથા ગાનં તથા કર્ણયોઃ પાનકાયતે, કિમ્ ઉત સ્વયમ્ એવ ગાનમ્? કિં ચ, ગમનમ્ અપિ નૃત્ય-ચાતુરી-ધુરીણતામ્ ઉરીકરોતિ, નૃત્યં પુનર્ અતીવાદૃત્યમ્ । કિં ચ, વંશી યથા કંસારાતેર્ આશુ સુખ-વિલાસં શંસન્તી, સહાયતયા ચ લસન્તી ચ પ્રિય-સખીયતે, ન તદ્વદ્ અન્યો ધન્યોઽ પિ જનઃ સમ્ભવતિ ।
[34] કિં ચ, ચિદાનન્દ એવ કેવલં સ્વરૂપાનતિરિક્ત-શક્તિ-વ્યક્તિ-વશાદ્ વ્યક્તિ-વિશેષતયા વ્યક્તીભવન્, ગોકુલ-શબ્દ-બલ-લબ્ધ-લોકવલ્-લીલા-કૈવલ્ય-કલનાય પુષ્પવદ્-આદિ-લક્ષણ-પ્રકાશકતયા તત્ તત્ પ્રકાશ્ય પુષ્પાદિ-લક્ષણાસ્વાદ્યતયા ચ લાપં કલયન્તીનામ્ આલીનાં નિજ-નિજ-યૂથ-વરૂથપાયાઃ પરમાપૂર્વ-પૂર્વ-પૂર્વાનુરાગાદિ-કથાનિકાયં ગાયન્તીનાં મધુ-મધુર-કાકલી-કુલાનિ તત્રકીયં સર્વં તર્વ્-અન્તમ્ આર્દ્રીકુર્વન્તિ, કિમ્ ઉત બહુ-કષ્ટ-સૃષ્ટતયા મિથુની-ભૂતં તત્ તન્ મિથુનમ્ ।
[35] તથા ચ, હાયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે પઞ્ચ-તત્ત્વ-નિરૂપણે વૈકુણ્ઠ-સ્થ-દ્રવ્ય-તત્ત્વં નિરૂપિતમ્ -
ગન્ધ-રૂપં સ્વાદ-રૂપં દ્રવ્યં પુષ્પાદિકં ચ યત્ ।
રસવદ્ ભૌતિકં દ્રવ્યમ્ અત્ર સ્યાદ્ રસ-રૂપકમ્ ॥
હેયાંશાનામ્ અભાવાચ્ ચ રસ-રૂપં ભવેચ્ ચ તત્ ।
ત્વગ્-બીજં ચૈવ હેયાંશં કઠિનાંશં ચ યદ્ ભવેત્ ।
તત્ સર્વં ભૌતિકં વિદ્ધિ ન હિ ભૂતમયં હિ તત્ ॥ઇત્ય્ આદિ ।
તથાપિ,
પ્રપઞ્ચં નિષ્પ્રપઞ્ચોઽ પિ વિદમ્ભયસિ ભૂતલે ।
પ્રપન્ન-જનતાનન્દ-સન્દોહં પ્રથિતું પ્રભો ॥[ભ્પ્ 10.14.37]
ઇતિ બ્રહ્મવચનાનુસારેણ કૃત-પ્રપઞ્ચાનુકારે લીલા-સારે તસ્ય તત્-પ્રપન્ન-જનસ્ય ચ યથાવેશઃ સ્યાત્, ન તથા ઞિત્યાકારેઽ પીતિ લભ્યતે ।
હેયાંશાનામ્ અભાવાચ્ ચ રસરૂપં ભવેચ્ ચ તત્ । ત્વગ્
બીજં ચૈવ હેયાંશં કઠિનાંશં ચ યદ્ ભવેત્ । તત્
સર્વં ભૌતિકં વિદ્ધિ ન હિ ભૂતમયં હિ તત્ ॥
[36] તતઃ પૂર્વત્ર તસ્ય તસ્ય ચાવેશઃ પરત્ર ચ પ્રવેશઃ સ્યાત્ । [37] તતશ્ ચ, તદ્-ઇચ્છા-વશાલ્ લીલા-શક્તિઃ પરત્ર ચ પ્રાયઃ સર્વં વ્યક્તીકરોતીતિ વિવેક્તવ્યમ્ ।
[38] કિં ચ, મુરજિન્-મુરલી-કલી-ખુરલી ચ સ્વ-માધુરી-પ્રદુગ્ધ-મુગ્ધ-સુરભિ-દુગ્ધાનાં સુરભીનામ્ ઊધો-ગિરિતઃ સરિતઃ પ્રસારયન્તી પરિતઃ પરિખાયમાણં ક્ષીર-વારિધિં વિસ્ફારયતિ । તત્ર કામધેનુતયા નિકામમ્ એવ સ્નુવતીનાં ક્ષીર-વાહિતાપિ
પ્રાચુર્યેણૈવ પર્યવસાય્યતે । [39] તતો નાના-રસા અપિ તા નદ્યઃ પ્રતિપદ્યન્તે વિદ્યા-વદ્ભિઃ ।
[40] કિં ચ, યત્ર ચ તત્-કૈશોરાનુરૂપાર્ધ-વાર્ધક-યૌવન-નવ-યૌવનાદિ-વયસ
એવ તત્-પિતૃ-ભ્રાતૃ-સખિ-પ્રભૃતયસ્ તે નિખિલ-વર્ગા નાન્યામ્ અવસ્થામ્ આશ્રિતા ભવન્તિ ।
[41] અન્યચ્ ચ, યસ્ય ચ ગોલોકસ્ય મધ્યમ્ અધ્યાસ્ય સ્ફુટતરાનેક-સહસ્ર-પત્રી-પરિચિતમ્ અજસ્રમ્ એવ ખલ્વ્ અમલં મહા-મણિ-કમલં ગોકુલ-નામતયા નિજ-રૂપં નિરૂપયતિ, "ગો-ગોપાવાસ-વ્રજ-રૂપ-વ્રજ એવાહમ્ અસ્મિ" ઇતિ ।
[42] ન્યાય-વિન્યસ્તમ્ એવ ચ ખલ્વ્ ઇદમ્, રૂઢિર્ યોગમ્ અપહરતિ ઇતિ । યથા જલજ-શબ્દેનાપ્સવ્ય-માત્રં નોચ્યતે, કિન્તુ કમલમ્ એવ । રૂઢિતામ્ એવ ખલ્વ્ આખ્યા-ગ્રહણમ્
આવિષ્કરોતિ । [43] શ્રી-શુક-દેવેનાપ્ય્ એતદ્-અપેક્ષયોક્તં, ભગવાન્ ગોકુલેશ્વરઃ ઇતિ । વરટ્-પ્રત્યયઃ ખલ્વ્ અત્ર શીલાર્થતા-પરઃ । તદ્ એવ ચામ્નાતં ગોકુલં વન-વૈકુણ્ઠમ્ ઇતિ ।
[44] અથ શ્રીમદ્-વ્રજ-રાજ-તનૂજતા-શીલ-લીલસ્ય મહા-ભગવતસ્ તદીય-કર્ણિકાં-મધ્યમ્ અધિકૃત્ય નાના-વર્ણ-ધામતયા નિર્વર્ણિત-મણિ-મય-મહા-ધામ નિકામમ્ ઉદ્ભ્રાજતે, યદ્ એવ સ્વયમ્ અનન્તાંશ-સમ્ભૂતમ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ અનન્તધા પ્રકાશતે ।
યસ્મિન્ કેસર-વિસરાન્ પ્રાચીરાઙ્ગાન્ સમન્તતઃ સમયા ।
સદયા દાયાદાયાઃ સોપાસીના વસન્તિ ગોપાલાઃ

