ઘટકર્પરકાવ્ય (ટીકા સહિત) · શ્લોક 11-20

તત્ સાધુ યત્ ત્વાં સુતરું સસર્જ પ્રજાપતિઃ કામનિવાસ સર્જ ।
ત્વં મઞ્જરીભિઃ પ્રવરો વનાનાં નેત્રોત્સવશ્ ચાસિ સયૌવનાનામ્

ઇયમ્ અનન્તરવદ્ એવ ઉક્તિઃ । હે સર્જનામધેય ! પ્રજાપતિર્ યત્ ત્વામ્ સસર્જ શોભનં તરું, તત્ સાધુ, યતસ્ ત્વં કામસ્ય નિવાસઃ । કાકુર્ ઇયં એવં ધ્વનતિ -- પ્રજાનાં કિલ પત્યા અવશ્યં પ્રજાહિતકારિણા ભવિતવ્યમ્, એવંવિધહૃદયદાહવિતરણનિઃશેષિતનિખિલજન્તોઃ કામસ્ય નિવાસભૂતં ભવન્તં નિર્મિમાણેન પ્રજાપતિના સુષ્ઠુ પ્રજાપતિત્વમ્ ઉદ્દર્શિતં, ત્વયિ દૃષ્ટમાત્ર એવ મમ કાપિ વ્યથા વિજૃમ્ભતે ઇત્ય્ અર્થઃ । અથ એવં અપિ જાનતી કિમ્ ઇતિ મામ્ અવલોકિતવત્ય્ અસીતિ યદિ, તત્ કિલ મઞ્જરીભિર્ ભવાન્ સકલવનમધ્યે શ્રેષ્ઠો બહ્વીભિઃ કન્તાભિસ્ તુ પરિવૃત ઇતિ શૃઙ્ગારિણિ ભવતિ બહુમાન ઇત્ય્ અર્થઃ, તથાપિ સયૌવનાનાં યુવતીનાં તુ નેત્રોત્સવઃ । યદા કિલ અહં યુવતિઃ પ્રિયસંયુક્તા ત્વામ્ અવલોકિતવતી, તદા લોકોત્તરનયનાનન્દવતી અભૂવમ્, અદ્ય ત્વમ્ એવંવિધબહુતરવલ્લભાપરિવૃતો ભૂત્વા કથં માં પ્રિયવિયુક્તાં ત્રાતવ્યાં દર્શનમાત્રેણ અપિ મદનપરવશાં કરોષીતિ વાક્યાર્થઃ

નવકદમ્બ શિરો ઽવનતાસ્મિ તે વસતિ વો મદનઃ કુસુમસ્મિતે ।
કુટજ કિં કુસુમૈર્ અવહસ્યતે પ્રણિપતામિ ચ દુષ્પ્રહસ્ય તે

યદા સર્જતરોર્ અપક્રાન્તા નાયિકા ઝગિતિ કદમ્બમ્ અવલોકયતિ, તદા પ્રાક્તનમદનભયભીતિમતી ઝગિતિ આહ -- હે નવકદમ્બ ! ઇદાનીમ્ એવ અવલોકિતાનુભૂતત્વદીયપ્રતાપા અહં તુભ્યં શિરસા અવનતા અસ્મિ । એવં યાવત્ ભણતિ, તાવત્ તદીયકુસુમવિલોકનજનિતરણરણકા આહ -- યુષ્માકં પુષ્પવિકાસે કામો વસતિ, મયા જ્ઞાતં સર્જસ્યૈવ ઇદં વૈષમ્યં યાવતા ત્વમ્ અપિ એવમ્ એવ, સર્વેષામ્ એકયોગક્ષમતેતિ સર્વથા મમ હાતાશાયા નયનવિષયતાક્ષમં ન કિઞ્ચિત્ સમસ્તીતિ વ ઇતિ બહુવચનેન ધ્વન્યતે । ઇત્થમાકારયત્ની એવ નાયિકા યદા કુસુમિતં ઝગિતિ કુટજમ્ અવલોકયતિ, તદા મન્યતે નૂનં મામ્ અયં સર્વતો હિ હતભાગધેયામ્ અપહસતીતિ તત આહ -- હે કુટજ ! કિમ્ ઇતિ અવાઙ્મુખં કૃત્વા હસ્યતે । કુસુમિતો ઽપિ પ્રદેશો ઽવશ્યં ધરાભિમુખઃ, યશ્ ચ સન્નિહિત એવ પરમ્ અપહસતિ, સો ઽપિ અવાઙ્મુખ એવ । અતશ્ ચ ત્વયિ ઉપચીયમાને બહુતરવ્યથા । તે દુઃસહસ્ય પ્રણામ એવ શોભન ઇતિ કાકુઃ । અત એવ ઈપ્સિતતમત્વાભાવઃ સમ્બન્ધષષ્ઠ્યા વ્યજ્યતે । કિંકુસુમૈર્ ઇતિ કુત્સિતૈઃ પરાતઙ્કવિતરણચતુરૈઃ પુષ્પૈર્ અવહસ્યતે ઇતિ સોત્પ્રાસં કાક્વા ધ્વનિતો ઽર્થઃ

