Ghaṭakarparakāvya with Abhinavagupta's Ghaṭakarparavivṛti (with commentary) · Verses 11-20

tat sādhu yat tvāṃ sutaruṃ sasarja prajāpatiḥ kāmanivāsa sarja /
tvaṃ mañjarībhiḥ pravaro vanānāṃ netrotsavaś cāsi sayauvanānām

iyam anantaravad eva uktiḥ | he sarjanāmadheya ! prajāpatir yat tvām sasarja śobhanaṃ taruṃ, tat sādhu, yatas tvaṃ kāmasya nivāsaḥ | kākur iyaṃ evaṃ dhvanati -- prajānāṃ kila patyā avaśyaṃ prajāhitakāriṇā bhavitavyam, evaṃvidhahṛdayadāhavitaraṇaniḥśeṣitanikhilajantoḥ kāmasya nivāsabhūtaṃ bhavantaṃ nirmimāṇena prajāpatinā suṣṭhu prajāpatitvam uddarśitaṃ, tvayi dṛṣṭamātra eva mama kāpi vyathā vijṛmbhate ity arthaḥ | atha evaṃ api jānatī kim iti mām avalokitavaty asīti yadi, tat kila mañjarībhir bhavān sakalavanamadhye śreṣṭho bahvībhiḥ kantābhis tu parivṛta iti śṛṅgāriṇi bhavati bahumāna ity arthaḥ, tathāpi sayauvanānāṃ yuvatīnāṃ tu netrotsavaḥ | yadā kila ahaṃ yuvatiḥ priyasaṃyuktā tvām avalokitavatī, tadā lokottaranayanānandavatī abhūvam, adya tvam evaṃvidhabahutaravallabhāparivṛto bhūtvā kathaṃ māṃ priyaviyuktāṃ trātavyāṃ darśanamātreṇa api madanaparavaśāṃ karoṣīti vākyārthaḥ

navakadamba śiro 'vanatāsmi te vasati vo madanaḥ kusumasmite /
kuṭaja kiṃ kusumair avahasyate praṇipatāmi ca duṣprahasya te

yadā sarjataror apakrāntā nāyikā jhagiti kadambam avalokayati, tadā prāktanamadanabhayabhītimatī jhagiti āha -- he navakadamba ! idānīm eva avalokitānubhūtatvadīyapratāpā ahaṃ tubhyaṃ śirasā avanatā asmi | evaṃ yāvat bhaṇati, tāvat tadīyakusumavilokanajanitaraṇaraṇakā āha -- yuṣmākaṃ puṣpavikāse kāmo vasati, mayā jñātaṃ sarjasyaiva idaṃ vaiṣamyaṃ yāvatā tvam api evam eva, sarveṣām ekayogakṣamateti sarvathā mama hātāśāyā nayanaviṣayatākṣamaṃ na kiñcit samastīti va iti bahuvacanena dhvanyate | itthamākārayatnī eva nāyikā yadā kusumitaṃ jhagiti kuṭajam avalokayati, tadā manyate nūnaṃ mām ayaṃ sarvato hi hatabhāgadheyām apahasatīti tata āha -- he kuṭaja ! kim iti avāṅmukhaṃ kṛtvā hasyate | kusumito 'pi pradeśo 'vaśyaṃ dharābhimukhaḥ, yaś ca sannihita eva param apahasati, so 'pi avāṅmukha eva | ataś ca tvayi upacīyamāne bahutaravyathā | te duḥsahasya praṇāma eva śobhana iti kākuḥ | ata eva īpsitatamatvābhāvaḥ sambandhaṣaṣṭhyā vyajyate | kiṃkusumair iti kutsitaiḥ parātaṅkavitaraṇacaturaiḥ puṣpair avahasyate iti sotprāsaṃ kākvā dhvanito 'rthaḥ

taruvara vinatāsmi te sadāhaṃ hṛdayaṃ me prakaroṣi kiṃ sadāham /
tava puṣpanirīkṣitāpadehaṃ visṛjeyaṃ sahasaiva nīpa deham

