Gheranda Samhita · Chapter 1

ādīśvarāya praṇanāmi tasmai $
yenopadiṣṭā haṭhayogavidyā &
virājate pronnatarājayogam %
āroḍhum icchor adhirohiṇīva //

ekadā caṇḍakāpālir gatvā gheraṇḍakuṭṭiram
praṇamya vinayād bhaktyā gheraṇḍaṃ paripṛcchhati //

ghaṭasthayogaṃ yogeśa tattvajñānasya kāraṇam
idānīṃ śrotum icchāmi yogeśvara vada prabho //

sādhu sādhu mahābāho yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
kathayāmi hi te tattvaṃ sāvadhāno 'vadhāraya //

nāsti māyāsamaḥ pāśo nāsti yogāt paraṃ balam
na hi jñānāt paro bandhur nāhaṃkārāt paro ripuḥ //

abhyāsāt kādivarṇāder yathā śāstrāṇi bodhayet
tathā yogaṃ samāsādya tattvajñānaṃ ca labhyate //

sukṛtair duṣkṛtaiḥ kāryair jāyate prāṇināṃ ghaṭaḥ
ghaṭād utpadyate karma ghaṭayantraṃ yathā bhramet //

ūrdhvādho bhramate yadvad ghaṭayantraṃ gavāṃ vaśāt
tadvat karmavaśāj jīvo bhramate janmamṛtyunā //

āmakumbha ivāmbhaḥstho jīryamāṇaḥ sadā ghaṭaḥ
yogānalena saṃdahya ghaṭaśuddhiṃ samācaret //

śodhanaṃ dṛḍhatā caiva sthairyaṃ dhairyaṃ ca lāghavam
pratyakṣaṃ ca nirliptaṃ ca ghatasthaṃ saptasādhanam //

ṣaṭkarmaṇā śodhanaṃ ca āsanena bhaved dṛḍham
mudrayā sthiratā caiva pratyāhāreṇa dhairyatā //

prāṇāyāmāl lāghavaṃ ca dhyānāt pratyakṣam ātmani
samādhinā nirliptaṃ ca muktir eva na saṃśayaḥ //

dhautir vastis tathā netir laulikī trāṭakaṃ tathā
kapālabhātiś caitāni ṣaṭkarmāṇi samācaret //

antardhautir dantadhautir hṛddhautir mūlaśodhanam
dhautyaś caturvidhā proktā ghaṭaṃ kurvanti nirmalam //

vātasāraṃ vārisāraṃ vahnisāraṃ bahiṣkṛtam
ghaṭasya nirmalārthāya hy antardhautiś caturvidhā //

kākacañcūvad āsyena pibed vāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ
cālayed udaraṃ paścād vartmanā recayec chanaiḥ //

vātasāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmalakārakam
sarvarogakṣayakaraṃ dehānalavivardhakam //

ākaṇṭhaṃ pūrayed vāri vaktreṇa ca pibec chanaiḥ
cālayed udareṇaiva codarād recayed adhaḥ //

vārisāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmalakārakam
sādhayed yaḥ prayatnena devadehaṃ prapadyate //

vārisāraṃ parāṃ dhautiṃ sādhayed yaḥ prayatnataḥ
maladehaṃ śodhayitvā devadehaṃ prapadyate //

nābhigranthiṃ merupṛṣṭhe śatavāraṃ ca kārayet
udarāmayajaṃ tyaktvā jāṭharāgniṃ vivardhayet
vahnisāram iyaṃ dhautir yogināṃ yogasiddhidā //

eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadācana
kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaved dhruvam //

kākīmudrāṃ sādhayitvā pūrayed udaraṃ mahat
dhārayed ardhayāmaṃ tu cālayed adhavartmanā
eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadācana //

nābhimagnajale sthitvā śaktināḍīṃ vimarjayet
kārābhyāṃ kṣālayen nāḍīṃ yāvan malavisarjanam //

tāvat prakṣālya nāḍīṃ ca udare veśayet punaḥ
idaṃ prakṣālanaṃ gopyaṃ devānām api durlabham
kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaved dhruvam //

yām ārdhadhāraṇāśaktiṃ yāvan na sādhayen naraḥ
bahiṣkṛtaṃ mahādhautī tāvan naiva tu jāyate //

dantamūlaṃ jihvāmūlaṃ randhraṃ ca karṇayugmayoḥ
kapālarandhraṃ pañceti dantadhautirvidhīyate //

khadireṇa rasenātha mṛttikayā ca śuddhayā
mārjayed dantamūlaṃ ca yāvat kilbiṣam āharet //

dantamūlaṃ parā dhautir yogināṃ yogasādhane
nityaṃ kuryāt prabhāte ca dantarakṣāya yogavit
dantamūlaṃ dhāraṇādi kāryeṣu yogināṃ yataḥ //

athātaḥ saṃpravakṣyāmi jihvāśodhanakāraṇam
jarāmaraṇarogādīn nāśayed dīrghalambikā //

