ઘેરણ્ડસંહિતા · અધ્યાય 1

આદીશ્વરાય પ્રણનામિ તસ્મૈ $
યેનોપદિષ્ટા હઠયોગવિદ્યા &
વિરાજતે પ્રોન્નતરાજયોગમ્ %
આરોઢુમ્ ઇચ્છોર્ અધિરોહિણીવ ॥

એકદા ચણ્ડકાપાલિર્ ગત્વા ઘેરણ્ડકુટ્ટિરમ્
પ્રણમ્ય વિનયાદ્ ભક્ત્યા ઘેરણ્ડં પરિપૃચ્છ્હતિ ॥

ઘટસ્થયોગં યોગેશ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય કારણમ્
ઇદાનીં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ યોગેશ્વર વદ પ્રભો ॥

સાધુ સાધુ મહાબાહો યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
કથયામિ હિ તે તત્ત્વં સાવધાનો ઽવધારય ॥

નાસ્તિ માયાસમઃ પાશો નાસ્તિ યોગાત્ પરં બલમ્
ન હિ જ્ઞાનાત્ પરો બન્ધુર્ નાહંકારાત્ પરો રિપુઃ ॥

અભ્યાસાત્ કાદિવર્ણાદેર્ યથા શાસ્ત્રાણિ બોધયેત્
તથા યોગં સમાસાદ્ય તત્ત્વજ્ઞાનં ચ લભ્યતે ॥

સુકૃતૈર્ દુષ્કૃતૈઃ કાર્યૈર્ જાયતે પ્રાણિનાં ઘટઃ
ઘટાદ્ ઉત્પદ્યતે કર્મ ઘટયન્ત્રં યથા ભ્રમેત્ ॥

ઊર્ધ્વાધો ભ્રમતે યદ્વદ્ ઘટયન્ત્રં ગવાં વશાત્
તદ્વત્ કર્મવશાજ્ જીવો ભ્રમતે જન્મમૃત્યુના ॥

આમકુમ્ભ ઇવામ્ભઃસ્થો જીર્યમાણઃ સદા ઘટઃ
યોગાનલેન સંદહ્ય ઘટશુદ્ધિં સમાચરેત્ ॥

શોધનં દૃઢતા ચૈવ સ્થૈર્યં ધૈર્યં ચ લાઘવમ્
પ્રત્યક્ષં ચ નિર્લિપ્તં ચ ઘતસ્થં સપ્તસાધનમ્ ॥

ષટ્કર્મણા શોધનં ચ આસનેન ભવેદ્ દૃઢમ્
મુદ્રયા સ્થિરતા ચૈવ પ્રત્યાહારેણ ધૈર્યતા ॥

પ્રાણાયામાલ્ લાઘવં ચ ધ્યાનાત્ પ્રત્યક્ષમ્ આત્મનિ
સમાધિના નિર્લિપ્તં ચ મુક્તિર્ એવ ન સંશયઃ ॥

ધૌતિર્ વસ્તિસ્ તથા નેતિર્ લૌલિકી ત્રાટકં તથા
કપાલભાતિશ્ ચૈતાનિ ષટ્કર્માણિ સમાચરેત્ ॥

અન્તર્ધૌતિર્ દન્તધૌતિર્ હૃદ્ધૌતિર્ મૂલશોધનમ્
ધૌત્યશ્ ચતુર્વિધા પ્રોક્તા ઘટં કુર્વન્તિ નિર્મલમ્ ॥

વાતસારં વારિસારં વહ્નિસારં બહિષ્કૃતમ્
ઘટસ્ય નિર્મલાર્થાય હ્ય્ અન્તર્ધૌતિશ્ ચતુર્વિધા ॥

કાકચઞ્ચૂવદ્ આસ્યેન પિબેદ્ વાયું શનૈઃ શનૈઃ
ચાલયેદ્ ઉદરં પશ્ચાદ્ વર્ત્મના રેચયેચ્ છનૈઃ ॥

વાતસારં પરં ગોપ્યં દેહનિર્મલકારકમ્
સર્વરોગક્ષયકરં દેહાનલવિવર્ધકમ્ ॥

આકણ્ઠં પૂરયેદ્ વારિ વક્ત્રેણ ચ પિબેચ્ છનૈઃ
ચાલયેદ્ ઉદરેણૈવ ચોદરાદ્ રેચયેદ્ અધઃ ॥

વારિસારં પરં ગોપ્યં દેહનિર્મલકારકમ્
સાધયેદ્ યઃ પ્રયત્નેન દેવદેહં પ્રપદ્યતે ॥

વારિસારં પરાં ધૌતિં સાધયેદ્ યઃ પ્રયત્નતઃ
મલદેહં શોધયિત્વા દેવદેહં પ્રપદ્યતે ॥

નાભિગ્રન્થિં મેરુપૃષ્ઠે શતવારં ચ કારયેત્
ઉદરામયજં ત્યક્ત્વા જાઠરાગ્નિં વિવર્ધયેત્
વહ્નિસારમ્ ઇયં ધૌતિર્ યોગિનાં યોગસિદ્ધિદા ॥