he nīpābhidhāna taruśrṣṭha ! tava sarvakālam ahaṃ praṇatā, tat kim adya mama hṛdayaṃ dāhayuktaṃ prakarṣeṇa karoṣi | anye 'pi taravo na evaṃ māṃ dahanti yathā tvaṃ sarvakālam abhiṣṭuto 'pi, sarvathā ayaṃ bhāgadheyaviparyayaḥ | athaca tava sadā ahaṃ praṇatā yena īdṛśaḥ upakāras tvat sambhāvyate, tvadīyapuṣpair nirīkṣitā dehaṃ visṛjeyam | kīdṛśam | apade 'kāṇḍa eva īhā dūtīvisarjanatatpratipālanamudhāvinodanaprabhṛtayo yasya tam | ahaṃ tāvat tādṛgupakāribhavadīyakusumāvalokane 'pi asamarthā, tāni tu yadi mahāpuruṣatayā evaṃvidhām avasthāṃ prāptāṃ mām avalokeyuḥ, tat ciravāñchitajīvitatyāgamanorathena api jhagiti yujyeya | atas tava sadā natā asmi | na ca evaṃ sambhāvanīyam -- ahito hṛdayadāhakāri kathaṃ praṇamyate iti yataḥ kiṃ tvaṃ hṛdayaṃ sadāhaṃ karoṣi, kākvā na evam ity arthaḥ | nijena eva virahahutavahena mama dahyate hṛdayaṃ, tad idānīṃ dāhakena api dagdhasya kiṃ dahyate iti sambandhaḥ | yadi tu ahaṃśabdapaunaruktyaṃ sahṛdayāḥ kṣamante tadā evaṃ vyākhyā -- āpade viṣamavipadvahanārtham eva kevalaṃ yo mama dehas taṃ tyajeyam iti | tathā nīpa taruvara tava natā asmi | evam uktvā duḥsahatayā dvitīyavākyam āha -- dāhayuktaṃ mama hṛdayaṃ prakaroṣi, punar api vilāpavaśāt, vicinitya brūte -- kiṃ yathā adya, tathā sarvakālaṃ tvatpuṣpekṣitā aham akāṇḍa eva dehaṃ tyajeyaṃ, kākvā naivety arthaḥ

kusumair upaśobhitāṃ sitair ghanamuktāmbulavaprahāsitaiḥ /
madhunaḥ samavekṣya kālatāṃ bhramaraś cumbati yūthikālatām

ayaṃ bhramaraḥ bhramaṇaśīlaḥ yūthikaṃ cumbati, madīyapriyatamas tu pathika ekatra eva kvacit sthito mama nāma api na avekṣate iti | tāṃ kīdṛśīṃ yūthikāṃ | sitair baddhair na tāvat vikasitaiḥ, tato 'nantaraṃ tu ghanair muktās tyaktā ye 'mbulavās taiḥ karaṇabhūtaiḥ prahāsitaiḥ kusumair upalakṣitām | athaca ghanā muktāphalasadṛśā ye jalakaṇāḥ tatkṛtāni yāni prahāsitāni prahāsitatvotpāditāni nijacchāyāsphuraṇāni yaiḥ pītāni api santi śuklāni jātāni kusumāni | kiṃ kṛtvā madhuno makarandasya kālatām atyantaparipākarasotpannāṃ vilokya | athaca yo nāyakaś cirāt kāntām upabhuṅkte, so 'pi madhunaḥ pānagoṣṭhyāḥ kālatām avasaraprāptim avalokya paricumbati | kāla iti matvarthīyākārānto 'pi, tathā sā api kāntā dhammillapuṣpair ghanair muktāphalair virahasmaraṇānandādikotpannaiś ca ambulavair bāṣpair harṣacāṭvādijaiḥ prahasitaiḥ sitair baddhair vyāmiśrarūpatayā sthitaiḥ parasparasaṃśliṣṭair upalakṣitā bhavati kilakiñcitaceṣṭālaṅkārayoginī bhavati viśeṣataḥ pānagoṣṭhyavasare | yad uktaṃ
"śuṣkaṃ muhuḥ praruditaṃ kṣaṇam aśrupātaḥ
krodho muhur hasitam āśu ..."
ityādi | ata īdṛśī kadā ahaṃ priyeṇa paricumbyamānā bhuyāsam ity arthaḥ

nicitaṃ kham upetya nīradaiḥ priyahīnahṛdayāvanīradaiḥ /
salilair vihataṃ rajaḥ kṣitau ravicandrāv api nopalakṣitau

idaṃ nāyikavisṛṣṭāyāḥ pratidūtyā vacanam | mā tvam adhṛtiṃ kārṣīḥ, mārgavaiṣamyād eva asāv iyantaṃ kālaṃ na āgataḥ | tathāhi nīradair meghair upetya sarvatodikkaṃ saṅghaṭya khaṃ gaganaṃ nicitam | kīdṛśaiḥ priyaiḥ priyābhiś ca ye vihīnā viyuktās teṣāṃ hṛdayāvanīṃ manobhūmīṃ radanti vilikhanti | evaṃ tāvat sarvatodikkaṃ duṣprekṣaṃ kṣitau bhūmau rajaḥ salilair vihatam | āstāṃ tāvad anyat salilena abhibhūyate rajomātram api na avaśiṣṭam ity arthaḥ

