ઘેરણ્ડસંહિતા · અધ્યાય 5

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય યદ્વિધિમ્
યસ્ય સાધનમાત્રેણ દેવતુલ્યો ભવેન્ નરઃ ॥

આદૌ સ્થાનં તથા કાલં મિતાહારં તથાપરમ્
નાડીશુદ્ધિં તતઃ પશ્ચાત્ પ્રાણાયામં ચ સાધયેત્ ॥

દૂરદેશે તથારણ્યે રાજધાન્યાં જનાન્તિકે
યોગારમ્ભં ન કુર્વીત કૃતશ્ ચેત્ સિદ્ધિહા ભવેત્ ॥

અવિશ્વાસં દૂરદેશે અરણ્યે ભક્ષવર્જિતમ્
લોકારણ્યે પ્રકાશશ્ ચ તસ્માત્ ત્રીણિ વિવર્જયેત્ ॥

સુદેશે ધાર્મિકે રાજ્યે સુભિક્ષે નિરુપદ્રવે
તત્રૈકં કુટિરં કૃત્વા પ્રાચીરૈઃ પરિવેષ્ટયેત્ ॥

વાપીકૂપતડાગં ચ પ્રાચીરમધ્યવર્તિ ચ
નાત્યુચ્ચં નાતિનીચં વા કુટિરં કીટવર્જિતમ્ ॥

સમ્યગ્ગોમયલિપ્તં ચ કુટિરં રન્ધ્રવર્જિતમ્
એવં સ્થાને હિ ગુપ્તે ચ પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્ ॥

હેમન્તે શિશિરે ગ્રીષ્મે વર્ષાયાં ચ ઋતૌ તથા
યોગારમ્ભં ન કુર્વીત કૃતે યોગો હિ રોગદઃ ॥

વસન્તે શરદિ પ્રોક્તં યોગારમ્ભં સમાચરેત્
તદા યોગો ભવેત્ સિદ્ધો રોગાન્ મુક્તો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ચૈત્રાદિફાલ્ગુનાન્તે ચ માઘાદિફાલ્ગુનાન્તિકે
દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ઋતુભાગૌ અનુભાવશ્ ચતુશ્ ચતુઃ ॥

વસન્તશ્ ચૈત્રવૈશાખૌ જ્યેષ્ઠાષાઢૌ ચ ગ્રીષ્મકૌ
વર્ષા શ્રાવણભાદ્રાભ્યાં શરદ્ આશ્વિનકાર્તિકૌ
માર્ગપૌષૌ ચ હેમન્તઃ શિશિરો માઘફાલ્ગુનૌ ॥

અનુભાવં પ્રવક્ષ્યામિ ઋતૂનાં ચ યથોદિતમ્
માઘાદિમાધવાન્તે હિ વસન્તાનુભવશ્ ચતુઃ ॥

ચૈત્રાદિ ચાષાઢાન્તં ચ ગ્રીષ્મશ્ ચાનુભવશ્ ચતુઃ
આષાઢાદિ ચાશ્વિનાન્તં વર્ષા ચાનુભવશ્ ચતુઃ ॥

ભાદ્રાદિ માર્ગશીર્ષાન્તં શરદો ઽનુભવશ્ ચતુઃ
કાર્તિકાદિમાઘમાસાન્તં હેમન્તાનુભવશ્ ચતુઃ
માર્ગાદીંશ્ ચતુરો માસાઞ્ શિશિરાનુભવં વિદુઃ ॥

વસન્તે વાપિ શરદિ યોગારમ્ભં તુ સમાચરેત્
તદા યોગો ભવેત્ સિદ્ધો વિનાયાસેન કથ્યતે ॥

મિતાહારં વિના યસ્ તુ યોગારમ્ભં તુ કારયેત્
નાનારોગો ભવેત્ તસ્ય કિંચિદ્ યોગો ન સિધ્યતિ ॥

