Ghaṭakarparakāvya with Abhinavagupta's Ghaṭakarparavivṛti (with commentary) · Verses 1-10

ghaṭakarparakāvyam
śrīmanmahāmāheśvarācāryaśrīmadabhinavaguptapādaracitavivṛtyupetam
apūrvaḥ ko 'yaṃ te varada śirasaḥ śekharavidhir nanu jñātaṃ pluṣṭaṃ smaradhanur idaṃ mūrdhani dhṛtam /
yadālokāl loke viṣamaviśikhaḥ sphūrjatitarām iti prokte devyā galitaniyamaḥ śambur avatāt //
idaṃ proṣitapramadayā hetubhūtayā proṣitapramadām uddiśya kathyate kulakam | tatra kiñcit kavinibaddhapramdāvaktṛkam, kiñcitkavinibaddhatatsakhībhāṣitam, kiñcit kavinibaddhadūtībhāṣitam, anyat kaviprakaṭitapratidūtīvacanam, itarat svatantrakavikathitam iti bahuprakāraṃ darśayiṣyāmaḥ | na tu saiva ekā kathanakartrī | proṣitaḥ pramado vallabho harṣaś ca yasyāḥ | athaca proṣitā vallabhena viyuktā, prakṛṣṭena yauvanaśṛṅgārajanitena madena ca yuktā | anyadeśatayā viyuktatvam eva proṣitatvena lakṣyate
chādite dinakarasya bhāvane khāj jale patati śokabhāvane /
manmathe ca hṛdi hantum udyate proṣitapramadayedam udyate

dinaṃ karotīti dinakaras tasya bhāvane raśmipuñje chādite tiraskṛte sati tāsāṃ tamaḥpratipakṣatayā suprasiddhānām api sa sūryo yatra ācchādyate tatra kathaṃ harṣāloko 'pi mānaso 'stu, athaca virahiṇīnāṃ rajanisamayajanitaraṇaraṇakakaluṣitahṛdayāṇāṃ kadācit dinam api vividhavinodālokavitaraṇena bandhutāṃ yāyāt | adya tu yatprasādāt tādṛśadinam upajāyate tasya api kaścid ātmīyaḥ sahajaḥ svabhāvaḥ, so 'pi ācchadita iti sātiśayaṃ bhāgyahīnatvaṃ dyotitam | tathā jale ca ākāśāt patati | kīdṛśī | śokaṃ bhāvayati | jalaṃ hi nikaṭavartinā pārthivarajasā ātmānaṃ bhāvayati ekatayā yojayatīti śrutam idam, adya tu apūrvaṃ vartate śokena virahiṇīr bhāvayati śokamayya eva sampādyante tāḥ | na hi tāsāṃ prāvṛṭsamayamadhye priyāgamanaśaṅkāmātram api astīti tātkālaṃ nairāśyam eva khāt patatīty anena amuṣya duṣprasahasya apratīkāratayā sātiśayo 'nutāpaḥ sūcyate | tathā manmatho hṛdayapraharaṇaṃ prati sasaṃrambhaḥ | athaca bāhyo yaḥ kaścit hantā tasmād upāyaiḥ palāyyate 'pi, ayaṃ punar hṛdayāvasthita eva antarhananaṃ prati sasaṃrambhaḥ | caśabda ekakālatāsūcakaḥ | yathā kaścit durjano nirjane nirāloke durdina eva saśokaṃ janam ata eva nirudhyamānam ekākinaṃ prāpyaiva labdhacchidraḥ praharati, tathāiva amuṣmin kāla īdṛśam iva kāminījanaṃ madanas tāḍayatīty arthaḥ

sarvakālam ativāhya toyadā āgatāḥ stha dayito gato yadā /
nirdayena paradeśasevinā māriṣyatha hi tena māṃ vinā

