ઘટકર્પરકાવ્ય (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-10

ઘટકર્પરકાવ્યમ્
શ્રીમન્મહામાહેશ્વરાચાર્યશ્રીમદભિનવગુપ્તપાદરચિતવિવૃત્યુપેતમ્
અપૂર્વઃ કો ઽયં તે વરદ શિરસઃ શેખરવિધિર્ નનુ જ્ઞાતં પ્લુષ્ટં સ્મરધનુર્ ઇદં મૂર્ધનિ ધૃતમ્ ।
યદાલોકાલ્ લોકે વિષમવિશિખઃ સ્ફૂર્જતિતરામ્ ઇતિ પ્રોક્તે દેવ્યા ગલિતનિયમઃ શમ્બુર્ અવતાત્ ॥
ઇદં પ્રોષિતપ્રમદયા હેતુભૂતયા પ્રોષિતપ્રમદામ્ ઉદ્દિશ્ય કથ્યતે કુલકમ્ । તત્ર કિઞ્ચિત્ કવિનિબદ્ધપ્રમ્દાવક્તૃકમ્, કિઞ્ચિત્કવિનિબદ્ધતત્સખીભાષિતમ્, કિઞ્ચિત્ કવિનિબદ્ધદૂતીભાષિતમ્, અન્યત્ કવિપ્રકટિતપ્રતિદૂતીવચનમ્, ઇતરત્ સ્વતન્ત્રકવિકથિતમ્ ઇતિ બહુપ્રકારં દર્શયિષ્યામઃ । ન તુ સૈવ એકા કથનકર્ત્રી । પ્રોષિતઃ પ્રમદો વલ્લભો હર્ષશ્ ચ યસ્યાઃ । અથચ પ્રોષિતા વલ્લભેન વિયુક્તા, પ્રકૃષ્ટેન યૌવનશૃઙ્ગારજનિતેન મદેન ચ યુક્તા । અન્યદેશતયા વિયુક્તત્વમ્ એવ પ્રોષિતત્વેન લક્ષ્યતે
છાદિતે દિનકરસ્ય ભાવને ખાજ્ જલે પતતિ શોકભાવને ।
મન્મથે ચ હૃદિ હન્તુમ્ ઉદ્યતે પ્રોષિતપ્રમદયેદમ્ ઉદ્યતે

દિનં કરોતીતિ દિનકરસ્ તસ્ય ભાવને રશ્મિપુઞ્જે છાદિતે તિરસ્કૃતે સતિ તાસાં તમઃપ્રતિપક્ષતયા સુપ્રસિદ્ધાનામ્ અપિ સ સૂર્યો યત્ર આચ્છાદ્યતે તત્ર કથં હર્ષાલોકો ઽપિ માનસો ઽસ્તુ, અથચ વિરહિણીનાં રજનિસમયજનિતરણરણકકલુષિતહૃદયાણાં કદાચિત્ દિનમ્ અપિ વિવિધવિનોદાલોકવિતરણેન બન્ધુતાં યાયાત્ । અદ્ય તુ યત્પ્રસાદાત્ તાદૃશદિનમ્ ઉપજાયતે તસ્ય અપિ કશ્ચિદ્ આત્મીયઃ સહજઃ સ્વભાવઃ, સો ઽપિ આચ્છદિત ઇતિ સાતિશયં ભાગ્યહીનત્વં દ્યોતિતમ્ । તથા જલે ચ આકાશાત્ પતતિ । કીદૃશી । શોકં ભાવયતિ । જલં હિ નિકટવર્તિના પાર્થિવરજસા આત્માનં ભાવયતિ એકતયા યોજયતીતિ શ્રુતમ્ ઇદમ્, અદ્ય તુ અપૂર્વં વર્તતે શોકેન વિરહિણીર્ ભાવયતિ શોકમય્ય એવ સમ્પાદ્યન્તે તાઃ । ન હિ તાસાં પ્રાવૃટ્સમયમધ્યે પ્રિયાગમનશઙ્કામાત્રમ્ અપિ અસ્તીતિ તાત્કાલં નૈરાશ્યમ્ એવ ખાત્ પતતીત્ય્ અનેન અમુષ્ય દુષ્પ્રસહસ્ય અપ્રતીકારતયા સાતિશયો ઽનુતાપઃ સૂચ્યતે । તથા મન્મથો હૃદયપ્રહરણં પ્રતિ સસંરમ્ભઃ । અથચ બાહ્યો યઃ કશ્ચિત્ હન્તા તસ્માદ્ ઉપાયૈઃ પલાય્યતે ઽપિ, અયં પુનર્ હૃદયાવસ્થિત એવ અન્તર્હનનં પ્રતિ સસંરમ્ભઃ । ચશબ્દ એકકાલતાસૂચકઃ । યથા કશ્ચિત્ દુર્જનો નિર્જને નિરાલોકે દુર્દિન એવ સશોકં જનમ્ અત એવ નિરુધ્યમાનમ્ એકાકિનં પ્રાપ્યૈવ લબ્ધચ્છિદ્રઃ પ્રહરતિ, તથાઇવ અમુષ્મિન્ કાલ ઈદૃશમ્ ઇવ કામિનીજનં મદનસ્ તાડયતીત્ય્ અર્થઃ