શાલ્યન્નં યવપિણ્ડં વા ગોધૂમપિણ્ડકં તથા
મુદ્ગં માષચણકાદિ શુભ્રં ચ તુષવર્જિતમ્ ॥

પટોલં પનસં માનં કક્કોલં ચ શુકાશકમ્
દ્રાઢિકાં કર્કટીં રમ્ભાં ડુમ્બરીં કણ્ટકણ્ટકમ્ ॥

આમરમ્ભાં બાલરમ્ભાં રમ્ભાદણ્ડં ચ મૂલકમ્
વાર્તાકીં મૂલકમ્ ઋદ્ધિં યોગી ભક્ષણમ્ આચરેત્ ॥

બાલશાકં કાલ શાકં તથા પટોલપત્રકમ્
પઞ્ચશાકં પ્રશંસીયાદ્ વાસ્તૂકં હિલમોચિકાં ॥

શુદ્ધં સુમધુરં સ્નિગ્ધમ્ ઉદરાર્ધવિવર્જિતમ્
ભુજ્યતે સુરસંપ્રીત્યા [સુરસં પ્રિત્યા] મિતાહારમ્ ઇમં વિદુઃ ॥

અન્નેન પૂરયેદ્ અર્ધં તોયેન તુ તૃતીયકમ્
ઉદરસ્ય તુરીયાંશં સંરક્ષેદ્ વાયુચારણે ॥

કટ્વ્ અમ્લં લવણં તિક્તં ભૃષ્ટં ચ દધિ તક્રકમ્
શાકોત્કટં તથા મદ્યં તાલં ચ પનસં તથા ॥

કુલત્થં મસૂરં પાણ્ડું કૂષ્માણ્ડં શાકદણ્ડકમ્
તુમ્બીકોલકપિત્થં ચ કણ્ટબિલ્વં પલાશકમ્ ॥

કદમ્બં જમ્બીરં બિમ્બં લકુચં લશુનં વિષમ્
કામરઙ્ગં પિયાલં ચ હિઙ્ગુશાલ્મલિકેમુકમ્ ॥

યોગારમ્ભે વર્જયેચ્ ચ પથસ્ત્રીવહ્નિસેવનમ્ ॥

નવનીતં ઘૃતં ક્ષીરં ગુડં શર્કરાદિ ચેક્ષવં
પક્વરમ્ભાં નારિકેલં દાડિમ્બમ્ અશિવાસવમ્
દ્રાક્ષાં તુ લવલીં ધાત્રીં રસમ્ અમ્લવિવર્જિતમ્ ॥

એલાજાતિલવઙ્ગં ચ પૌરુષં જમ્બુજામ્બલમ્
હરીતકીં ખર્જૂરં ચ યોગી ભક્ષણમ્ આચરેત્ ॥

લઘુપાકં પ્રિયં સ્નિગ્ધં તથા ધાતુપ્રપોષણમ્
મનોઅભિલષિતં યોગ્યં યોગી ભોજનમ્ આચરેત્ ॥

કાઠિન્યં દુરિતં પૂતિમ્ ઉષ્ણં પર્યુષિતં તથા
અતિશીતં ચાતિ ચોષ્ણં ભક્ષ્યં યોગી વિવર્જયેત્ ॥

પ્રાતઃસ્નાનોપવાસાદિ કાયક્લેશવિધિં તથા
એકાહારં નિરાહારં યામાન્તે ચ ન કારયેત્ ॥

એવંવિધિવિધાનેન પ્રાણાયામં સમાચરેત્
આરમ્ભે પ્રથમે કુર્યાત્ ક્ષીરાદ્યં નિત્યભોજનમ્
મધ્યાહ્ને ચૈવ સાયાહ્ને ભોજનદ્વયમ્ આચરેત્ ॥

કુશાસને મૃગાજિને વ્યાઘ્રાજિને ચ કમ્બલે
સ્થૂલાસને સમાસીનઃ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ
નાડીશુદ્ધિં સમાસાદ્ય પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્ ॥

નાડીશુદ્ધિં કથં કુર્યાન્ નાડીશુદ્ધિસ્ તુ કીદૃશી
તત્ સર્વં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તદ્ વદસ્વ દયાનિધે ॥