તરુવર વિનતાસ્મિ તે સદાહં હૃદયં મે પ્રકરોષિ કિં સદાહમ્ ।
તવ પુષ્પનિરીક્ષિતાપદેહં વિસૃજેયં સહસૈવ નીપ દેહમ્

હે નીપાભિધાન તરુશ્ર્ષ્ઠ ! તવ સર્વકાલમ્ અહં પ્રણતા, તત્ કિમ્ અદ્ય મમ હૃદયં દાહયુક્તં પ્રકર્ષેણ કરોષિ । અન્યે ઽપિ તરવો ન એવં માં દહન્તિ યથા ત્વં સર્વકાલમ્ અભિષ્ટુતો ઽપિ, સર્વથા અયં ભાગધેયવિપર્યયઃ । અથચ તવ સદા અહં પ્રણતા યેન ઈદૃશઃ ઉપકારસ્ ત્વત્ સમ્ભાવ્યતે, ત્વદીયપુષ્પૈર્ નિરીક્ષિતા દેહં વિસૃજેયમ્ । કીદૃશમ્ । અપદે ઽકાણ્ડ એવ ઈહા દૂતીવિસર્જનતત્પ્રતિપાલનમુધાવિનોદનપ્રભૃતયો યસ્ય તમ્ । અહં તાવત્ તાદૃગુપકારિભવદીયકુસુમાવલોકને ઽપિ અસમર્થા, તાનિ તુ યદિ મહાપુરુષતયા એવંવિધામ્ અવસ્થાં પ્રાપ્તાં મામ્ અવલોકેયુઃ, તત્ ચિરવાઞ્છિતજીવિતત્યાગમનોરથેન અપિ ઝગિતિ યુજ્યેય । અતસ્ તવ સદા નતા અસ્મિ । ન ચ એવં સમ્ભાવનીયમ્ -- અહિતો હૃદયદાહકારિ કથં પ્રણમ્યતે ઇતિ યતઃ કિં ત્વં હૃદયં સદાહં કરોષિ, કાક્વા ન એવમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિજેન એવ વિરહહુતવહેન મમ દહ્યતે હૃદયં, તદ્ ઇદાનીં દાહકેન અપિ દગ્ધસ્ય કિં દહ્યતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ । યદિ તુ અહંશબ્દપૌનરુક્ત્યં સહૃદયાઃ ક્ષમન્તે તદા એવં વ્યાખ્યા -- આપદે વિષમવિપદ્વહનાર્થમ્ એવ કેવલં યો મમ દેહસ્ તં ત્યજેયમ્ ઇતિ । તથા નીપ તરુવર તવ નતા અસ્મિ । એવમ્ ઉક્ત્વા દુઃસહતયા દ્વિતીયવાક્યમ્ આહ -- દાહયુક્તં મમ હૃદયં પ્રકરોષિ, પુનર્ અપિ વિલાપવશાત્, વિચિનિત્ય બ્રૂતે -- કિં યથા અદ્ય, તથા સર્વકાલં ત્વત્પુષ્પેક્ષિતા અહમ્ અકાણ્ડ એવ દેહં ત્યજેયં, કાક્વા નૈવેત્ય્ અર્થઃ

કુસુમૈર્ ઉપશોભિતાં સિતૈર્ ઘનમુક્તામ્બુલવપ્રહાસિતૈઃ ।
મધુનઃ સમવેક્ષ્ય કાલતાં ભ્રમરશ્ ચુમ્બતિ યૂથિકાલતામ્