[ગીતિ]
[45] ગોકુલતાબલતસ્ તદ્ અપિ સંવલતે । તથા હિ,
અંશા ભાગા દાયાસ્ તદ્-ધિત-યોગેન દાયવન્તશ્ ચ ।
તત્ કિલ જાતેર્ ભાગા બકજિતિ તે સન્તિ દાયવન્તશ્ ચ

[ગીતિ]
તસ્મિન્ન્ અંશો યેષામ્ ઇતિ વા ગમ્યો બહુ-વ્રીહિઃ ।
વ્રીહિ-નિભસ્ તત્-પ્રેમા તેષાં વૃત્તૌ તદ્-આશ્રયો યુક્તઃ

[ઉદ્ગીતિ]
[46] તદ્ એવમ્ એષાં તજ્જાતિત્વમ્ એવોક્તં શ્રી-શુકેન-
એવં કકુદ્મિનં હત્વા સ્તૂયમાનઃ સ્વજાતિભિઃ ।
વિવેશ ગોષ્ઠં સબલો ગોપીનાં નયનોત્સવઃ ॥ઇતિ । (ભ્પ્ 10.36.15)
પત્રાણિ તત્ર કમલે કમલાલયાનામ્
અંશેન કેલિ-વિપિનાનિ ભવન્તિ યેષુ ।
ચિન્તામણિ-પ્રકર-સદ્મસુ કલ્પ-વૃક્ષ-
લક્ષાવૃતેષુ નિભૃતં રમતે મુકુન્દઃ

[વસન્તતિલકા]
તત્રાધિરાજ્યં કિલ રાધિકામ્ અનુ
પ્રત્તં પ્રિયેણેતિ પુરાણ-વિશ્રુતમ્ ।
અહં તુ મન્યે પુનર્-ઉક્તમ્ એવ તદ્
ગુણેન તસ્યાઃ સ ચ યદ્ વશં-ગતઃ

[ઉપજાતિ 12]
[47] ઇહ ચ પૂર્વં યદ્ એવ શ્રી-પરમ-પુરુષ-શબ્દાભ્યામ્ અધ્યવસિતં, તદ્ એવાધ્યવસીયતે । તાસુ કેવલાસુ વ્રજ-રાજ-સુત-વધૂ-ભાવસ્ય લબ્ધ-પ્રસિદ્ધિતાં વિના
વ્રજ-કમલ-સકલ-પત્રાવલ્ય્-આધિપત્યં ન પ્રસિધ્યતીતિ ।
[48] અથ કિઞ્ચિત્-કુઞ્ચિત-કમલ-પત્રવદ્-ઉન્નત-પાર્શ્વ-દ્વયાવયવતયા બહિર્
દુર્લઙ્ઘ-શૃઙ્ગ-મણિ-મયાલવાલ-શોભા-મત્રાણાં પત્રાણામ્ અન્તરાલેષુ કેશરાદ્ અવતીર્ણાનિ વિસ્તીર્ણાનિ પૃથક્ પૃથગ્ ઉપનિષ્કરાણિ વિરાજન્તે । તેષામ્ અગ્રિમ-સન્ધિષુ સ્ફુટમ્ અધિમધ્ય-મધ્યમ્ અધ્યસ્ત-સમસ્તેશ-ગોષ્ઠાનિ ગોષ્ઠાનિ વિભ્રાજન્તે ।
અતએવ તત્પર્યન્તસ્ય તસ્ય ગોકુલતાવકલિતા ।
તત્રાપિ દોહ-સમયં સમયા સમેન
ગો-વૃન્દ-પાલ-વલયેન નિવિશ્ય પશ્યન્ ।
ચિન્તામણિ-પ્રચિત-સદ્મસુ કલ્પ-શાખિ-
પદ્માવૃતેષુ સુરભીર્ અભિપાતિ કૃષ્ણઃ

[વસન્તતિલકા]
[49] યસ્ય ચ સમીપગાનામ્ આલય-રૂપસ્ય કમલસ્ય સર્વતશ્ ચતુરસ્રં ભવતિ, તદ્ ઇદં સર્વં વૃન્દાવનમ્ ઇતિ વદન્તિ । તદ્-બહિર્-અન્તરં સમસ્ત-દીપાયમાનઃ સ
મહા-દ્વીપાયમાનઃ પરમ-સુવેશઃ સર્વશ્ ચ દેશઃ શ્વેતદ્વીપ ઇત્ય્ આચક્ષતે ગોલોક ઇતિ ચ । યસ્ તુ બહિર્-ભાગઃ સાગરવદ્ અપરિચ્છેદ્યસ્ તત્ર વિગત-શોકા ધારિત્ર-નિભ-વિચિત્ર-લોકાઃ સલોકા વિદ્યન્તે । પત્ર-સ્થિતાનિ તુ વનાનિ કેલિ-વૃન્દાવનાનીતિ ભણન્તિ । યથોક્તં
પાઞ્ચરાત્રે - મહાવૃન્દાવનં તત્ર કેલિવૃન્દાવનાનિ ચ ઇતિ ।
[50] અથ ચતુરસ્રમ્ અનુ કમલાત્ પતયાલુતયા પરિતઃ સ્રવન્તીર્ મધુ-ધારાઃ પિબન્ત ઇવ પુનર્ ઉપરત-તત્-પાનાય વમન્ત ઇવ ચ દક્ષિણ-પશ્ચિમયોઃ સર્વતઃ પર્વતઃ પર્વત-ષટ્-પદા દૃશ્યન્તે । યત્ર ચ તત્રાપિ મહા-મણિ-મય-કૂટ-ઘનઃ શ્રી-ગોવર્ધનઃ કુટી-ભૂત-મહા-નિધિવદ્ અખર્વમ્ આનન્દ-ગર્વં સર્વાધિપતેર્ અપ્ય્ આવિર્ભાવયતિ ।
[51] શ્રી-ગોવર્ધન-નામા ચાયં રમણીય-મણિ-શિલાભિઃ સમાસનમ્ આસનમ્,
ખગાવલિ-કલિત-કાકલીભિઃ સ્વાગતં સ્વાગતમ્,
શ્યામાક-દૂર્વાબ્જ-વિષ્ણુક્રાન્તાપર્યગ્-આક્રાન્ત-તિર્યગ્-નિર્ઝરિભિર્ નિષ્પાદ્યં પાદ્યમ્,
ચઞ્ચન્-મૃગ-ચરણ-ન્યઞ્ચદ્-અક્ષત-દર્ભાનન્તાઙ્કુરૈઃ સમર્ઘ્યમ્ અર્ઘ્યમ્,
તીર-સનીડ-જાતી-લવઙ્ગ-કક્કોલ-સઙ્ગત-પલ્લલૈર્ અલમ્ આચમનીયમ્ આચમનીયમ્,
નવ-નવ-નવ-પ્રસૂત-ગવી-નવીન-સ્નુત-ક્ષીર-પરિણત-દધિ-તત્-પ્રસૃત-ઘૃત-શબલનૈસ્ તરૂપહૃત-મધુપર્કં મધુપર્કમ્,
શિખર-શેખર-શિલાસર-પ્રખર-ધારા-પાતૈર્ અનુકૃત-સ્નપન-પરિચર્યા-પ્રીતિ-મજ્જનં મજ્જનમ્,
દુકૂલવદ્-અનુકૂલ-સંશ્લેષ-સ્વર્ણ-વર્ણ-વૃક્ષ-વિશેષ-વલ્કલૈઃ કલિત-સુખ-વસનં વસનમ્,
સ્વભાવાનુબન્ધ-ગન્ધ-સુગન્ધ-શિલા-શત-પરિણત-હરિ-ચન્દન-ગૌર-ગૈરિકૈશ્ ચર્ચાતિશયં ચર્ચાતિશયમ્,
પ્રફુલ્લ-માલ-માલતી-લતાદિભિર્ નન્દિત-સુમનસઃ સુમનસઃ,
ગવ્યાખુરવ્યાહતિ-જાતાગુરુ-દારુ-ધૂમૈર્ વ્યાહત-સર્વ-ધૂપં ધૂપમ્,
દિવાપિ વિદ્યોતિ-મણિ-નિકર-જ્યોતિભિઃ સર્વ-સમ્પદ્-ઉદ્દીપં દીપમ્,
મઞ્જુલ-ગુઞ્જાપિઞ્છા-દિવિ ન્છોલીવાઞ્છિત-નિર્માણૈઃ કૃત-સુષમા-ભરણમ્ આભરણમ્,
અભિલાષાનુકૂલ-ફલ-મૂલ-વલયૈઃ સર્વ-સુખ-સમાહારં સમાહારમ્,
પુષ્પ-વાસિત-શીતલ-જલ-વલયિત-પુનર્-આચમનમ્ અનુ વિમલ-પરિમલાતુલ-તુલસિકા-પલ્લવાદિભિર્ મુખ-વાસનં મુખ-વાસનમ્,
મરુદ્-ઉચ્ચલ-સ્ફુટ-પુષ્પ-સમ્પચ્-ચમ્પક-દીપાવલ્યા સ્ફુટમ્ આરાત્રિકમ્ આરાત્રિકમ્,
ઘન-કિસલય-વલય-સઙ્કુલ-બકુલ-મુખ-શાખા-નિકરૈઃ શોભાન્તરતમાતપત્રમ્ આતપત્રમ્,
મલય-મરુલ્-લવ-ચલત્-પલ્લવ-વિશાલ-શાલૈર્ નન્દિત-ભવ્ય-જનં વ્યાજનમ્,
નિજ-સ્વર-વિવેકિનાં કેકિનામ્ અનેકાઙ્ગ-કેકાભિઃ કલિલાસ્યં લાસ્યમ્,
હરિ-વેણુ-ધ્વનિ-ભ્રમ્-કીચક-કલ-ક્રમ-ક્તાકર્સ-વનિતાન્વિત-શય્યાયમાન-પુસ્પ-પાત-પર્યાયૈઃ ક્ત-સર્વાતિશયનં શયનમ્,
કાકલી-કલિલ-કલ-કોકિલ-કુલૈર્ લબ્ધ-સઙ્ગાનં સઙ્ગાનમ્ અપિ હરિં પરિકલયન્ પૂર્વ-પૂર્વ-સિદ્ધ-નિજ-હરિ-દાસ-વર્યતાં પર્યાપયન્ન્ આસ્તે ।
[52] કૃત-હરિદાસ-વર્ય-સઙ્ગા માનસ-ગઙ્ગા ચ સર્વ-સુખ-સ્થેમનિ કૃષ્ણ-પ્રેમણિ માનસ-દ્રવ-મયીતિ કિલ તન્-નામતયા તાં વર્ણયન્ત્ય્ ઉપશ્લોકયન્તિ ચ-
સ્વલ્પેનાઘજિદ્-અંશ-વામન-પદ-સ્પર્શેન ગઙ્ગા સદા
સર્વાઘ-પ્રશમન્ય્ અભૂદ્ અપિ શિવસ્યારૂઢ-મૂર્ધાજનિ ।
સ્વેનૈવાઘજિતા સદા વિહરતા બ્રહ્મેશ-લક્ષ્મી-જયિ-
પ્રાશસ્ત્યેન સહ વ્રજેન મિલિતા ગઙ્ગાપરા કિં પુનઃ