મલાકુલાસુ નાડીષુ મારુતો નૈવ ગચ્છતિ
પ્રાણાયામઃ કથં સિધ્યેત્ તત્ત્વજ્ઞાનં કથં ભવેત્
તસ્માદ્ આદૌ નડીશુદ્ધિં પ્રાણાયામં તતો ઽભ્યસેત્ ॥

નાડીશુદ્ધિર્ દ્વિધા પ્રોક્તા સમનુર્ નિર્મનુસ્ તથા
બીજેન સમનું કુર્યાન્ નિર્મનું ધૌતિકર્મણિ ॥

ધૌતિકર્મ પુરા પ્રોક્તં ષટ્કર્મસાધને યથા
શૃણુષ્વ સમનું ચણ્ડ નાડીશુદ્ધિર્ યથા ભવેત્ ॥

ઉપવિશ્યાસને યોગી પદ્માસનં સમાચરેત્
ગુર્વાદિન્યાસનં કૃત્વા યથૈવ ગુરુભાષિતમ્
નાડીશુદ્ધિં પ્રકુર્વીત પ્રાણાયામવિશુદ્ધયે ॥

વાયુબીજં તતો ધ્યાત્વા ધૂમ્રવર્ણં સતેજસમ્
ચન્દ્રેણ પૂરયેદ્ વાયું બીજં ષોડશકૈઃ સુધીઃ ॥

ચતુઃષષ્ટ્યા માત્રયા ચ કુમ્ભકેનૈવ ધારયેત્
દ્વાત્રિંશન્માત્રયા વાયું સૂર્યનાડ્યા ચ રેચયેત્ ॥

નાભિમૂલાદ્ વહ્નિમ્ ઉત્થાપ્ય ધ્યાયેત્ તેજો વનીયુતમ્
વહ્નિબીજં ષોડશેન સૂર્યનાડ્યા ચ પૂરયેત્ ॥

ચતુઃષષ્ટ્યા માત્રયા ચ કુમ્ભકેનૈવ ધારયેત્
દ્વાત્રિંશન્માત્રયા વાયું શશિનાડ્યા ચ રેચયેત્ ॥

નાસાગ્રે શશધૃગ્ બિમ્બં ધ્યાત્વા જ્યોત્સ્નાસમન્વિતમ્
ઠં બીજં ષોડશેનૈવ ઇડયા પૂરયેન્ મરુત્ ॥

ચતુઃષષ્ટ્યા માત્રયા ચ [કુમ્ભકેનૈવ] ધારયેત્
અમૃતપ્લાવિતં ધ્યાત્વા પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્ ॥

[વં બીજં શોડશેનૈવ સૂર્યનાડ્યા ચ પૂરયેત્]
દ્વાત્રિંશેન લકારેણ દૃઢં ભાવ્યં વિરેચયેત્ ॥

એવંવિધાં નાડીશુદ્ધિં કૃત્વા નાડીં વિશોધયેત્
દૃઢો ભૂત્વાસનં કૃત્વા પ્રાણાયામં સમાચરેત્ ॥

સહિતઃ સૂર્યભેદશ્ ચ ઉજ્જાયી શીતલી તથા
ભસ્ત્રિકા ભ્રામરી મૂર્ચ્છા કેવલી ચાષ્ટ કુમ્ભિકાઃ ॥

સહિતૌ દ્વિવિધૌ પ્રોક્તૌ પ્રાણાયામં સમાચરેત્
સગર્ભો બીજમ્ ઉચ્ચાર્ય નિર્ગર્ભો બીજવર્જિતઃ
પ્રાણાયામં સગર્ભં ચ પ્રથમં કથયામિ તે ॥

સુખાસને ચોપવિશ્ય પ્રાઙ્મુખો વાપ્ય્ ઉદઙ્મુખઃ
ધ્યાયેદ્ વિધિં રજોગુણં રક્તવર્ણમ્ અવર્ણકમ્ ॥