અયં ભ્રમરઃ ભ્રમણશીલઃ યૂથિકં ચુમ્બતિ, મદીયપ્રિયતમસ્ તુ પથિક એકત્ર એવ ક્વચિત્ સ્થિતો મમ નામ અપિ ન અવેક્ષતે ઇતિ । તાં કીદૃશીં યૂથિકાં । સિતૈર્ બદ્ધૈર્ ન તાવત્ વિકસિતૈઃ, તતો ઽનન્તરં તુ ઘનૈર્ મુક્તાસ્ ત્યક્તા યે ઽમ્બુલવાસ્ તૈઃ કરણભૂતૈઃ પ્રહાસિતૈઃ કુસુમૈર્ ઉપલક્ષિતામ્ । અથચ ઘના મુક્તાફલસદૃશા યે જલકણાઃ તત્કૃતાનિ યાનિ પ્રહાસિતાનિ પ્રહાસિતત્વોત્પાદિતાનિ નિજચ્છાયાસ્ફુરણાનિ યૈઃ પીતાનિ અપિ સન્તિ શુક્લાનિ જાતાનિ કુસુમાનિ । કિં કૃત્વા મધુનો મકરન્દસ્ય કાલતામ્ અત્યન્તપરિપાકરસોત્પન્નાં વિલોક્ય । અથચ યો નાયકશ્ ચિરાત્ કાન્તામ્ ઉપભુઙ્ક્તે, સો ઽપિ મધુનઃ પાનગોષ્ઠ્યાઃ કાલતામ્ અવસરપ્રાપ્તિમ્ અવલોક્ય પરિચુમ્બતિ । કાલ ઇતિ મત્વર્થીયાકારાન્તો ઽપિ, તથા સા અપિ કાન્તા ધમ્મિલ્લપુષ્પૈર્ ઘનૈર્ મુક્તાફલૈર્ વિરહસ્મરણાનન્દાદિકોત્પન્નૈશ્ ચ અમ્બુલવૈર્ બાષ્પૈર્ હર્ષચાટ્વાદિજૈઃ પ્રહસિતૈઃ સિતૈર્ બદ્ધૈર્ વ્યામિશ્રરૂપતયા સ્થિતૈઃ પરસ્પરસંશ્લિષ્ટૈર્ ઉપલક્ષિતા ભવતિ કિલકિઞ્ચિતચેષ્ટાલઙ્કારયોગિની ભવતિ વિશેષતઃ પાનગોષ્ઠ્યવસરે । યદ્ ઉક્તં
"શુષ્કં મુહુઃ પ્રરુદિતં ક્ષણમ્ અશ્રુપાતઃ
ક્રોધો મુહુર્ હસિતમ્ આશુ ..."
ઇત્યાદિ । અત ઈદૃશી કદા અહં પ્રિયેણ પરિચુમ્બ્યમાના ભુયાસમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

નિચિતં ખમ્ ઉપેત્ય નીરદૈઃ પ્રિયહીનહૃદયાવનીરદૈઃ ।
સલિલૈર્ વિહતં રજઃ ક્ષિતૌ રવિચન્દ્રાવ્ અપિ નોપલક્ષિતૌ

ઇદં નાયિકવિસૃષ્ટાયાઃ પ્રતિદૂત્યા વચનમ્ । મા ત્વમ્ અધૃતિં કાર્ષીઃ, માર્ગવૈષમ્યાદ્ એવ અસાવ્ ઇયન્તં કાલં ન આગતઃ । તથાહિ નીરદૈર્ મેઘૈર્ ઉપેત્ય સર્વતોદિક્કં સઙ્ઘટ્ય ખં ગગનં નિચિતમ્ । કીદૃશૈઃ પ્રિયૈઃ પ્રિયાભિશ્ ચ યે વિહીના વિયુક્તાસ્ તેષાં હૃદયાવનીં મનોભૂમીં રદન્તિ વિલિખન્તિ । એવં તાવત્ સર્વતોદિક્કં દુષ્પ્રેક્ષં ક્ષિતૌ ભૂમૌ રજઃ સલિલૈર્ વિહતમ્ । આસ્તાં તાવદ્ અન્યત્ સલિલેન અભિભૂયતે રજોમાત્રમ્ અપિ ન અવશિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

હંસા નદન્મેઘભયાદ્ દ્રવન્તિ નિશામુખાન્ય્ અદ્ય ન ચન્દ્રવન્તિ ।
નવામ્બુમત્તાઃ શિખિનો નદન્તિ મેઘાગમે કુન્દસમાનદન્તિ