[શાર્દૂલા]
[53] અથ યત્રાપ્ય્ ઉત્તર-પૂર્વયોઃ કસ્યાનન્દ-વ્રજ-રૂપસ્ય વ્રજસ્યાલિન્દાદ્ અદૂરભવેતિ કિલ કાલિન્દીતિ-નામ્ની યમુના વિલસતિ । યા ખલુ-
કદાચિદ્ ધારાભિર્ વહતિ હરિ-રત્ન-દ્રવ-નિભા
કદાચિત્ સ્તબ્ધાઙ્ગી સ્ફુરતિ હરિ-રત્ન-ક્ષિતિર્ ઇવ ।
ક્રમાદ્ વેણૌ તસ્મિન્ ન નદતિ નદત્ય્ અર્ક-તનયા
જલસ્થલ્યોઃ શર્મ પ્રસવતિ હરેઃ સેવન-વિધૌ

[શિખરિણી]
પશ્યન્તી જલજેક્ષણા ઘન-રસાવર્ત-શ્રુતિઃ શૃણ્વતી
જિઘ્રન્તી ઝષ-નાસિકા તરલ-દોર્ આલિઙ્ગનં કુર્વતી ।
જલ્પન્તીવ ચ હંસ-ચક્ર-વદના નીરાત્મના કૃષ્ણ-ભાગ્
યા કૃષ્ણા બત સાથ કીદૃગ્ અસકૃદ્ દેવ્યાત્મના ચેષ્ટતે

[શાર્દૂલા]
[54] યત્ર ચ સર્વત્ર સરાંસિ ચૈવમ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યન્તે-
વ્રજ-વિપિન-વિભાગે નિશ્ચલો યસ્ય વાસઃ
સ્વયમ્ અયમ્ અપરેષાં પોષકો જઞ્જનીતિ ।
કલય વર-સરાંસિ સ્રોતસામ્ અત્ર વૃન્દૈર્
વિદધતિ યમુનાદિ-દ્વીપિનીઃ સ્હીત-તોયાઃ

[માલિની]
યત્ર ચ-
કાશ્ચિત્ પઙ્ક-કૈરવાવલિ-લસત્-સ્રોતસ્વતી-પ્રાન્તગા
નાના-પુષ્પ-વની-વિરાજદ્ અવની-મધ્ય-સ્થિતાઃ કાશ્ચન ।
કેકા-ઝઙ્કૃતિ-મત્-કુહૂ-મધુરિતાઃ કાન્તાઙ્ગ-ચર્ચાચિતા
નાસાદૃક્-શ્રવસઃ સદાપિ સુખદા રાસાઙ્કિતા ભૂમયઃ

[શાર્દૂલા]
કિં ચ-
ભાણ્ડીરસ્ તરણિ-પદં સમુન્નતેર્ ન
પ્રાયાતઃ પરમ્ ઇહ કિન્તુ વિસ્તૃતેશ્ ચ ।
તચ્-છાખાઃ પરિવિહરન્ન્ અવાર-પારે
કાલિન્દ્યા મુહુર્ અભિયાતિ ગોપ-સઙ્ઘઃ

[પ્રહર્ષિણી]
તથા-
ક્વચિત્ સદ્માભાસ-પ્રકટ-બલવત્-કોટર-ઘટઃ
ક્વચિત્ પલ્યઙ્કાભ-પ્રથિત-પૃથુ-શાખા-સુખતમઃ ।
ક્વચિદ્ દોલાતુલ્ય-ગ્રથિત-લતિકા-પાલિ-વલિતઃ
સદાસૌ ભાણ્ડીરઃ કમ્ ઇવ હરિ-કેલિં ન તનુતે

[શિખરિણી]
તદ્-ઉદીચીમ્ અનુદેશઃ
પ્રથયતિ સૌખ્યાનિ રામ-ઘટ્ટાખ્યઃ ।
યત્ર ચ રામં કુર્વન્
સુખયતિ રામઃ સરામતામ્ અઞ્ચન્