iyaṃ nāyikāyā eva uktiḥ | he toyadāḥ ! macchokabhāvakajalavitaraṇodyatā yatra vayaṃ priyaviyuktā na abhūma, tādṛśaṃ kālam ativāhya yatra kvacit yāpayitvā yadā adya dayito gatas tadā yūyam āgatāḥ | tathā sarvaṃ kālaṃ diṣṭam athaca kṛtāntarūpaṃ yeṣāṃ te tathā matibāhyā amanojñamanasaḥpīḍakatvāt te ca toyadāś ceti vigrahaḥ | ataś ca māṃ māriṣyatha, kākvā uktiḥ | evaṃ nāma puṇyabhāginī bhūyāsaṃ, yena dayitajanavirahitā bhīṣaṇabhavadīyacaritāvalokanaparikhinnahṛdayā jīvitatyāgena api sukham āsīnā | athaca dayitena vinā yā jīvati sā avaśyavadhārhaiva | yaś ca dirdayaḥ san paradeśaṃ sevate, sa cet dayitāyā hṛdayaṃ praviṣṭaḥ, tatkaratalopanatam eva maraṇam | na hi asau jaladharasamaye kim api kāryaṃ kartum samartha iti avaśyam eka eva kvacana ciram āste iti | tasmād asmāsu upari prema tāvad āstām; dayām api yadi akariṣyat, tad avaśyam ihaiva āgamiṣyad ity etāvatī kaṣṭaparampareti anena viśvāsaparipāṭījanitadauḥsthityasūcakena dhvanyate

priyatamaṃ prati nijāvasthāṃ jijñāpayiṣur bhīṣaṇajaladavijṛmbhām asahiṣṇur yuktyā kathaṃcid vacanāt yadi amī deśāntaraṃ vrajeyus tat sarvaṃ sampatsyate | priyatamo 'pi ca taddeśaprāptajaladharadhvānākarṇanena kadācit madīyām avasthāṃ svayaṃ vā anubhaved api ity abhiprāyeṇa nāyikā idam āha
brūta taṃ pathikapāṃsulaṃ ghanā yūyam eva pathiśīghralaṅgan /
anyadeśaratir adya mucyatāṃ sāthavā tava vadhūḥ kim ucyatām

he ghanāḥ ! meghāḥ, athaca atinibiḍāḥ, ata eva hananaśīlāḥ, tam pathikānām madhye pāṃsulaṃ nirmaryādaṃ nirdayaṃ brūta | etad eva tasya abhijñānaṃ yat pathikeṣu madhye sa eva nirdaya ity arthaḥ | yato yūyam eva pathaḥ śīghraṃ laṅgayathety anena katham itaḥ kṣipram eva vrajeyur iti protsāhanā dhvanyate | brūteti ca adhyeṣaṇā iyam, laṅganaṃ ca ciravrajitasya api jhagiti āsādanam | priyatamo hi cirakālaṃ proṣitaḥ, sa katham yo mārgaṃ laṅghayitum na śakyas tena adya itaś calitena labhyeteti bhāvaḥ | kiṃ brūta | anyasmin deśe yā iyaṃ ratir vinā api kāryam āsaktiḥ, athaca vallabhāntareṇa saha premavisrambho na hi anyathā ambudharakālo 'tivāhya iti, sā ratir mucyatām | avaśyaṃ hi tayā ratyā bhavān grathita eveti upālambhagarbhā uktiḥ | adyeti | adyaivety arthaḥ | atha kathaṃ prema savisrambhaṃ śithilayituṃ śaktas tarhi sā tava vadhūr na punaḥ priyatamā, api tu śāstrasamayapatnī | kiṃ kathyatām, na vayam apriyam āvedayāmaḥ, niścitaṃ tu prāṇān naiva dhārayet | athavā sāthavā tava vadhūr ity etāvat sandeśavacanam abhidhāya kim ahaṃ kathaṃ vā bhaveyam iti kim alīkavikatthaneneti avaśyam eva na jīvāmīty arthaḥ

haṃsapaṅktir api nātha samprati prasthitā viyati mānasaṃ prati /
cātakaś ca tṛṣito 'mbu yācate duḥkhitā pathika sā priyā ca te

yadi punar adya mārge gamanam āgamanaṃ ca na yujyate iti śaṅkyate, tad evaṃ brūteti nāyikā āha -- he pathika ! na hi bhavān nityaṃ yathā gacchati, ato yadā taddeśagato 'bhūt tadā sā priyā śrūyate sma | ataḥ cātakas tṛṣākrānto jalaṃ yācate, sā ca tava yāñcāṃ karoti | anena cātakayāñcāṃ prati jalasya kārakatā | tvaṃ tu tadīyayāñcāṃ prati na kārakaḥ | sa hi yāñcāṃ prati kārako bhavati yaḥ kadācit āśāpūraṇaṃ karoti | tvaṃ tu sarvakālam evaṃvidhapratikūlācaraṇacuñcur eva | tathāpi tu yācyase | ata eva āha na prabhuḥ paryanuyogārhaḥ | haṃsānāṃ sambandhinī paṅktir atibahavo 'pi haṃsā adya ākāśamārge mānasaṃ prati pracalitāḥ | eko 'pi hi yatra gacchati, tatra avaśyam aparasya api aniruddhena pathā bhāvyaṃ | kiṃ punar bahavaḥ | yataś ca jaladharamuktajalapaṭale te viyato bhuvi sañcaranti tasya yad ekāyatanam ākāśaṃ tad eva haṃsānāṃ mārgatvena vartate | bhūmau mārge ko bhayasambhavaḥ | yatra ca atidūraṃ mānasaṃ gantuṃ nirbuddhīnām api haṃsānām udyamaḥ, tatra parimitadeśanivṛttimātra eva na kim iti sā priyā bhavato yācate