ઇડયા પૂરયેદ્ વાયું માત્રયા ષોડશૈઃ સુધીઃ
પૂરકાન્તે કુમ્ભકાદ્યે કર્તવ્યસ્ તૂડ્ડિયાનકઃ ॥

સત્ત્વમયં હરિં ધ્યાત્વા ઉકારૈઃ શુક્લવર્ણકૈઃ
ચતુઃષષ્ટ્યા ચ માત્રયા અનિલં કુમ્ભકં ચરેત્
કુમ્ભકાન્તે રેચકાદ્યે કર્તવ્યં ચ જાલંધરમ્ ॥

રુદ્રં તમોગુણં ધ્યાત્વા મકારૈઃ કૃષ્ણવર્ણકૈઃ
દ્વાત્રિંશન્માત્રયા ચૈવ રેચયેદ્ વિધિના પુનઃ ॥

પુનઃ પિઙ્ગલયાપૂર્ય કુમ્ભકેનૈવ ધારયેત્
ઇડયા રેચયેત્ પશ્ચાત્ તદ્બીજેન ક્રમેણ તુ ॥

અનુલોમવિલોમેન વારં વારં ચ સાધયેત્
પૂરકાન્તે કુમ્ભકાદ્યે ધૃતં નાસાપુટદ્વયમ્
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈસ્ તર્જનીમધ્યમે વિના ॥

પ્રાણાયામં નિગર્ભં તુ વિના બીજેન જાયતે
વામજાનૂપરિ ન્યસ્ત વામપાણિતલં ભ્રમેત્
માત્રાદિશતપર્યન્તં પૂરકુમ્ભકરેચનમ્ ॥

ઉત્તમા વિંશતિર્ માત્રા મધ્યમા ષોડશી સ્મૃતા
અધમા દ્વાદશી માત્રા પ્રાણાયામાસ્ ત્રિધા સ્મૃતાઃ ॥

અધમાજ્ જાયતે ઘર્મો મેરુકમ્પશ્ ચ મધ્યમાત્
ઉત્તમાચ્ ચ ભૂમિત્યાગસ્ ત્રિવિધં સિદ્ધિલક્ષણમ્ ॥

પ્રાણાયામાત્ ખેચરત્વં પ્રાણાયામાદ્ રોગનાશનમ્
પ્રાણાયામાદ્ બોધયેચ્ છક્તિં પ્રાણાયામાન્ મનોન્મની
આનન્દો જાયતે ચિત્તે પ્રાણાયામી સુખી ભવેત્ ॥

કથિતં સહિતં કુમ્ભં સૂર્યભેદનકં શૃણુ
પૂરયેત્ સૂર્યનાડ્યા ચ યથાશક્તિ બહિર્મરુત્ ॥

ધારયેદ્ બહુયત્નેન કુમ્ભકેન જલંધરૈઃ
યાવત્ સ્વેદં નખકેશાભ્યાં તાવત્ કુર્વન્તુ કુમ્ભકમ્ ॥

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ ચ ઉદાનવ્યાનૌ ચ વાયવઃ
નાગઃ કૂર્મશ્ ચ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ ॥

હૃદિ પ્રાણો વહેન્ નિત્યમ્ અપાનો ગુદમણ્ડલે
સમાનો નાભિદેશે તુ ઉદાનઃ કણ્ઠમધ્યગઃ
વ્યાનો વ્યાપ્ય શરીરે તુ પ્રધાનાઃ પઞ્ચ વાયવઃ ॥

પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વિખ્યાતા નાગાદ્યાઃ પઞ્ચ વાયવઃ
તેષામ્ અપિ ચ પઞ્ચાનાં સ્થાનાનિ ચ વદામ્ય્ અહમ્ ॥

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મસ્ તૂન્મીલને સ્મૃતઃ
કૃકરઃ ક્ષુત્તૃષે જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃમ્ભણે
ન જહાતિ મૃતે ક્વાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ॥