[ગીતિઃ]
[55] અથ તસ્ય લોકસ્ય લોઅક-પાલૈર્ વરણીયાનિ વિમાન-ચારિણાં વરાણ્યાવરણાનિ સુર-વર્ત્મનિ વરીવૃતતિ । યત્ર ચ વાસુદેવાદિ-સંજ્ઞં સ્વયમ્ એવ ચતુર્વ્યૂહ-વૃન્દં લોક-પાલાયમાનં સેના-વ્યૂહતામ્ ઉરરીચરીકરીતિ । તત્ર ચ પુરુષાર્થાદયઃ કે વરાકાઃ ?
[56] તદ્ એવં સતિ ગોલોક-નામાયં લોકઃ પરમ-માન્યઃ સામાન્યતયાપિ કેન વર્ણ્યતામ્ ? યઃ ખલ્વ્ અમૃત-સિન્ધુર્ ઇત્ય્ અમૃતાન્ધસઃ, યશસઃ સવયા ઇતિ કવયઃ, વિચિત્રી-ધર્માકૃતિર્ ઇતિ વિશ્વકર્માણઃ, આનન્દાનાં બ્રહ્મ-સાક્ષાદ્ ઇતિ બ્રહ્માનુભવિનઃ, પ્રેમા સ્વયં વ્યક્ત ઇતિ ભગવદ્-ભક્તા મન્યન્ત ઇત્ય્ અનેક-મત-પરામૃષ્ટતયા દૃષ્ટઃ ।
કિં ચ-
કિં તેજઃ કિં નુ ચિત્રં કિમ્ ઉત નટ-કલા કિન્તરાં કોઽ પિ લોકઃ
કિં વા પ્રેમા સ સાક્ષાદ્ ઇહ કલિત-વપુર્ યઃ શુકેન પ્રગીતિઃ ।
ઇત્થં તલ્-લોકપાલ-પ્રમુખ-દિવિષદાં સંહતિસ્ તર્કયન્તી
તસ્મિન્ ગોવિન્દ-ધામ્નિ પ્રતિદિનમ્ અયતે સમ્ભ્રમં ચ ભ્રમં ચ

[સ્રગ્ધરા]
[57] તદ્ એવં બુદ્ધ-પદ્ધતિમ્ અપ્ય્ અતીતવાન્ અસૌ લોકઃ પ્રસભં બુદ્ધિ-મધ્યમ્ અધ્યારોહતિ । યતઃ-
યે યે પ્રીતિં દદતિ વિષયા યે ચ તત્-તદ્-વિદૂરાસ્
તેષૂત્કણ્ઠા મમ નહિ કદાપ્ય્ અત્ર સત્યં કરોમિ ।
કૃષ્ણે સ્નેહં બત વિતનુતે યશ્ ચ યત્રાપિ કૃષ્ણઃ
શશ્વલ્-લોકં સ તુ સરભસં માં દિદૃક્ષું કરોતિ

[મન્દાક્રાન્તા]
યસ્યાકર્ણનમ્ અપ્ય્ અપૂર્વમ્ અમિત-બ્રહ્માણ્ડ-કોટિ-વ્રજે
વૈકુણ્ઠેષ્વ્ અપિ વાઞ્છિતં કિમ્ અપરં યલ્-લાલસા શ્રીર્ અપિ ।
ગોલોકે સ તુ બાન્ધવાગ્રિમતયા વિભ્રાજતે સર્વદા
યેષાં તન્-મધુરિમ્ણિ હન્ત મમ હૃન્ મજ્જન્ મુહુઃ સજ્જતિ

[શાર્દૂલા]
[58] હન્ત કિં કરવાણિ ? સહસૈવારબ્ધવાન્ એતદ્ વર્ણનમ્ । નિર્વાહં તુ ન પશ્યામિ । [59] યતઃ પ્રથમતશ્ ચતુરસ્ર-પરિ-હરિ-ચરિત-ચારુતા-પ્રણિધાન એવેદૃશતા દૃશ્યતે, યથા-
ગવાં ક્ષેપશ્ ચારં પ્રતિ સખિભિર્ આક્રીડ-પરતા
મુહુસ્ તાસાં દૂરે ગમનમ્ અનુસમ્ભાલન-વિધિઃ ।
તદ્-આહ્વાનં તાસુ ક્રમમ્ અનુવિસૃષ્ટિઃ સવયસાં
પુનઃ ક્રીડાવેશઃ સ્મૃતિ-પદતયા ક્ષોભયતિ

[શિખરિણી]
તત્રાપિ-
ક્વ ચાપિ કૃષ્ણ-રામૌ તૌ કર-બદ્ધ-કરૌ મિથઃ ।
હસન્તૌ હાસયન્તૌ ચ કુર્વાતે ચિત્તમ્ આકુલમ્

[અનુષ્ટુભ્]
કિં ચ-
વૃક્ષાન્ અઙ્કુરયન્તુ વિદ્રુત-દશામ્ અદ્રીન્ નયન્તુ દ્રુતં
સ્તમ્ભં ચામ્ભસિ લમ્ભયન્તુ સરિતાં કિં વા પ્રતીચીનતામ્ ।
વેણુ-ધ્વાન-ઘટા યતોઽ તિનિકટાઃ કસ્માદ્ અકસ્માદ્ બલાત્
કર્ણાભ્યર્ણ-ગતા ઇવ સ્ફુટમ્ અમૂન્ ધુન્વન્તિ તદ્-ધ્યાયિનઃ

[શાર્દૂલા]
[60] યતસ્ તદ્-અનુભવિનાં સુખં તુ મનસિ સ્ફુરદ્ અપિ ન વક્તુમ્ ઈશ્યતે ।
યસ્મિન્ હરિર્ યાતિ વિહાર-હેતોસ્
તસ્મિન્ મુદા ફુલ્લતિ ચેત્ કુટોઽ પિ ।
ન તત્ર પૃચ્છા ન ચ વક્તૃતા તન્
ન પૃચ્છ્યમ્ એતન્ ન ચ વાચ્યમ્ અસ્તિ

[ઉપજાતિ]
[61] ઇદં ચ સુજન-મતિમ્ અતીવાકર્ષતિ ।
ગાયન્તિ તત્ર ધવલાઃ પરિપાલયન્તઃ
પારાવતીં મધુર-રાગવતીમ્ ઉદસ્રાઃ ।
જન્માદિ-કૃષ્ણ-ચરિતાનિ ચિરં ગતાનિ
સ્મૃત્વા યતઃ સપદિ મુહ્યતિ સર્વ એવ

[વસન્ત]
[62] અહો કુતઃ કુતો વા મનઃ સંયમનીયમ્, યતો ગોષ્ઠાનિ ચ તાનિ દ્રષ્ટું મનઃ પ્રસભમ્ ઉત્કણ્ઠયન્તિ । યથા-
વિરાજત્-કસ્તૂરી-દ્યુતિ-પરિમલૈર્ ગોમય-મય-
સ્ફુરચ્-ચૂર્ણૈઃ સદ્મ-પ્રતિકૃતિ-વપુભિસ્ તરુ-વરૈઃ ।
દિવા નૂત્નૈર્ વત્સૈર્ નિશિ સુરભિજિદ્ભિઃ સુરભિભિઃ
સમનાદ્ ગોષ્ઠાનિઇ પ્રતિમતિ દિશન્તિ સ્મૃતિ-શતમ્

[*2] [શિખરિણી]
[*2] થે ત્wઓ લત્તેર્ લિનેસ્ અરે અલ્સો fઓઉન્દ્ અત્ થે એન્દ્ ઓf ગ્ચ્ (ઉત્તર-ચમ્પૂ 37વ્55).
સન્ધ્યયોસ્ તુ-
વત્સાન્ મોચયતાં ધનાનિ દુહતાં દુગ્ધાનિ સઞ્ચિન્વતાં
ગાઃ સમ્ભાલયતાં ગૃહાન્ પ્રચલતાં કૃષ્ણં પુરઃ કુર્વતામ્ ।
તલ્-લીલાઃ પરિગાયતાં પુલકિતામ્ અશ્રાણિ ચાતન્વતાં
ગોપાનાં બત ચિત્તમ્ ઉચ્ચિત-મદં મચ્-ચિત્તમ્ આક્રામતિ