nīlaśaṣpam abhibhāti komalaṃ vāri vindati ca cātako 'malam /
ambudaiḥ śikhigaṇo vinādyate kā ratiḥ priya mayā vinādya te

nīlaṃ śaṣpākhyaṃ tṛṇaṃ sarvato bhāti, cātako nirmalaṃ jalaṃ vindati jalaṃ labhate, mayūrakulaṃ ca meghaiḥ kekāyuktaṃ kriyate ity etair vākyair pratyuta iha āgacchatas tava kim api pathi manoharatvam iti dhvanyate | nīlaṃ ca śaṣpam avalokayatas tatsukumāratarasparśānubhavasukhitacaraṇayugalasya gagananipatitāmalajaladalitaklamasya muditamayūraracitakekākaraṇanirbharavikasvarakarṇadvayasya avaśyaṃ sarvam eva sukham | adya tu tūṣṇīṃ sthitasya mayā vinā kā ratiḥ, na kācid iti svātmasaubhāgyasaṃbhāvanāgarbhā iyam uktiḥ | athaca mama īdṛśī avasthā yato vartate, tato māṃ prati śaṣpaṃ nīlaṃ malinasvabhāvam api komalaṃ karuṇārdram iva bhāti | cātakaś ca yo nāmnaiva priyagaganajalaḥ prasiddhaḥ, so 'pi jalam iha labhate, na tathā pibatīti pratīyamānā utprekṣā | ambudaiś ca virahihṛdayasphoṭanapaṭutaragarjitair api mamopari karuṇāvaśāt nijasuhṛtkulam ākrandavat sampādyate | kā punar mayā vinā mama abhāve kā aratiḥ kaḥ khedaḥ, na kaścit | tathā mama abhāve bhavataḥ kā iyaṃ ratiḥ ko 'yam anubandhaḥ, sā mriyatām iti | athaca prāṅ mayā vinā tava ratir na kadācid abhūt, adya tu kathaṃ sā ratiḥ | adyety anena prāg atyantapremarasamānasatām kapaṭena kila prakaṭitavān asīti dhvanyate | ata eva sotprāsaṃ priyeti āmantraṇam iti upālambhagarbhā bhaṇitiḥ

meghaśabdamuditāḥ kalāpinaḥ proṣitāhṛdayaśokalāpinaḥ /
toyadāgamakṛśā ca sādya te durdhareṇa madanena sādyate

amī ye bhavatā puraḥ paridṛśyante kalāpinas te meghānāṃ secanapradhānānāṃ sambandhinā śabdena muditāḥ kekāpriyatvāt, tathā ca proṣitānāṃ kāntānāṃ sambandhini hṛdaye śokaṃ lāpayanti samyak śleṣayanti avaśyaṃ, tathā proṣitānāṃ hṛdaye śokaṃ lapanti teṣu hi kūjatsu avaśyaṃ virahiṇyaḥ śokavatya iti niścīyate, tathā proṣitāhṛdayaṃ śokena lāpayanti dravīkurvate | sā ca te priyā adya ca tava durdhareṇa kāmena pūrvaṃ hi kāmabhayabhītāyās tvam eva śaraṇam abhūḥ, adya tu iha sthitasya tava madano durdhara iti durnivāraḥ | sambandhamātre ṣaṣṭhī, na tu kartari "khalartha" (2.3.69) iti pratiṣedhāt | tathā tavaiva sannihitasya sā toyadāgame kṛśā abhūt | āgamiṣyati jaladharasamayaḥ pravatsyati ca priyatamaḥ iti raṇaraṇakavatī bhavatsannidhāne kṛśā babhūva | adya tatra madhye bhūyān kālo gata iti asyā adya hitena bhavitavyam iti kavinibaddhadūtīvacanam idam | na hi meghānāṃ svayam eva "meghaśabdamuditāḥ" iti "toyadāgama-" iti ca svātantryeṇa kathayitum ucitam | "ambudaiḥ śikhigaṇo vinādyate" ity atre tu prāktanaśloke meghamukhasañcāritākṣarā nāyikā eva kavinā vaktṛtvena upanibaddhā, iha tu naivam