haṃsā nadanmeghabhayād dravanti niśāmukhāny adya na candravanti /
navāmbumattāḥ śikhino nadanti meghāgame kundasamānadanti

he kundakusumasadṛśadaśane ! parivarjitatāmbūlādisambhoge ! pratidūtyāś caiva nāyikāṃ prati uktiḥ -- evaṃ nāma meghāḥ śabdāyante yat haṃsā api palāyante, rātrāv api na sañcaraṇaṃ yujyate yataś candrayuktāni tanmukhāni na bhavanti, ete ca śikhino mayūrā udgatapraharṣavaśāt śabdāyante | etena tat pratyuktaṃ yat tu nāyikayā pūrvam uktaṃ
"haṃsapaṅktir api nātha samprati"
ityādinā mārgasaukumāryaṃ, tad eva hi pratyuta raṇaraṇakapradīpakaṃ mārgasaṅkaṭatāṃ karotīty arthaḥ

meghāvṛttaṃ niśi na bhāti nabho vitāraṃ nidrābhyupaiti ca hariṃ śubhasevitāram /
sendrayudhaś ca jalado 'dya rasann ibhānāṃ saṃrambham āvahati bhūdharasannibhānām

rātrisamaye 'pi gamanāgamane na yujyete, yato rātrisamaye vitāraṇ vigatatārāpaṭalaṃ nabho na bhāti yato meghāvṛttam | yac ca tayā uktaṃ "pathikapāmsulo 'sau mām upekṣate" iti, tad api na yuktaṃ; śubhasevitāram akaluṣacaritam api bhagavantaṃ hariṃ nidrā abhyupaiti aśaknuvatī virahaṃ soḍhum nāyakam abhisarati pratyutety arthaḥ | indrāyudhayuktajalado rasan śabdāyamāna ibhānāṃ kariṇāṃ parvatasadṛśānāṃ saṃrambhaṃ saṃrabdhatām āvahati samantāt darśayati | yaḥ kila atisukumāratayā suprasiddho jaladaḥ, so 'pi anyānullaṅghanīyena śakrāyudhena vajreṇa sātiśayabhīṣaṇaḥ sādinā hatānāṃ kariṇāṃ sādṛśyam udvahatīty arthaḥ | athavā meghaḥ śabdāyamāna ibhānāṃ kariṇāṃ parvatasadṛśānāṃ saṃrambhaṃ janayati pratigarjanaśaṅkayeti te 'pi kṣubhitāḥ sampannā iti sarvathā susaṅkaṭāḥ panthānaḥ

sataḍijjaladārpitaṃ nageṣu nadadambhodharabhītapannageṣu /
paridhīraravaṃ jalaṃ darīṣu prapaty adbhutarūpasundarīṣu

pratidūtyā eva iyam uktir nāyikā yadā evam āha nanu aham eva tatra yāsyāmīti, tadā tāṃ prati | darīṣu guhāsu api antaḥsthitā yā adbhutarūpasundaryās tāsu api upari jalaṃ patatīti vyadhikaraṇasaptamyau | kīdṛk jalam | saha vidyudbhir jalam dadati ye, tair meghair arpitaṃ, na te jalamātraṃ dadati, yāvat vidyuto 'pi atibhīṣaṇā arpayantīti | kva | nageṣu giriṣu garjanmeghatrastasarpeṣu | aparasya ye trāsadāyinas te 'pi yato jaladhararasitāt trasyanti, tatra kā vārtā bhavādṛśīnāṃ mālatīkusumasukumāramanasām iti tātparyārthaḥ | anyac ca kiṃbhūtaṃ jalaṃ | darīṣu antaḥ paritaḥ samantāt dhīro gambhīro ravo yasya, kandarāsu antaḥ pratiśabdena dviguṇībhūta ity arthaḥ | tena eṣā api āśā na asti -- toyadajalapaṭalaṃ gaganāt nipatat kvacana guhāmukhe 'tivāhya punar api gamiṣyāma iti

kṣipraṃ prasādayati samprati ko 'pi tāni kāntāmukhāni rativigrahakopitāni /
utkaṇṭhayanti pathikāṇ jaladāḥ svanantaḥ śoko vivardhati ca tadvinatāsv anantaḥ