[શાર્દૂલા]
[63] સદા ચૈતાનિ રાજ-વર્ત્માનિ તત્-કીર્તન-ચત્વરાણીવ પ્રસભં મચ્-ચિત્તમ્ આકર્ષન્તિ । તથા હિ-
રામઃ કૃષ્ણઃ કૃષ્ણ-રામૌ ચ કૃષ્ણઃ
કૃષ્ણઃ કૃષ્ણઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્ એષ જલ્પઃ ।
યાતાયાતં કુર્વતાં સર્વદાપિ
સ્વૈરાલાપે શ્રૂયતે તત્ર તત્ર

[શાલિની]
[64] શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રમદાનાં પ્રમદાનાં પ્રમદ-વન-પાત્રાણિ પત્રાણિ તુ વર્ણ્યમાનાનિ કવીનામ્ અપત્રપામ્ એવ બિભ્રતિ, યતસ્ તત્રત્યં સર્વમ્ એવ ચિત્રમ્ ઇતિ દુષ્પ્રત્યાયતાં પ્રાપ્નોતિ । યેષુ હિ-
ક્વચિત્ કુઞ્જાઃ સદ્મ-ભ્રમકર-રુચૈસ્ તૈર્ અવયવૈઃ
ક્વચિચ્ ચિત્રૈઃ સદ્માન્ય્ અપિ તુલિત-કુઞ્જાનિ શતશઃ ।
જલાનિ ક્વાપ્ય્ ઉદ્યત્-કમલ-વલિતાનિ પ્રતિપદં
સ્થલાન્ય્ અપ્ય્ એવં ક્વાપ્ય્ અથ કિમ્ ઇવ કિં નિર્ણય-પદમ્

[શિખરિણી]
સખીનાં સારણ્ય-ત્રિદશ-સુદૃશાં ગાન-વલનાં
મુહુઃ પ્રોદ્યન્-મૂર્ચ્છાં મધુ-મધુર-રાગ-પ્રણયિનીમ્ ।
હરિ-પ્રેમાર્ત-સ્ત્રી-પ્રથમ-રચિતાં શૃણ્વતિ જને
સુખં વા દુઃખં વેત્ય્ અવકલયિતું કઃ પ્રભવતિ

[શિખરિણી]
ક્વચિદ્ ગાનં સૂક્ષ્મં ક્વચિદ્ અપિ ચ તૌર્યત્રિક-કલા
ક્વચિત્ પ્રેમ્ણા ગોષ્ઠી ક્વચિદ્ અપિ મહા-કેલિ-કલહઃ ।
ઇતિ સ્ફારં તાભિઃ પ્રણય-મય-સારં વિહરણં
હરેર્ ધ્યાયન્ નાના ભવતિ કવિ-ચિત્તં મુહુર્ અપિ

[શિખરિણી]
પ્રેમા કામતિ તત્-ક્રિયા કલહતિ સ્તમ્ભાદિ-ભાવાવલી
સખ્યાં સઞ્ચરતિ શ્રુતં ચ ચરિતં સર્વ-શ્રુતં લઙ્ઘતિ ।
ઇત્થં કેલિ-કલા-કલાપ-કલિતં વૃન્દાવનાન્તર્-વને
દમ્પત્યોર્ નિખિલં વિચાર-પદવીમ્ ઉદ્ધૂય વિભ્રાજતે

[શાર્દૂલ]
અકુણ્ઠામ્ ઉત્કણ્ઠાં વહતિ હરિર્ આસુ પ્રતિપદં
હરાવ્ અપ્ય્ એતા યદ્ વ્યતિમિલન-સૌખ્યં વિજયતે ।
અહો યસ્માદ્ અસ્મિન્ નિરુપધિ સખી-વૃન્દમ્ ઉભય-
પ્રકૃષ્ટોત્કણ્ઠિત્વં વિશતિ તદ્ ઇદં હન્ત કિમ્ ઇવ

[શિખરિણી]
અપિ સુન્દરતાં પ્રતિ તાઃ, સુન્દરતાં કિલ વહન્તિ ગોપાલ્યઃ ।
યન્ નિર્દૂષણ-ભૂષણ-, ભૂષણ-કૃષ્ણે વિભૂષણાયન્તે

[ઉદ્ગીતિઃ]
ન ભજતિ લક્ષ્મીસ્ તુલનામ્, ઇતિ કિં સ્તુતયે ઘટેત રાધાયાઃ ।
યા લક્ષ્મીમ્ અપિ જેત્રીઃ, સ્વ-રુચા ગોપીઃ પૃથક્ કુરુતે

[આર્યા]
[65] તસ્માદ્ અસામ્પ્રતાય તુ સામ્પ્રતાય મદ્-વિધાય સ્વં વર્ણયિતું કિમ્ ઉત નિર્વર્ણયિતુમ્-
રવ્ય્-આદિ-દ્યુતિ-જિષ્ણુ-દિવ્ય-ધરણિ-ક્ષૌણી-રુહાન્તર્ગત-
પ્રાસાદ-સ્થિત-સિંહ-પીઠ-મહસિ ચ્છન્નાન્ય-દૃષ્ટિ-ત્વિષિ ।
સ્પષ્ટાત્મીય-દૃશિ પ્રકીર્ણક-વિકીર્ણાલી-હિતાલી-વૃતા
રાધા-માધવ-માધુરી-વર-સુધા તૃષ્ણાં મુધા યચ્છતિ

[શાર્દૂલ]
[66] તદ્ એવમ્ આનન્દ-સત્ર-પત્રાદિ-સ્થિતાનામ્ ઉપરિ સાન્દ્ર-શાખાભિર્ અલક્ષ્ય-તલાનામ્ અનલ્પ-કલ્પ-વૃક્ષ-લક્ષાણામ્ અધિમધ્યં રાજ-સમાજ-વિરાજમાનાં વર્ણિત-મઞ્જુ-કિઞ્જલ્ક-કર્ણિકામ્ અધિવસન્તઃ સદા લસતઃ સ-પરિવાર-વાર-સુરભી-પાલ-ભૂપાલ-કુમારસ્ય તસ્ય સર્વ-ચિન્તાતીત-ચિન્તામણિ-મયમ્ અક્ષામં સપ્ત-કક્ષ્યારામં ધામ નિકામં ધામ વિસ્તારયન્ નેત્રાણિ વિસ્તારયતિ । તત્ર ચ ભાસમાનં તદ્ આવાસમ્ અભિતઃ સતતમ્ ઉપપરાર્ધે ગણનીયાનાં સજાતીયાનામ્ અદ્વિતીયા વસતિઃ । સેયમ્ અભિસ્નિહ્ય વન્દિભિઃ સન્દિહ્યતે ।
અબ્જં તદ્ આલિઙ્ગિતુમ્ અબ્જ-બન્ધોર્
બન્ધુર્ યયૌ કિં પરિવેષ એષઃ ।
ગોપાલયાનાં વલયાવલિર્ વા
ગોપેશ-વેશ્માભિત એવમ્ અસ્તિ

ઇતિ । [ઇન્દ્રવજ્રા]
[67] તદ્-વાસિનસ્ ત્વ્ એવં સ્તૂયન્તે-
અર્થાઃ સર્વ-જનાર્થનામ્ અતિગતાઃ કામા નિકામાગ્રિમા
ધર્માઃ કર્મઠ-દેવ-ધર્મ-મહિતા મોક્ષાશ્ ચ મોક્ષાતિગાઃ ।
તેષાં તત્ર વસન્તિ સેવકતયા કૃષ્ણાય તૃષ્ણા-જુષાં
યદ્-ધામાર્થ-સુહૃત્-પ્રિયાત્મ-તનય-પ્રાણાશયાસ્ તત્-કૃતે