એષા ધૌતિઃ પરા ગોપ્યા ન પ્રકાશ્યા કદાચન
કેવલં ધૌતિમાત્રેણ દેવદેહો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

કાકીમુદ્રાં સાધયિત્વા પૂરયેદ્ ઉદરં મહત્
ધારયેદ્ અર્ધયામં તુ ચાલયેદ્ અધવર્ત્મના
એષા ધૌતિઃ પરા ગોપ્યા ન પ્રકાશ્યા કદાચન ॥

નાભિમગ્નજલે સ્થિત્વા શક્તિનાડીં વિમર્જયેત્
કારાભ્યાં ક્ષાલયેન્ નાડીં યાવન્ મલવિસર્જનમ્ ॥

તાવત્ પ્રક્ષાલ્ય નાડીં ચ ઉદરે વેશયેત્ પુનઃ
ઇદં પ્રક્ષાલનં ગોપ્યં દેવાનામ્ અપિ દુર્લભમ્
કેવલં ધૌતિમાત્રેણ દેવદેહો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

યામ્ આર્ધધારણાશક્તિં યાવન્ ન સાધયેન્ નરઃ
બહિષ્કૃતં મહાધૌતી તાવન્ નૈવ તુ જાયતે ॥

દન્તમૂલં જિહ્વામૂલં રન્ધ્રં ચ કર્ણયુગ્મયોઃ
કપાલરન્ધ્રં પઞ્ચેતિ દન્તધૌતિર્વિધીયતે ॥

ખદિરેણ રસેનાથ મૃત્તિકયા ચ શુદ્ધયા
માર્જયેદ્ દન્તમૂલં ચ યાવત્ કિલ્બિષમ્ આહરેત્ ॥

દન્તમૂલં પરા ધૌતિર્ યોગિનાં યોગસાધને
નિત્યં કુર્યાત્ પ્રભાતે ચ દન્તરક્ષાય યોગવિત્
દન્તમૂલં ધારણાદિ કાર્યેષુ યોગિનાં યતઃ ॥

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ જિહ્વાશોધનકારણમ્
જરામરણરોગાદીન્ નાશયેદ્ દીર્ઘલમ્બિકા ॥

તર્જનીમધ્યમાનામા અઙ્ગુલિત્રયયોગતઃ
વેશયેદ્ ગલમધ્યે તુ માર્જયેલ્ લમ્બિકામલમ્
શનૈઃ શનૈર્ માર્જયિત્વા કફદોષં નિવારયેત્ ॥

માર્જયેન્ નવનીતેન દોહયેચ્ ચ પુનઃ પુનઃ
તદગ્રં લૌહયન્ત્રેણ કર્ષયિત્વા પુનઃ પુનઃ ॥

નિત્યં કુર્યાત્ પ્રયત્નેન રવેર્ ઉદયકે ઽસ્તકે
એવં કૃતે તુ નિત્યે ચ લમ્બિકા દીર્ઘતાં ગતા ॥

તર્જન્યઙ્ગુલ્યગ્રયોગાન્ માર્જયેત્ કર્ણરન્ધ્રયોઃ
નિત્યમ્ અભ્યાસયોગેન નાદાન્તરં પ્રકાશનમ્ ॥

વૃદ્ધાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષેણ મર્દયેદ્ ભાલરન્ધ્રકમ્
એવમ્ અભ્યાસયોગેન કફદોષં નિવારયેત્ ॥

નાડી નિર્મલતાં યાતિ દિવ્યદૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે
નિદ્રાન્તે ભોજનાન્તે ચ દિવાન્તે ચ દિને દિને ॥

હૃદ્ધૌતિં ત્રિવિધાં કુર્યાદ્ દણ્ડવમનવાસસા ॥

રમ્ભાદણ્ડં હરિદ્દણ્ડં વેત્રદણ્ડં તથૈવ ચ
હૃન્મધ્યે ચાલયિત્વા તુ પુનઃ પ્રત્યાહરેચ્ છનૈઃ ॥

કફપિત્તં તથા ક્લેદં રેચયેદ્ ઊર્ધ્વવર્ત્મના
દણ્ડધૌતિવિધાનેન હૃદ્રોગં નાશયેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ભોજનાન્તે પિબેદ્ વારિ આકર્ણપૂરિતં સુધીઃ
ઊર્ધ્વદૃષ્ટિં ક્ષણં કૃત્વા તજ્ જલં વમયેત્ પુનઃ
નિત્યમ્ અભ્યાસયોગેન કફપિત્તં નિવારયેત્ ॥