નાગો ગૃહ્ણાતિ ચૈતન્યં કૂર્મશ્ ચૈવ નિમેષણમ્
ક્ષુત્તૃષં કૃકરશ્ ચૈવ જૃમ્ભણં ચતુર્થેન તુ
ભવેદ્ ધનંજયાચ્ છબ્દં ક્ષણમાત્રં ન નિઃસરેત્ ॥

સર્વં ચ સૂર્યકં ભિત્વા નાભિમૂલાત્ સમુદ્ધરેત્ ॥

ઇડયા રેચયેત્ પશ્ચાદ્ ધૈર્યેણાખણ્ડવેગતઃ
પુનઃ સૂર્યેણ ચાકૃષ્ય કુમ્ભયિત્વા યથાવિધિ ॥

રેચયિત્વા સાધયેત્ તુ ક્રમેણ ચ પુનઃ પુનઃ
કુમ્ભકઃ સૂર્યભેદસ્ તુ જરામૃત્યુવિનાશકઃ ॥

બોધયેત્ કુણ્ડલીં શક્તિં દેહાનલવિવર્ધનમ્
ઇતિ તે કથિતં ચણ્ડ સૂર્યભેદનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

નાસાભ્યાં વાયુમ્ આકૃષ્ય મુખમધ્યે ચ ધારયેત્
હૃદ્ગલાભ્યાં સમાકૃષ્ય વાયું વક્ત્રેણ ધારયેત્ ॥

મુખં પ્રફુલ્લં સંરક્ષ્ય કુર્યાજ્ જાલંધરં તતઃ
આશક્તિ કુમ્ભકં કૃત્વા ધારયેદ્ અવિરોધતઃ ॥

ઉજ્જાયીકુમ્ભકં કૃત્વા સર્વકાર્યાણિ સાધયેત્
ન ભવેત્ કફરોગશ્ ચ ક્રૂરવાયુર્ અજીર્ણકમ્ ॥

આમવાતઃ ક્ષયઃ કાસો જ્વરપ્લીહા ન જાયતે
જરામૃત્યુવિનાશાય ચોજ્જાયીં સાધયેન્ નરઃ ॥

જિહ્વયા વાયુમ્ આકૃષ્ય ઉદરે પૂરયેચ્ છનૈઃ
ક્ષણં ચ કુમ્ભકં કૃત્વા નાસાભ્યાં રેચયેત્ પુનઃ ॥

સર્વદા સાધયેદ્ યોગી શીતલીકુમ્ભકં શુભમ્
અજીર્ણં કફપિત્તં ચ નૈવ તસ્ય પ્રજાયતે ॥

ભસ્ત્રેવ લોહકારાણાં યથાક્રમેણ સંભ્રમેત્
તતો વાયું ચ નાસાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં ચાલયેચ્ છનૈઃ ॥

એવં વિંશતિવારં ચ કૃત્વા કુર્યાચ્ ચ કુમ્ભકમ્
તદન્તે ચાલયેદ્ વાયું પૂર્વોક્તં ચ યથાવિધિ ॥

ત્રિવારં સાધયેદ્ એનં ભસ્ત્રિકાકુમ્ભકં સુધીઃ
ન ચ રોગો ન ચ ક્લેશ આરોગ્યં ચ દિને દિને ॥

અર્ધરાત્રે ગતે યોગી જન્તૂનાં શબ્દવર્જિતે
કર્ણૌ નિધાય હસ્તાભ્યાં કુર્યાત્ પૂરકમ્ ઉત્તમમ્ ॥

શૃણુયાદ્ દક્ષિણે કર્ણે નાદમ્ અન્તર્ગતં સુધીઃ
પ્રથમં ઝિંઝીનાદં ચ વંશીનાદં તતઃ પરમ્
મેઘઘર્ઘરભ્રામરી ચ ઘણ્ટાકાંસ્યં તતઃ પરમ્ ॥

તુરીભેરીમૃદઙ્ગાદિ વીણાનાદકદુન્દુભિઃ
એવં નાનાવિધો નાદો જાયતે નિત્યમ્ અભ્યસાત્ ॥

અનાહતસ્ય શબ્દસ્ય તસ્ય શબ્દસ્ય યો ધ્વનિઃ
ધ્વનેર્ અન્તર્ગતં જ્યોતિર્ જ્યોતિર્ અન્તર્ગતં મનઃ ॥