[શાર્દૂલા]
નેત્રં શ્રોત્રં ચિત્તમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ અન્યત્
તુચ્છં યસ્મિન્ ભાતિ કૃષ્ણં વિના તુ ।
ઘોષે તસ્મિંશ્ ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ એવં
શ્રૌતી વાર્તા પશ્ય દૃશ્યા વિભાતિ

[શાલિની]
વિભ્રાજન્તે સૂત્ર-સઞ્ચાર-વિદ્યા
પાઞ્ચાલ્યઃ કિં વિશ્વ-વિસ્માયનાય ।
કિં વા ગોપાઃ સ્વાન્તરે કૃષ્ણ-ભાવૈર્
બદ્ધાઃ સન્તસ્ તત્ર તત્ર ભ્રમન્તિ

[શાલિની]
કિં ચ-
પિતાયં માતેયં પિતૃ-સહજ-વર્ગઃ સ્વયમ્ અસૌ
તથૈવાન્યે ચાન્ય-પ્રથિત-હિત-સમ્બન્ધ-મહિતાઃ ।
વ્રજે ખ્યાતિર્ યૈષા બકરિપુ-ગણે ભાતિ ખલુ તાં
ક્વચિત્ તુલ્યઃ પ્રેમા પથિકમ્ અનુ શશ્વદ્ ભ્રમયતિ

[શિખરિણી]
[68] અથાન્યદ્ અપિ કિમ્ અપિ વિભાવ્ય સમ્ભાવ્યતે । તદ્ યદિ સતામ્ અનુભવમ્ અપ્ય્ અનુભવિતા, તદા ભવ્યમ્ એવ ખલ્ય્ ભવ્યમ્, ન ચેન્ નવ્ય-કાવ્યતા તુ ન વ્યભિચરિતા । અથવા, તથાપિ યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ તેષાં વાઞ્છિતં સ્યાદ્ એવેતિ સર્વ અઞ્ચિતમ્ એવ મન્યામહે ।
[69] તત્ તુ સમ્ભાવનં, યથા-અથ ગોપાવાસાભ્યન્તરે તાદૃશામ્ એવ સભ્યાનાં લભ્યા સભાવલિર્ ઉપલભ્યતે,
યત્ર ભૂરિ-વૈચિત્રી-ધુરાણિ મહા-ગોપુરાણિ પુરાણીવ વિરાજન્તે,
યેષાં પન્થાનઃ કિલ કિઞ્જલ્ક-વલજ-પર્યન્તાઃ સમસ્તાદ્ વિભ્રાજન્તે,
યત્ર ચ પરસ્પરમ્ અભિમુખાઃ સુમુખા મહાન્તસ્ તે ગૃહા મિથઃ પૃથુલ-શોભા લોક-સ્પૃહા ઇવ વિમૃશ્ય દૃશ્યન્તે,
યત્ર ચ સિંહ-સંહનનાનાં પુરુષ-સિંહાનાં નિશ્ચલાઙ્ઘ્રીણિ મહા-સિંહાસનાનિ વિચિત્રતયા નેત્રાણાં પરિબૃંહણતામ્ અંહન્તે,
યત્ર ચ પરાવર-કક્ષ્યા-વાસિ-લોક-લક્ષાણિ સમમ્ એવ સમક્ષાણિ સન્તિ, મિથઃ સુખ-શતાનિ વર્ષન્તિ,
યત્ર ચૈકત્રાસીનાનામ્ અન્યત્રાપિ રૂપક-કાવ્ય ઇવ પ્રતિરૂપાણિ રૂપાણિ પ્રતીયન્તે-ન ચ તાનિ કેવલાનિ, અપિ તુ પ્રતિધ્વનયશ્ ચ ધ્વનિ-કાવ્ય ઇવ ધ્વનિતયા વિભાવ્યન્તે, યતઃ સ્વચ્છાન્તઃ-કરણા મહાન્તઃ ખલુ પર-ગુણાન્તરાણ્ય્ અપિ આયચ્છન્તીતિ પ્રથિતિઃ પ્રથીયસી; યદા ચ તથા પ્રથીયન્તે વિભાવ્યન્તે ચ, તદા હ્ય્ આગન્તુકા નાના-જનાસ્ તત્-તદ્-રૂપાણાં જાનાનાઃ પરિતઃ પરિહાસ્યન્તે;
યત્ર ચ કુત્રાપિ યદા સદા પરમાનન્દ-સ્યન્દ-સન્દોહ-દોહન-કાન્તિ-કન્દલી-લમ્ભિત-સુખ-તન્દ્રઃ શ્રીમન્-નન્દ-કુલ-ચન્દ્રઃ સ્વયમ્ આલોક-સુધયા લોક-ચક્ષુશ્-ચકોર-વારપારાણામ્ આપૂરયતિ, તદા તૂત્સવાનામ્ અપિ મહાન્ ઉત્સવઃ સ્ફુરતિ ।
[70] અથ સભા-વલયમ્ અન્તરા ચ કક્ષ્યા-પઞ્ચકતયા લબ્ધ-બોધઃ સર્વ-ચિત્તાવરોધઃ સ તુ વ્રજ-નૃપાવરોધઃ સમુદ્ભ્રાજતે । તત્ર તમ્ એવ હિ સહ-માતર-પિતરાદિ-વૃન્દઃ શ્રી-ગોવિન્દઃ સ્વયમ્ આવસતિ । યત્ર સભા-વલયાન્તર્-અન્તઃ પરિતઃ પરીતશ્ ચતસ્રોઽ પ્ય્ અન્તઃ પૃથગ્-અવરોધ-લક્ષાઃ કક્ષ્યા લક્ષ્યન્તે । અન્યા ચ પઞ્ચમી ધન્યા સર્વ-મધ્ય-લબ્ધ-ન્યાસતયા યત્ર ચિત્રીયતે, યસ્યાં તુ મહા-પ્રાઙ્ગણ-સઙ્ગિન્યાં પ્રતીચીમ્ અનુ સ્વાન્તર-અઙ્ગમ્ અઙ્ગણમ્ અઙ્ગણં પરિતો નિકાયાનાં નિકાયઃ સર્વતોઽ પિ શ્રેયસ્યા શ્રીમદ્-વ્રજ-નર-દેવ-પ્રેયસ્યા સમાશ્રિયતે । ઉદીચીમ્ અનુ સુખ-મયૂખ-રોહિણ્યા રોહિણ્યા । પ્રાચીમ્ અનુ સમસ્ત-કૃત-સેવેન શ્રીમદ્-વ્રજ-નરદેવેન । અવાચીમ્ અનુ સ્વજન-સભાજન-ભોજનાપવર્જન-પ્રયોજન-સામગ્ર્યા ।
[71] અથ તદ્-બહિર્ બહિર્ અન્તઃ-પુર-પ્રયુત-વિભાગ-પ્રચુરાણાં પરમ-સન્તુષ્ટ-જન-પુષ્ટાનાં ચતુષ્ટયીનાં ચ કક્ષ્યાણાં પશ્ચાન્ નિશ્ચિત-પશ્ચિમાદિ-કકુભં શુભાં રીતિમ્ અવલમ્બ્ય સકલ-શર્મ-દૃશ્વરી શ્રીમદ્-વ્રજેશ્વરી રામ-ઘટ્ટાભિરામઃ શ્રીમદ્-બલરામઃ સર્વ-લોક-ગતિઃ શ્રીમદ્-વ્રજાધિપતિઃ સ ચ ગોવર્ધનાનન્દનઃ શ્રીમદ્-વ્રજાધિપતિ-નન્દનઃ પતિર્ અતીવ રાજતે ।
[72] તત્ર ચાહરહર્ અવિરહ-રહઃ-કેલિ-કલિત-તૃષ્ણયો રામ-કૃષ્ણયોર્ વિખ્યાત-તત્-તન્-નામસુ મધ્યમ-કક્ષ્યા-દ્વય-ધામસુ પરમ-રમા-ગણ-શ્રેયસીનાં પ્રેયસીનામ્ આવાસ-પ્રાસાદાવલિર્ ઉદ્ભાસતે; [73] યત્ર ચાવેશનમ્ અનુ સાવેશં નાના-કલા-કલાપં કલયન્તીનામ્ આલીનાં નિજ-નિજ-યૂથ-વરૂથપાયાઃ પરમાપૂર્વ-પૂર્વ-પૂર્વાનુરાગાદિ-કથાનિકાયાં ગાયન્તીનાં મધુ-મધુર-કાકલી-કુલાનિ તત્રકીયં સર્વં તર્વ્-અન્તમ્ આર્દ્રીકુર્વન્તિ, કિમ્ ઉત બહુ-કષ્ટ-સૃષ્ટતયા મિથુની-ભૂતં તત્ તન્ મિથુનમ્ ।
[74] તયોર્ દ્વયોર્ આવરણતયા લક્ષ્યે યે ચાન્યતરે પ્રત્યન્તર-કક્ષ્યમ્ એક-ભૂમ-દ્વિ-ભૂમતાદિ-પ્રકારેણાધિક-ભૂમિકા-રચનાભિર્ ઉચ્ચતર-રીતિકાયાઃ સમાન-માન-ગૃહ-સ્વ-સ્વ-વીથિકાયા ધારિણી ગોલોક-ધરણી-લોક-હારિણી ભવતિ । તત્ર સર્વાસ્ તુ ગૃહ-લેખા-મણિ-ભિત્તિ-સમ્બધ્ય-મધ્ય-રેખા-લબ્ધ-દ્વૈવિધ્યા સમન્તાદ્ ઉભયતઃ-સ્થિત-દ્વારતયા પરસ્પર-સમ્મુખતા-શોભાનન્દિત-દિગ્-અન્તાઃ કૈમુત્યમ્ આસાદયન્તિ ।
[76] યત્ર ચ સર્વ-મધ્યમાવરોધસ્યાધિમધ્યં બૃહત્-પ્રાઙ્ગણમ્ અધિકૃત્યાખણ્ડ-પુટ-ભેદન-મુકુટ-ભઙ્ગી-લઙ્ગિનં નિશ્રેણિ-શ્રેણિ-મિશ્રાન્તઃ-શ્વભ્ર-શુભ્ર-લઘુ-લઘુ-દ્વાર-સુખારોહ-સઞ્ચાર-મેર્વ્-આકાર-ચાર્વ્-અઙ્ગ-કુટ્ટિમાદ્ ઉપરિ પરિતઃ સ્તમ્ભ-વાર-સઙ્ગતમ્ અગારમ્ એકં સર્વતશ્ ચલત્-પતાકમ્ અવલોક્યતે । [77] યદા ચ તસ્ય સર્વ-કકુદમ્ ઉદઞ્ચિતસ્ય ધિષ્ણ્યસ્ય પુરૂપરિ ચાલઙ્કરિષ્ણુતયા શ્રી-કૃષ્ણઃ સ્વયં વર્તિષ્ણુર્ ભવતિ, તદા સર્વ-જિષ્ણુ-તદ્-ઉપરિચરિષ્ણુ-જિષ્ણુ-નીલ-મણિર્ ઇવ કં વા તલ્-લોક-ભવિષ્ણુ-લોકં કાન્તિ-કન્દલીભિર્ ન પુષ્ણાતિ?
[78] યા ચેયં કર્ણિકાયામ્ ઉપરિ પુરી, તદ્-અધસ્તાદ્ અન્યાપિ સમન્તાદ્ અસ્તિ, કિન્તુ સા પ્રતિ-કૃષ્ણ-કાન્તા-ધામન્ય્ એવ નિજાઙ્ગન-નિભ-પત્ર-પઙ્ક્તિ-સીમન્ય્ એવ ચાયન્ત્રિત-દ્વાર-ગણેતિ પરેષામ્ અજ્ઞાતા, દ્યુમણિવન્-મણિ-ગણ-સમુજ્જ્વલાલય-કલાપા, વાતાનીત-સુજાત-પરિમલ-સમ્પાતા, નિર્જનતા-જનિત-સ્વૈરતાનારત-રતિ-પ્રદા, શય્યાસન-ચ્છત્ર-ચામરાદિ-સામગ્રીતિ-બહુલ-શતી-પ્રીતિદા-નાના-ક્રીડા-ભાણ્ડ-મણ્ડલ-મણ્ડિતાખણ્ડ-મણ્ડપા, તત્-તચ્-ચેષ્ટાધિષ્ઠાન-નર-મૃગ-પક્ષિ-પ્રતિકૃતિ-લક્ષ-વિલક્ષિતા પ્રેયસીષુ વિભક્ત-પ્રદેશ-વિશેષા શેષાલયાયતે । યત્રત્યેન પથા યથાવત્ પ્રેયસી-નામાનન્દનઃ શ્રીમાન્ નન્દ-નન્દનસ્ તત્ર પત્ર-સમુદ્યદ્-ઉદ્યાન-વૃન્દમ્ અમૂભિર્ અનુવિન્દન્ન્ અતીવ નન્દતિ । તસ્માદ્ ઉદ્યાનાદ્ અન્તર્-દ્વારેણ ચતુરસ્રં
પ્રત્યુદ્યાનમ્ અપિ વિન્દતિ ।
[79] એવં શ્રી-બલરામસ્ય રામ-ઘટ્ટાખ્ય-નિજ-ક્રીડા-વન-ગમનં ચ તલ-વર્ત્મનૈવ વર્તતે, કિન્તુ સંક્ષિપ્તતયા નિહિતેન પત્રાવલિ-પર્યન્તાલ-વાલ-પિહિતેન મન્તવ્યમ્ ।
[80] તામ્ એતામ્ ઉપરિગતાં શ્રીમદ્-વ્રજેશ્વર-પુરીં પરિ તુ શ્લોકાઃ પરિગીયન્તે-
યસ્તાં પતાકા મૃદુ-વાત-કમ્પિતા
નાનામુખીભાવમ્ ઇતાઃ પુનઃ પુનઃ ।
સૌરભ્યમ્ આયાતિ યદા યતસ્ તદા
વિવૃત્ય પશ્યન્તિ દિશામ્ અમૂમ્ ઇવ