kiṃ kṣamāpi tava nāsti kāntayā pāṇḍugaṇḍapatitālakāntayā /
śokasāgarajale ca pātitāṃ tvadguṇasmaraṇam eva pāti tām

sakhyā eva dūtītvena preṣitāyā iyaṃ bhaṇitiḥ | āstāṃ tāvat premānubandhaḥ | tādṛśī api yā kāntā lāvaṇyadyasādhāraṇabhūtā, sā yadi īdṛśavat jāyate, tat kiṃ tayā hetubhūtayā kṣamā api nāsti | pānḍuracchāyayoḥ kapolayoḥ patitā alakāntā yasyāḥ tadīyakapolatalapāṇḍimānaṃ malinasvabhāvā alakā api prekṣituṃ na pārayantīty arthaḥ | athaca kānteti āmantraṇam api | tvaṃ yadi tasyā vallabhas tayā īdṛśyā janamātrakṛpābhājanabhūtayā api yā sāmānyajanasya kṛpā bhavati, sāpi na asti tava ātmani iyatāpi puruṣaguṇaṃ bahumānaṃ vahato 'pi | tathāpi sā śokārṇavapānīye meghasamayavāriṇā pātitā bhavadīyaguṇasmaraṇena eva rakṣyate | athaca tvattas tava sakāśāt patitā śoke, bhavadviprayuktā ca jātā, śokajaladhau ca nimagnā sampannety arthaḥ | cakārād etad dhvanyate, vastutas tu tvadguṇānām eva sātiśayasambhogādīnāṃ smaraṇena eva śoke patitā | adya tu tathā kṛpāpātratāṃ prāptā, yad uta tena niṣkaruṇena pātitā api tvadguṇasmaraṇena eva rakṣyate | mama kila sa priyatamo 'pagato nirbahumāno māṃ prati ca dṛḍhatarapremapavitritāntaḥkaraṇo nūnaṃ mām eva tadavasthāṃ yathā pūrvaṃ trātavaṃs tathā trāsyate iti tvadguṇānāṃ smarantī sā jīvatīti yāvat | tathā yo 'yaṃ sāgare patitaḥ, so 'pi avaśyaṃ guṇasmaraṇavṛttyā eva rakṣyate dṛḍhaguṇaviracitarajjvavalambanena jātucid uttareyam apīty arthaḥ

kusumitakuṭajeṣu kānaneṣu priyarahiteṣu samutsukānaneṣu /
dravati ca kaluṣaṃ jalaṃ nadīnāṃ kim iti ca māṃ samavekṣase na dīnām

iyaṃ vilāpāvasthāṃ yātāyāḥ svayam eva nāyikāyā uktiḥ | puṣpitāni kuṭajāni yeṣu vaneṣu yāḥ samutsukā utkaṇṭhitā mādṛśyas tāsāṃ yāni ānanāni priyatamaviyuktāni teṣu tadviṣaye nadīnām api kaluṣaṃ jalaṃ galati asmādṛśīnāṃ virahiṇīnām ānanāni avalokya jaḍabhāvānām api kaluṣaṃ jalaṃ galati, asmādṛśīnāṃ virahiṇīsaritāṃ śokāvilaṃ jalaṃ galatīty arthaḥ | tvaṃ māṃ dīnāṃ kim iti samavekṣase 'pi na | cakārāv apiśabdārthau bhinnakramau, eka nadīnām ity asya anantaram, aparas tu samavekṣaseśabdasya

mārgeṣu meghasalilena vināśiteṣu kāmo dhanuḥ spṛśati tena vinā śiteṣu /
gambhīramegharasitavyathitā kadāhaṃ jahyāṃ sakhi priyaviyogajaśokadāhaṃ