હે કુન્દકુસુમસદૃશદશને ! પરિવર્જિતતામ્બૂલાદિસમ્ભોગે ! પ્રતિદૂત્યાશ્ ચૈવ નાયિકાં પ્રતિ ઉક્તિઃ -- એવં નામ મેઘાઃ શબ્દાયન્તે યત્ હંસા અપિ પલાયન્તે, રાત્રાવ્ અપિ ન સઞ્ચરણં યુજ્યતે યતશ્ ચન્દ્રયુક્તાનિ તન્મુખાનિ ન ભવન્તિ, એતે ચ શિખિનો મયૂરા ઉદ્ગતપ્રહર્ષવશાત્ શબ્દાયન્તે । એતેન તત્ પ્રત્યુક્તં યત્ તુ નાયિકયા પૂર્વમ્ ઉક્તં
"હંસપઙ્ક્તિર્ અપિ નાથ સમ્પ્રતિ"
ઇત્યાદિના માર્ગસૌકુમાર્યં, તદ્ એવ હિ પ્રત્યુત રણરણકપ્રદીપકં માર્ગસઙ્કટતાં કરોતીત્ય્ અર્થઃ

મેઘાવૃત્તં નિશિ ન ભાતિ નભો વિતારં નિદ્રાભ્યુપૈતિ ચ હરિં શુભસેવિતારમ્ ।
સેન્દ્રયુધશ્ ચ જલદો ઽદ્ય રસન્ન્ ઇભાનાં સંરમ્ભમ્ આવહતિ ભૂધરસન્નિભાનામ્

રાત્રિસમયે ઽપિ ગમનાગમને ન યુજ્યેતે, યતો રાત્રિસમયે વિતારણ્ વિગતતારાપટલં નભો ન ભાતિ યતો મેઘાવૃત્તમ્ । યચ્ ચ તયા ઉક્તં "પથિકપામ્સુલો ઽસૌ મામ્ ઉપેક્ષતે" ઇતિ, તદ્ અપિ ન યુક્તં; શુભસેવિતારમ્ અકલુષચરિતમ્ અપિ ભગવન્તં હરિં નિદ્રા અભ્યુપૈતિ અશક્નુવતી વિરહં સોઢુમ્ નાયકમ્ અભિસરતિ પ્રત્યુતેત્ય્ અર્થઃ । ઇન્દ્રાયુધયુક્તજલદો રસન્ શબ્દાયમાન ઇભાનાં કરિણાં પર્વતસદૃશાનાં સંરમ્ભં સંરબ્ધતામ્ આવહતિ સમન્તાત્ દર્શયતિ । યઃ કિલ અતિસુકુમારતયા સુપ્રસિદ્ધો જલદઃ, સો ઽપિ અન્યાનુલ્લઙ્ઘનીયેન શક્રાયુધેન વજ્રેણ સાતિશયભીષણઃ સાદિના હતાનાં કરિણાં સાદૃશ્યમ્ ઉદ્વહતીત્ય્ અર્થઃ । અથવા મેઘઃ શબ્દાયમાન ઇભાનાં કરિણાં પર્વતસદૃશાનાં સંરમ્ભં જનયતિ પ્રતિગર્જનશઙ્કયેતિ તે ઽપિ ક્ષુભિતાઃ સમ્પન્ના ઇતિ સર્વથા સુસઙ્કટાઃ પન્થાનઃ

સતડિજ્જલદાર્પિતં નગેષુ નદદમ્ભોધરભીતપન્નગેષુ ।
પરિધીરરવં જલં દરીષુ પ્રપત્ય્ અદ્ભુતરૂપસુન્દરીષુ