એકોનવિંશતિઃ હસ્તઃ પઞ્ચવિંશતિ વૈ તથા
ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારં સૂક્ષ્મવસ્ત્રં શનૈર્ ગ્રસેત્
પુનઃ પ્રત્યાહરેદ્ એતત્ પ્રોચ્યતે ધૌતિકર્મકમ્ ॥

ગુલ્મજ્વરપ્લીહાકુષ્ઠ કફપિત્તં વિનશ્યતિ
આરોગ્યં બલપુષ્ટિશ્ ચ ભવેત્ તસ્ય દિને દિને ॥

અપાનક્રૂરતા તાવદ્ યાવન્મૂલં ન શોધયેત્
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન મૂલશોધનમ્ આચરેત્ ॥

પીતમૂલસ્ય દણ્ડેન મધ્યમાઙ્ગુલિનાપિ વા
યત્નેન ક્ષાલયેદ્ ગુહ્યં વારિણા ચ પુનઃ પુનઃ ॥

વારયેત્ કોષ્ઠકાઠિન્યમ્ આમાજીર્ણં નિવારયેત્
કારણં કાન્તિપુષ્ટ્યોશ્ ચ દીપનં વહ્નિમણ્ડલમ્ ॥

જલવસ્તિઃ શુષ્કવસ્તિર્ વસ્તી ચ દ્વિવિધૌ સ્મૃતૌ
જલવસ્તિં જલે કુર્યાચ્ છુષ્કવસ્તિં ક્ષિતૌ સદા ॥

નાભિમગ્નજલે પાયુ ન્યસ્તનાલોત્કટાસનઃ
આકુઞ્ચનં પ્રકાશં ચ જલવસ્તિં સમાચરેત્ ॥

પ્રમેહં ચ ગુદાવર્તં ક્રૂરવાયું નિવારયેત્
ભવેત્ સ્વચ્છન્દદેહશ્ ચ કામદેવસમો ભવેત્ ॥

વસ્તિં પશ્ચિમતાનેન ચાલયિત્વા શનૈઃ શનૈઃ
અશ્વિનીમુદ્રયા પાયુમ્ આકુઞ્ચયેત્ પ્રકાશયેત્ ॥

એવમ્ અભ્યાસયોગેન કોષ્ઠદોષો ન વિદ્યતે
વિવર્ધયેજ્ જાઠરાગ્નિમ્ આમવાતં વિનાશયેત્ ॥

વિતસ્તિમાનં સૂક્ષ્મસૂત્રં નાસાનાલે પ્રવેશયેત્
મુખાન્ નિર્ગમયેત્ પશ્ચાત્ પ્રોચ્યતે નેતિકર્મકમ્ ॥

સાધનાન્ નેતિકર્માપિ ખેચરીસિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્
કફદોષા વિનશ્યન્તિ દિવ્યદૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે ॥

અમન્દવેગં તુન્દં ચ ભ્રામયેદ્ ઉભપાર્શ્વયોઃ
સર્વરોગાન્ નિહન્તીહ દેહાનલવિવર્ધનમ્ ॥

નિમેષોન્મેષકં ત્યક્ત્વા સૂક્ષ્મલક્ષ્યં નિરીક્ષયેત્
યાવદ્ અશ્રૂ નિપતતે ત્રાટકં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥

એવમ્ અભ્યાસયોગેન શાંભવી જાયતે ધ્રુવમ્
ન જાયતે નેત્રરોગઃ દિવ્યદૃષ્ટિપ્રદાયકમ્ ॥

વામક્રમેણ વ્યુત્ક્રમેણ શીત્ક્રમેણ વિશેષતઃ
ભાલભાતિં ત્રિધા કુર્યાત્ કફદોષં નિવારયેત્ ॥

ઇડયા પૂરયેદ્ વાયું રેચયેત્ પિઙ્ગલા પુનઃ
પિઙ્ગલયા પૂરયિત્વા પુનશ્ ચન્દ્રેણ રેચયેત્ ॥

પૂરકં રેચકં કૃત્વા વેગેન ન તુ ચાલયેત્
એવમ્ અભ્યાસયોગેન કફદોષં નિવારયેત્ ॥

નાસાભ્યાં જલમ્ આકૃષ્ય પુનર્ વક્ત્રેણ રેચયેત્
પાયં પાયં પ્રકુર્વંશ્ ચેચ્ છ્લેષ્મદોષં નિવારયેત્ ॥

શીત્કૃત્ય પીત્વા વક્ત્રેણ નાસાનલૈર્ વિરેચયેત્
એવમ્ અભ્યાસયોગેન કામદેવસમો ભવેત્ ॥

ન જાયતે વાર્દ્ધકં ચ જ્વરો નૈવ પ્રજાયતે
ભવેત્ સ્વચ્છન્દદેહશ્ ચ કફદોષં નિવારયેત્ ॥