visṛṣṭāyām api dūtyāṃ tadvacanākarṇanād api na āgata iti śokākulamanasi nāyikāyāṃ yadā, kadācit sakhī tatsamāśvāsanāya ittham abhihitavatī -- mārgāṇāṃ duḥsañcaratvād asau na prāptaḥ, tadā punar api nāyikāyāḥ sakhiṃ prati iyam uktiḥ -- sakhi ! paśya , mārgā meghasalilena nāśitās tathāparo 'yaṃ doṣaḥ -- apratyayeṣu mārgeṣu śitā iṣavo yatra tādṛk dhanuḥ spṛśati, śitaṃ śiraṃ sandhāya ākarṇākṛṣṭaṃ moktum icchatīty arthaḥ | tena vinā tadviyuktāyāḥ | athaca yadi ahaṃ tam abhisareyam, tat mārgā durjñānāḥ, tathāvidheṣu api teṣu duḥsahaṃ smaraśarabhayaṃ smaraś ca tadvarjaṃ śarān sandhatte mām eva tāḍayati, anyathā kadācit tasyaiva gamanam iha sambhāvyate | atha ihasthā eva jaladasamayam ativāhayāmi, tat gambhīreṇa ghangarjitena jātatrāsā tiṣṭhāmi | ato he sakhi ! kadā ahaṃ priyaviyogajam śokadāhaṃ jahyām | ahaṃ ca meghaśabdavyathitā, madanaś ca niśitaśarapātanodyata iti avaśyaṃ mama jīvitāntena bhāvyaṃ | tac ca kadā bhavet, yatra ahaṃ sakalaśokanirmuktā sampadyeyeti | kecit sakhīpriyeti paṭhantaḥ sahṛdayāḥ katham adya api sakhī dūtītvena visṛṣṭā sā api na āgatā tat nūnaṃ tatsambhogarasalālasayā tayā bhāvyam iti sambhāvayantyāṃ nāyikāyāṃ kayācit vayasyayā mārgadaurātmye tadāgamanavighnakāriṇi upanyaste svayaṃ nāyikāyā idaṃ sūktam iti abhyūcuḥ | mārgas tāvat naṣṭāḥ tena ca vinā madanaḥ praharatīti tannikaṭāt calituṃ na yujyate 'syāḥ | athaca tatsambhogarasavṛttismaraṇenaiva madanakadarthanārhā ato 'haṃ sakhyā | priyeṇa ca saha viyogaḥ, tathā tasyāḥ sakhyāḥ | idānīṃ yaḥ priyas tena saha viyogaḥ, tajjaṃ śokadāhaṃ kadā jīvitāntena api jahyām

susugandhitayā vane 'jitānāṃ svanadambhodharavātavījitānām /
madanasya kṛte niketanānāṃ pratibhānty adya vanāni ketanānām

yadā vinodārthaṃ sakhyā udyānopavanaṃ nītā, tadā taddarśanadviguṇataropacitavilāpāvasthāyā nāyikāyā idaṃ sūktam | ketananāmnāṃ tarūṇāṃ vanāni adya virājante | kīdṛśānām | suṣṭhu saurabheṇa vanamadhye kenacid ajitānāṃ, tathā garjatāṃ meghānāṃ pavanena vījitānāṃ prabodhitānām | ata eva kāmasya kṛte niketanānāṃ saṅketadhāmnām | ayam abhiprāyaḥ -- ketanavanāni madananiveśanasthānānīti atisukumārāṇi, jaladhararasitatadvimuktaśīkarāsārasahitaś ca pavanas teṣām eva prabodhanahetutayā sukumāratām āpta iti kim atra jaladasamaye mārgavaiṣamyam, tat nūnam eva ketanavānāvalokanaprabodhitamadanasthānasukhasaṃskāraḥ priyatama āgamiṣyatīti sambhāvayantyā nāyikāyā bhaṇitiḥ pratibhātīti | apare tu vanaśabdapaunaruktyam amṛṣyamāṇā madanasya avane rakṣaṇe kṛte ajitānāṃ ketanānāṃ vanāni śobhante iti āhuḥ | athavā saurabheṇa ye vane ekānte yatra aparaḥ paritrātā na sambhāvyate tatra jitā apahṛtadhairyavṛttayaḥ kṛtā vimohitāḥ kecana virahijanāḥ teṣāṃ daivavaśāt jaladharaśiśirapavanaprabodhitānām api punar api etāni ketanavanāni kāmasya kṛte karaṇāya pratibhānti | madanātaṅkakaraṇād ṛte na eteṣāṃ kim api prayojanam iti yāvat | svanaśabdena karuṇāvaśāt śabdāyamānatā dhvanyate | yadā svananto garjanto 'mbhodharā yatra saṃjātakṛpāḥ saṃvṛttāḥ, tatra amīṣāṃ ketanavanānāṃ kā iyaṃ niṣkaruṇatā