[ઉપજાતિ 12]
નિત્યં સુધા-ધામજ-ધામ-સઙ્ગતઃ
પૂર્ણાઙ્ગતામ્ અઙ્ગલ-સઙ્ગતિં ગતાઃ ।
યત્રાપિ કુમ્ભા વિધુ-કાન્ત-સમ્ભવાઃ
કૂટાન્તરત્વ-મુકુટા ઇવ સ્થિતાઃ

[ઇન્દ્રવંશા]
યત્રાન્વિતા કુમ્ભા વિધુકાન્ત-સમ્ભવાઃ
કૂટાન્તરત્ન-મુકુટા ઇવ સ્થિતાઃ ।
યત્રાન્વિતા સ્વચ્છતયા વિભાતયા
હીરાદિ-રત્ન-ચ્છદિર્ આલિર્ ઈક્ષ્યતે

[ઇન્દ્રવંશા]
મયૂર-પારાવત-કોકિલાદ્યા
વસત્નિ યસ્યાં તુ વિનાપિ યત્નમ્ ।
શબ્દાયમાના વિપિનસ્ય તૈર્ યે
વિવાદ-સંવાદવદ્ આચરન્તિ

[ઉપજાતિ 11]
વિચિત્ર-રત્નાવલિ-ચિત્ર-ચર્ચિતા
સૌવર્ણ-ભિત્તિઃ પરિતશ્ ચકાસતી ।
ગોપાલ-બાલ્યાદિઇ-વિલાસ-માધુરીઃ
સાક્ષાદ્ ઇવાલક્ષયતે શિશૂન્ અપિ