પ્રતિદૂત્યા એવ ઇયમ્ ઉક્તિર્ નાયિકા યદા એવમ્ આહ નનુ અહમ્ એવ તત્ર યાસ્યામીતિ, તદા તાં પ્રતિ । દરીષુ ગુહાસુ અપિ અન્તઃસ્થિતા યા અદ્ભુતરૂપસુન્દર્યાસ્ તાસુ અપિ ઉપરિ જલં પતતીતિ વ્યધિકરણસપ્તમ્યૌ । કીદૃક્ જલમ્ । સહ વિદ્યુદ્ભિર્ જલમ્ દદતિ યે, તૈર્ મેઘૈર્ અર્પિતં, ન તે જલમાત્રં દદતિ, યાવત્ વિદ્યુતો ઽપિ અતિભીષણા અર્પયન્તીતિ । ક્વ । નગેષુ ગિરિષુ ગર્જન્મેઘત્રસ્તસર્પેષુ । અપરસ્ય યે ત્રાસદાયિનસ્ તે ઽપિ યતો જલધરરસિતાત્ ત્રસ્યન્તિ, તત્ર કા વાર્તા ભવાદૃશીનાં માલતીકુસુમસુકુમારમનસામ્ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । અન્યચ્ ચ કિંભૂતં જલં । દરીષુ અન્તઃ પરિતઃ સમન્તાત્ ધીરો ગમ્ભીરો રવો યસ્ય, કન્દરાસુ અન્તઃ પ્રતિશબ્દેન દ્વિગુણીભૂત ઇત્ય્ અર્થઃ । તેન એષા અપિ આશા ન અસ્તિ -- તોયદજલપટલં ગગનાત્ નિપતત્ ક્વચન ગુહામુખે ઽતિવાહ્ય પુનર્ અપિ ગમિષ્યામ ઇતિ

ક્ષિપ્રં પ્રસાદયતિ સમ્પ્રતિ કો ઽપિ તાનિ કાન્તામુખાનિ રતિવિગ્રહકોપિતાનિ ।
ઉત્કણ્ઠયન્તિ પથિકાણ્ જલદાઃ સ્વનન્તઃ શોકો વિવર્ધતિ ચ તદ્વિનતાસ્વ્ અનન્તઃ

એવમ્ એતાભિર્ ઉક્તિભિઃ પ્રિયતમાગમનં દુર્ઘટમ્ ઇતિ અવગતે આસ્થાબન્ધો નાયિકાયા વિજાઘટીતીત્ય્ અભિપ્રયેણ સા એવ પુનર્ આશ્વાસસમ્પાદનાય અસ્ય માધ્યસ્થ્યે વિશેષાનુદ્દેશાત્ તદીયહૃદયશોકશિખિશમનશક્તામ્ ઉક્તિમ્ અભિધત્તે -- કો ઽપિ અનિર્વણનીયપુણ્યસમ્ભારબૃંહિતઃ સમ્પ્રતિ જલદસમયે તાનિ કાન્તામુખાનિ નિરતિશયસૌન્દર્યવન્તિ રતિવિગ્રહેણ પ્રણયકુપિતેન સઞ્જાતરોષાણિ તથા યાનિ તદીયવિયોગજનિતપાણ્ડિમ્ના અદ્ય આસાધારણધર્મસુન્દરાણિ ક્ષિપ્રમ્ અનાયાસેન એવ પ્રસાદયતિ ત્વામ્ અવશ્યં પ્રસાદયતીતિ યાવત્ । નનુ ન અદ્યાપિ અસાવ્ આગતસ્ તત્ કથમ્ એતત્ । આહ શબ્દાયમાના હિ જલધરાઃ પથિકાન્ રણરણકવતઃ કુર્વન્તિ નિશ્ચિતં દિનાદ્ દિનમ્ ઉપચીયમાનજલધરધ્વાનાકર્ણનેન પરિવર્ધિતોત્કણ્ઠઃ પ્રિયતમસ્ તાવદ્ આગચ્છતીતિ યાવત્ । નનુ પ્રિયતમાઃ કથં શીઘ્રં પ્રસીદેયુઃ । આહ તદ્વનિતાસુ પથિકદયિતાસુ તથા શોકો વિવર્ધતિ વિવૃદ્ધવદ્ આચરતિ યથા અનન્તઃ સમ્પદ્યતે । ચકારેણ એવં ધ્વન્યતે તદ્ એવ રસિતં તાસાં શોકવિવૃદ્ધૌ કારણમ્ ઇતિ

અત્ર કેચિદ્ ઇતિ પઠન્તિ
તાસામ્ ઋતુઃ સફલ એવ હિ યા દિનેષુ સેન્દ્રાયુધામ્બુધરગર્જિતદુર્દિનેષુ ।
રત્યુત્સવં પ્રિયતમૈઃ સહ માનયન્તિ મેઘાગમં પ્રિયસખિ શ્વસમાનયન્તિ