tarjanīmadhyamānāmā aṅgulitrayayogataḥ
veśayed galamadhye tu mārjayel lambikāmalam
śanaiḥ śanair mārjayitvā kaphadoṣaṃ nivārayet //

mārjayen navanītena dohayec ca punaḥ punaḥ
tadagraṃ lauhayantreṇa karṣayitvā punaḥ punaḥ //

nityaṃ kuryāt prayatnena raver udayake 'stake
evaṃ kṛte tu nitye ca lambikā dīrghatāṃ gatā //

tarjanyaṅgulyagrayogān mārjayet karṇarandhrayoḥ
nityam abhyāsayogena nādāntaraṃ prakāśanam //

vṛddhāṅguṣṭhena dakṣeṇa mardayed bhālarandhrakam
evam abhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet //

nāḍī nirmalatāṃ yāti divyadṛṣṭiḥ prajāyate
nidrānte bhojanānte ca divānte ca dine dine //

hṛddhautiṃ trividhāṃ kuryād daṇḍavamanavāsasā //

rambhādaṇḍaṃ hariddaṇḍaṃ vetradaṇḍaṃ tathaiva ca
hṛnmadhye cālayitvā tu punaḥ pratyāharec chanaiḥ //

kaphapittaṃ tathā kledaṃ recayed ūrdhvavartmanā
daṇḍadhautividhānena hṛdrogaṃ nāśayed dhruvam //

bhojanānte pibed vāri ākarṇapūritaṃ sudhīḥ
ūrdhvadṛṣṭiṃ kṣaṇaṃ kṛtvā taj jalaṃ vamayet punaḥ
nityam abhyāsayogena kaphapittaṃ nivārayet //

ekonaviṃśatiḥ hastaḥ pañcaviṃśati vai tathā
caturaṅgulavistāraṃ sūkṣmavastraṃ śanair graset
punaḥ pratyāhared etat procyate dhautikarmakam //

gulmajvaraplīhākuṣṭha kaphapittaṃ vinaśyati
ārogyaṃ balapuṣṭiś ca bhavet tasya dine dine //

apānakrūratā tāvad yāvanmūlaṃ na śodhayet
tasmāt sarvaprayatnena mūlaśodhanam ācaret //

pītamūlasya daṇḍena madhyamāṅgulināpi vā
yatnena kṣālayed guhyaṃ vāriṇā ca punaḥ punaḥ //

vārayet koṣṭhakāṭhinyam āmājīrṇaṃ nivārayet
kāraṇaṃ kāntipuṣṭyoś ca dīpanaṃ vahnimaṇḍalam //

jalavastiḥ śuṣkavastir vastī ca dvividhau smṛtau
jalavastiṃ jale kuryāc chuṣkavastiṃ kṣitau sadā //

nābhimagnajale pāyu nyastanālotkaṭāsanaḥ
ākuñcanaṃ prakāśaṃ ca jalavastiṃ samācaret //

pramehaṃ ca gudāvartaṃ krūravāyuṃ nivārayet
bhavet svacchandadehaś ca kāmadevasamo bhavet //

vastiṃ paścimatānena cālayitvā śanaiḥ śanaiḥ
aśvinīmudrayā pāyum ākuñcayet prakāśayet //

evam abhyāsayogena koṣṭhadoṣo na vidyate
vivardhayej jāṭharāgnim āmavātaṃ vināśayet //

vitastimānaṃ sūkṣmasūtraṃ nāsānāle praveśayet
mukhān nirgamayet paścāt procyate netikarmakam //

sādhanān netikarmāpi khecarīsiddhim āpnuyāt
kaphadoṣā vinaśyanti divyadṛṣṭiḥ prajāyate //

amandavegaṃ tundaṃ ca bhrāmayed ubhapārśvayoḥ
sarvarogān nihantīha dehānalavivardhanam //

nimeṣonmeṣakaṃ tyaktvā sūkṣmalakṣyaṃ nirīkṣayet
yāvad aśrū nipatate trāṭakaṃ procyate budhaiḥ //

evam abhyāsayogena śāṃbhavī jāyate dhruvam
na jāyate netrarogaḥ divyadṛṣṭipradāyakam //

vāmakrameṇa vyutkrameṇa śītkrameṇa viśeṣataḥ
bhālabhātiṃ tridhā kuryāt kaphadoṣaṃ nivārayet //

iḍayā pūrayed vāyuṃ recayet piṅgalā punaḥ
piṅgalayā pūrayitvā punaś candreṇa recayet //

pūrakaṃ recakaṃ kṛtvā vegena na tu cālayet
evam abhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet //

nāsābhyāṃ jalam ākṛṣya punar vaktreṇa recayet
pāyaṃ pāyaṃ prakurvaṃś cec chleṣmadoṣaṃ nivārayet //

śītkṛtya pītvā vaktreṇa nāsānalair virecayet
evam abhyāsayogena kāmadevasamo bhavet //

na jāyate vārddhakaṃ ca jvaro naiva prajāyate
bhavet svacchandadehaś ca kaphadoṣaṃ nivārayet //