[ઉપજાતિ 12]
વિસ્તારિતોત્સઙ્ગ-નિભૈર્ અલિન્દૈઃ
શ્લિષ્યન્તિ કૃષ્ણં ભવનાનિ નિત્યમ્ ।
યેષાં સદાન્તર્ નિવસન્તિ તે તદ્-
ભક્તા અમી તાદૃશતાં વ્રજન્તિ

[ઇન્દ્રવજ્રા]
પ્રાઙ્ગણાનિ મણિ-દર્પણ-ચ્છવીન્ય્
ઉલ્લસન્તિ સદનાવલીમ્ અનુ ।
યેષુ નૂતન-વધૂર્ બકાન્તકં
વ્રીડ-નમ્ર-વદનાપિ વીક્ષતે

[સ્વાગતા]
ચન્દ્રકાન્ત-મણિ-બદ્ધ-ભૂતલે
પલ્વલાનિ ચ લસન્તિ સર્વતઃ ।
રાધિકાદિ-મુખ-કાન્તિ કન્દલી
યાનિ પૂરયન્તિ હન્ત સર્વદા

[સ્વાગતા]
લોકઃ શ્રીનાથ-લોક-પ્રતિરુચિ-વિજયી કાનનં શ્રી-સ્પૃહાજિદ્-
વાસઃ શ્રી-રાજધાની-નિખિલ-શુભ-રુચાં વાસિનસ્ તે ત એવ ।
ભોક્તા કૃષ્ણઃ સ ભોગ્યઃ પ્રણય-મધુરિમા શશ્વદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અસ્મિન્
પ્રત્યેકં સર્વમ્ અન્તઃકરણમ્ અતિગતં કસ્ તદ્-અન્તં લભેત

[સ્રગ્ધરા]
[81] તત્-પ્રેમ-શર્મણાં સર્વાતિશયિ-ધર્મતાયામ્ અહમ્ અપિ મર્મ-વેત્તા, યતઃ-
હરિર્ ગોપ-ક્ષૌણી-પતિ-મિથુનમ્ અન્યે ચ વિબુધા
ન નઃ ક્રૂરં ચિત્તં મૃદુલયિતુમ્ ઈશા લવમ્ અપિ ।
અહો તેષાં પ્રેમા વિલસતિ હરૌ યસ્ તુ બલવાન્
હરેર્ વા યસ્ તેષુ દ્રુતયતિ સ એવ પ્રતિપદમ્

[શિખરિણી]
[82] અતઃ સર્વતઃ ક્ષેમાણાં સ એવ પ્રેમા સર્વત્ર સ્ફુરતિ । તથા હિ-
હરિઃ પ્રેમા સાક્ષાદ્ ઇવ ભવતિ કિં વા વ્રજ-જનસ્
તયોર્ એકસ્મિંશ્ ચ સ્ફુરતિ સ હિ શશ્વત્ સ્ફુરતિ નઃ ।
ઇદં વારં વારં વિધિ-શિવ-સુરર્ષિ-પ્રભૃતયઃ
સ્ફુટં કર્તું શક્તિં દધતિ નતરાં યત્ કિયદ્ અપિ

[શિખરિણી]
[83] સ તુ પરમાશ્ચર્ય-ચર્યઃ, યતઃ-
તદીયાનાં પ્રેમા યદ્ અપિ કૃતિ-ચર્યાતિગ-સુખઅસ્
તથાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ હેતુર્ ભવતિ હરિ-સાહાયક-વિધૌ ।
જગત્-કાર્યે યદ્વચ્ છ્રુતિ-મત-પર-બ્રહ્મ નિતરામ્
અચિન્ત્યો યો ભાવઃ સ હિ ન હિ વિતર્કં વિષહતે

[શિખરિણી]
[84] યસ્માદ્ એવં સ એવ ચિત્તમ્ આકર્ષતિ, તસ્માત્-
જ્ઞાત્વા કર્મ સ્વયમ્ ઉત પરાત્ કૃષ્ણ-તૃષ્ણાનુકૂલં
તસ્મિન્ન્ અન્તર્ બહિર્ અપિ સદા ગોપ-રાજાવરોધે ।
યાતાયાતં મુહુર્ અતિતરાં કુર્વતામ્ આદૃતાનામ્
અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠાચલિત-મનસાં માનસં ભાવમ્ ઈહે

[મન્દાક્રાન્તા]
[85] તત્રત્યાનાં સમૂહાવલોકનં તુ પરમ-પરમાદ્ભુતમ્, તથા હિ-
ઉદ્ઘૂર્ણન્તે પ્રિય-પરિજનાઃ સ્નિગ્ધ-ભાવા યથા-સ્વં
ગોપ-ક્ષૌણી-પતિમ્ અનુગતાસ્ તસ્ય ચાત્મ-દ્વિતીયામ્ ।
યૌ પ્રેમાખ્ય-પ્રબલ-રશના-યન્ત્રનાત્ કૃષ્ણ-કાન્તિ-
જ્યોતિશ્-ચક્રે રવિ-શશિ-તનૂ યે ચ નક્ષત્ર-સઙ્ઘાઃ

[મન્દાક્રાન્તા]
[86] ગાનં તુ પ્રતિગણં સાધારણમ્ અપિ કઞ્ચિદ્ વિશેષં વહતિ, યથા-
જન્માદ્ય્-અર્ભકતા હરેઃ પ્રવયસાં મધ્યે-સભં પ્રાયશઃ
પૌગણ્ડાદિષુ નિર્જરારિ-વિજિતેઃ પ્રાયઃ સુહૃન્-મણ્ડલે ।
કાલિયાઇદિષુ દુર્જનેષ્વ્ અપિ કૃપા-ભક્ત-વ્રજેઽ નલ્પશઃ
પ્રાયેનાત્મનિ રાગ-રીતિર્ અભિતઃ કાન્તા-ગણે ગીયતે

[શાર્દૂલા]
તત્ર ચ-
સઙ્ગાને ચેદ્ ભજતિ મુરજિદ્-ભક્ત-માત્રં વિમોહં
શર્માશર્માપ્ય્ અનુમિતિ-મિયાન્ તર્હિ ન પ્રેક્ષકાણામ્ ।
શાન્તિર્ દાસ્યં સહચર-દશા વત્સલત્વં તથાન્યદ્
ગચ્છેદ્ એષાં હૃદિ કથમ્ ઇહ ક્ષીર-વાર્-વદ્ વિવેકમ્

[મન્દાક્રાન્તા]
[87] હન્ત! પદ્ય-દ્વયમ્ ઇદમ્ આલોલે મનસિ ઉદ્ભૂય તદ્ એવાન્દોલયતિ । યથા-
માતર્ માતર્ જનનિ મમ તદ્ દેહિ દેહીતિ શબ્દૈર્
વત્સાયુષ્મન્ સુત વદસિ કિં પ્રાણ-લાલ્યેતિ ચાર્દ્રૈઃ ।
નાનાલાપ-પ્રણય-વલિતા માં બલાત્ સ્નેહ-મુદ્રા
તસ્મિન્ ગોષ્ઠે સ્મરયતિતરાં તૌ સવિત્રી-કુમારૌ

[મન્દાક્રાન્તા]
ગેહેશિ ત્વં ચરિત-સુકૃતા હન્ત વત્સસ્ ત્વદ્-અગ્રે
વક્તિ પ્સાતિ પ્રથયતિ રુચિં યાચતે જાહસીતિ ।
અર્ધાદ્ એવં સ્થગિત-વચનં સ્નેહ-પૂરાદ્ વ્રજેશં
ધ્યાયેદ્ વૃત્તિં બત ન લભતે મન્-મનો બમ્ભ્રમીતિ