અયં શ્લોકો ઽત્રત્ય ઇવ ન લક્ષ્યતે, પુસ્તકેષુ કેન કારણેન ગત ઇતિ ન વિદ્મઃ । તથાહિ પૂર્વશ્લોકૌચિત્યં તાવદ્ અર્થેન ન ભજતે । તાસામ્ એવ સફલ ઋતુર્ વર્ષાખ્યો યાતિ યા સેન્દ્રાયુધૈર્ અમ્બુદૈર્ દુર્દિનેષુ પ્રિયતમૈઃ સહ રત્યુત્સવં માનયન્તિ । અન્યથા કિલ હે પ્રિયસખિ ! મેઘાગમં શ્વસમાઃ સારમેયપ્રાયા અપિ નયન્તિ -- ઇતિ વ્યાખ્યાયાં પ્રાક્તને નવે (?) યમકમ્ એવ દુર્લભમ્ । દિનદુર્દિનશબ્દાભ્યામ્ અર્થપૌનરુક્ત્યમ્ અપિ દુર્ધરમ્ । યાન્ અસ્તં ગચ્છન્ન્ ઇનો માર્તણ્ડો યેષુ દિનેષુ -- ઇત્ય્ અપિ વ્યાખ્યાને તાસામ્ ઇતિ અપેક્ષિતો યદર્થો દુરુપપાદઃ । તાસામ્ ઇતિ તુ અનપેક્ષિતયદર્થે પદવ્યઙ્ગ્યે ધ્વનૌ વ્યાખ્યાયમાને ઉત્તરવાક્યં ખણ્ડં ગચ્છેત્ ચરમાર્ધે ચાન્યથેતિ (?) મધ્યે શાસ્ત્રન્યાયોપચિતઃ કાવ્યામૃતકાલુષૈકકારણમ્ અધ્યાહારઃ કલ્પ્યઃ શ્વસમા મેઘાગમં નયન્તીતિ પરમ્ અનૌચિત્યમ્ । ન ચ એવંવિધેન અનૌચિત્યેન કુલકપરિસમાપ્તિઃ ક્રિયમાણા સહૃદયચેતઃસુ રોમન્થાદ્ ઋતે કિઞ્ચિત્ વિદધ્યાત્ । શ્વસતીતિ શ્વસસ્ તદ્વદ્ આચરતીતિ ક્વિપ્ તતો ઽપિ તાચ્છીલ્યાદિવિવક્ષાયાં ચાનશ્ । તતઃ પ્રિયસખિશબ્દેન સમ્બન્ધઃ પ્રાગ્ એવ વા । તથાપિ ન કિઞ્ચિદ્ અર્થસ્ય પૌષ્કલ્યમ્, કષ્ટકલ્પનાયસં સત્ । ક્વ । પ્રિયસખિષ્વ્ ઇતિ સપ્તમ્યા સમાસ ઇતિ બહુવચનાન્તે ઽપિ ન કશ્ચિત્ કૃતઃ સમ્બન્ધઃ । અન્યથાપાઠકરણમ્ અપિ ક્લેશમાત્રફલમ્ એવ । કિઞ્ચ અત્ર કર્તા મહાકવિઃ કાલિદાસ ઇતિ અનુશ્રુતમ્ અસ્માભિઃ । ન ચ અસ્ય કાવ્યે તૃણમાત્રમ્ અપિ કલઙ્કપાત્રમ્ ઉત્પ્રેક્ષિતવન્તો મનોરથેઽ; પિ સુપ્તે ઽપિ સહૃદયાઃ । તસ્માત્ પ્રાક્તન એવ પરિસમાપ્તિશ્લોકઃ । સ ચ સખ્યા પ્રતિદૂતીભૂતયા નાયિકાયા આસ્થાબન્ધદાર્ઢ્યોત્પાદનાય યુજ્યતે । ઉત્પન્નસમાશ્વાસા હિ હૃદયં સ્થાપયન્તી વિપ્રલમ્ભયિતું શક્યા સ્યાત્
"આસ્થાબન્ધઃ કુસુમસદૃશં પ્રાયશો હ્ય્ અઙ્ગનાનાં ।
સદ્યઃપાતિ પ્રણયિ હૃદયં વિપ્રયોગે રુણદ્ધિ ॥ (મેઘદૂત 10) ॥"
ઇતિ દૃષ્ટ્યા । તેન અસ્ય પરિસમાપ્તિધુરોદ્વહસ્ય અપિ દુરન્ધરત્વમ્ અવિકલમ્ એવેતિ । તદ્ ઇદં યુક્તમ્ અયુક્તં વેતિ સ્વયમ્ એવ વિદાં કુરુત સહૃદયાઃ