evam etābhir uktibhiḥ priyatamāgamanaṃ durghaṭam iti avagate āsthābandho nāyikāyā vijāghaṭītīty abhiprayeṇa sā eva punar āśvāsasampādanāya asya mādhyasthye viśeṣānuddeśāt tadīyahṛdayaśokaśikhiśamanaśaktām uktim abhidhatte -- ko 'pi anirvaṇanīyapuṇyasambhārabṛṃhitaḥ samprati jaladasamaye tāni kāntāmukhāni niratiśayasaundaryavanti rativigraheṇa praṇayakupitena sañjātaroṣāṇi tathā yāni tadīyaviyogajanitapāṇḍimnā adya āsādhāraṇadharmasundarāṇi kṣipram anāyāsena eva prasādayati tvām avaśyaṃ prasādayatīti yāvat | nanu na adyāpi asāv āgatas tat katham etat | āha śabdāyamānā hi jaladharāḥ pathikān raṇaraṇakavataḥ kurvanti niścitaṃ dinād dinam upacīyamānajaladharadhvānākarṇanena parivardhitotkaṇṭhaḥ priyatamas tāvad āgacchatīti yāvat | nanu priyatamāḥ kathaṃ śīghraṃ prasīdeyuḥ | āha tadvanitāsu pathikadayitāsu tathā śoko vivardhati vivṛddhavad ācarati yathā anantaḥ sampadyate | cakāreṇa evaṃ dhvanyate tad eva rasitaṃ tāsāṃ śokavivṛddhau kāraṇam iti

atra kecid iti paṭhanti
tāsām ṛtuḥ saphala eva hi yā dineṣu sendrāyudhāmbudharagarjitadurdineṣu /
ratyutsavaṃ priyatamaiḥ saha mānayanti meghāgamaṃ priyasakhi śvasamānayanti

ayaṃ śloko 'tratya iva na lakṣyate, pustakeṣu kena kāraṇena gata iti na vidmaḥ | tathāhi pūrvaślokaucityaṃ tāvad arthena na bhajate | tāsām eva saphala ṛtur varṣākhyo yāti yā sendrāyudhair ambudair durdineṣu priyatamaiḥ saha ratyutsavaṃ mānayanti | anyathā kila he priyasakhi ! meghāgamaṃ śvasamāḥ sārameyaprāyā api nayanti -- iti vyākhyāyāṃ prāktane nave (?) yamakam eva durlabham | dinadurdinaśabdābhyām arthapaunaruktyam api durdharam | yān astaṃ gacchann ino mārtaṇḍo yeṣu dineṣu -- ity api vyākhyāne tāsām iti apekṣito yadartho durupapādaḥ | tāsām iti tu anapekṣitayadarthe padavyaṅgye dhvanau vyākhyāyamāne uttaravākyaṃ khaṇḍaṃ gacchet caramārdhe cānyatheti (?) madhye śāstranyāyopacitaḥ kāvyāmṛtakāluṣaikakāraṇam adhyāhāraḥ kalpyaḥ śvasamā meghāgamaṃ nayantīti param anaucityam | na ca evaṃvidhena anaucityena kulakaparisamāptiḥ kriyamāṇā sahṛdayacetaḥsu romanthād ṛte kiñcit vidadhyāt | śvasatīti śvasas tadvad ācaratīti kvip tato 'pi tācchīlyādivivakṣāyāṃ cānaś | tataḥ priyasakhiśabdena sambandhaḥ prāg eva vā | tathāpi na kiñcid arthasya pauṣkalyam, kaṣṭakalpanāyasaṃ sat | kva | priyasakhiṣv iti saptamyā samāsa iti bahuvacanānte 'pi na kaścit kṛtaḥ sambandhaḥ | anyathāpāṭhakaraṇam api kleśamātraphalam eva | kiñca atra kartā mahākaviḥ kālidāsa iti anuśrutam asmābhiḥ | na ca asya kāvye tṛṇamātram api kalaṅkapātram utprekṣitavanto manorathe'; pi supte 'pi sahṛdayāḥ | tasmāt prāktana eva parisamāptiślokaḥ | sa ca sakhyā pratidūtībhūtayā nāyikāyā āsthābandhadārḍhyotpādanāya yujyate | utpannasamāśvāsā hi hṛdayaṃ sthāpayantī vipralambhayituṃ śakyā syāt
"āsthābandhaḥ kusumasadṛśaṃ prāyaśo hy aṅganānāṃ /
sadyaḥpāti praṇayi hṛdayaṃ viprayoge ruṇaddhi // (Meghadūta 10) //"
iti dṛṣṭyā | tena asya parisamāptidhurodvahasya api durandharatvam avikalam eveti | tad idaṃ yuktam ayuktaṃ veti svayam eva vidāṃ kuruta sahṛdayāḥ