તસ્મિંસ્ તુ વિલયં યાતિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
એવં ભ્રામરીસંસિદ્ધિઃ સમાધિસિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

મુખે ચ કુમ્ભકં કૃત્વા ભ્રુવોર્ અન્તર્ગતં મનઃ
સંત્યજ્ય વિષયાન્ સર્વાન્ મનોમૂર્ચ્છા સુખપ્રદા ॥

આત્મનિ મનસંયોગાદ્ આનન્દં જાયતે ધ્રુવમ્
એવં નાનાવિધાનન્દો જાયતે નિત્યમ્ અભ્યસાત્
એવમ્ અભ્યાસયોગેન સમાધિસિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

ભુજંગિન્યાઃ શ્વાસવશાદ્ અજપા જાયતે નનુ
હંકારેણ બહિર્ યાતિ સઃકારેણ વિશેત્ પુનઃ ॥

ષટ્ શતાનિ દિવારાત્રૌ સહસ્રાણ્ય્ એકવિંશતિઃ
અજપાં નામ ગાયત્રીં જીવો જપતિ સર્વદા ॥

મૂલાધારે યથા હંસસ્ તથા હિ હૃદિ પઙ્કજે
તથા નાસાપુટદ્વન્દ્વે ત્રિવેણીસંગમાગમમ્ ॥

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલીમાનં શરીરં કર્મરૂપકમ્
દેહાદ્ બહિર્ગતો વાયુઃ સ્વભાવાદ્ દ્વાદશાઙ્ગુલિઃ ॥

શયને ષોડશાઙ્ગુલ્યો ભોજને વિંશતિસ્ તથા
ચતુર્વિંશાઙ્ગુલિઃ પન્થે નિદ્રાયાં ત્રિંશદઙ્ગુલિઃ
મૈથુને ષટ્ત્રિંશદ્ ઉક્તં વ્યાયામે ચ તતો ઽધિકમ્ ॥

સ્વભાવે ઽસ્ય ગતેર્ ન્યૂને પરમ્ આયુઃ પ્રવર્ધતે
આયુઃક્ષયો ઽધિકે પ્રોક્તો મારુતે ચાન્તરાદ્ ગતે ॥

તસ્માત્ પ્રાણે સ્થિતે દેહે મરણં નૈવ જાયતે
વાયુના ઘટસંબન્ધે ભવેત્ કેવલકુમ્ભકઃ ॥

યાવજ્જીવં જપેન્ મન્ત્રમ્ અજપાસંખ્યકેવલમ્
અદ્યાવધિ ધૃતં સંખ્યા વિભ્રમં કેવલીકૃતે ॥

અત એવ હિ કર્તવ્યઃ કેવલીકુમ્ભકો નરૈઃ
કેવલી ચાજપાસંખ્યા દ્વિગુણા ચ મનોન્મની ॥

નાસાભ્યાં વાયુમ્ આકૃષ્ય કેવલં કુમ્ભકં ચરેત્
એકાદિકચતુઃષષ્ટિં ધારયેત્ પ્રથમે દિને ॥

કેવલીમ્ અષ્ટધા કુર્યાદ્ યામે યામે દિને દિને
અથ વા પઞ્ચધા કુર્યાદ્ યથા તત્ કથયામિ તે ॥

પ્રાતર્ મધ્યાહ્નસાયાહ્ને મધ્યરાત્રે ચતુર્થકે
ત્રિસંધ્યમ્ અથ વા કુર્યાત્ સમમાને દિને દિને ॥

પઞ્ચવારં દિને વૃદ્ધિર્ વારૈકં ચ દિને તથા
અજપાપરિમાણે ચ યાવત્ સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥

પ્રાણાયામં કેવલીં નામ તદા વદતિ યોગવિત્
કુમ્ભકે કેવલે સિદ્ધે કિં ન સિધ્યતિ ભૂતલે ॥