સર્વકાલમ્ અતિવાહ્ય તોયદા આગતાઃ સ્થ દયિતો ગતો યદા ।
નિર્દયેન પરદેશસેવિના મારિષ્યથ હિ તેન માં વિના

ઇયં નાયિકાયા એવ ઉક્તિઃ । હે તોયદાઃ ! મચ્છોકભાવકજલવિતરણોદ્યતા યત્ર વયં પ્રિયવિયુક્તા ન અભૂમ, તાદૃશં કાલમ્ અતિવાહ્ય યત્ર ક્વચિત્ યાપયિત્વા યદા અદ્ય દયિતો ગતસ્ તદા યૂયમ્ આગતાઃ । તથા સર્વં કાલં દિષ્ટમ્ અથચ કૃતાન્તરૂપં યેષાં તે તથા મતિબાહ્યા અમનોજ્ઞમનસઃપીડકત્વાત્ તે ચ તોયદાશ્ ચેતિ વિગ્રહઃ । અતશ્ ચ માં મારિષ્યથ, કાક્વા ઉક્તિઃ । એવં નામ પુણ્યભાગિની ભૂયાસં, યેન દયિતજનવિરહિતા ભીષણભવદીયચરિતાવલોકનપરિખિન્નહૃદયા જીવિતત્યાગેન અપિ સુખમ્ આસીના । અથચ દયિતેન વિના યા જીવતિ સા અવશ્યવધાર્હૈવ । યશ્ ચ દિર્દયઃ સન્ પરદેશં સેવતે, સ ચેત્ દયિતાયા હૃદયં પ્રવિષ્ટઃ, તત્કરતલોપનતમ્ એવ મરણમ્ । ન હિ અસૌ જલધરસમયે કિમ્ અપિ કાર્યં કર્તુમ્ સમર્થ ઇતિ અવશ્યમ્ એક એવ ક્વચન ચિરમ્ આસ્તે ઇતિ । તસ્માદ્ અસ્માસુ ઉપરિ પ્રેમ તાવદ્ આસ્તામ્; દયામ્ અપિ યદિ અકરિષ્યત્, તદ્ અવશ્યમ્ ઇહૈવ આગમિષ્યદ્ ઇત્ય્ એતાવતી કષ્ટપરમ્પરેતિ અનેન વિશ્વાસપરિપાટીજનિતદૌઃસ્થિત્યસૂચકેન ધ્વન્યતે

પ્રિયતમં પ્રતિ નિજાવસ્થાં જિજ્ઞાપયિષુર્ ભીષણજલદવિજૃમ્ભામ્ અસહિષ્ણુર્ યુક્ત્યા કથંચિદ્ વચનાત્ યદિ અમી દેશાન્તરં વ્રજેયુસ્ તત્ સર્વં સમ્પત્સ્યતે । પ્રિયતમો ઽપિ ચ તદ્દેશપ્રાપ્તજલધરધ્વાનાકર્ણનેન કદાચિત્ મદીયામ્ અવસ્થાં સ્વયં વા અનુભવેદ્ અપિ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ નાયિકા ઇદમ્ આહ
બ્રૂત તં પથિકપાંસુલં ઘના યૂયમ્ એવ પથિશીઘ્રલઙ્ગન્ ।
અન્યદેશરતિર્ અદ્ય મુચ્યતાં સાથવા તવ વધૂઃ કિમ્ ઉચ્યતામ્

હે ઘનાઃ ! મેઘાઃ, અથચ અતિનિબિડાઃ, અત એવ હનનશીલાઃ, તમ્ પથિકાનામ્ મધ્યે પાંસુલં નિર્મર્યાદં નિર્દયં બ્રૂત । એતદ્ એવ તસ્ય અભિજ્ઞાનં યત્ પથિકેષુ મધ્યે સ એવ નિર્દય ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો યૂયમ્ એવ પથઃ શીઘ્રં લઙ્ગયથેત્ય્ અનેન કથમ્ ઇતઃ ક્ષિપ્રમ્ એવ વ્રજેયુર્ ઇતિ પ્રોત્સાહના ધ્વન્યતે । બ્રૂતેતિ ચ અધ્યેષણા ઇયમ્, લઙ્ગનં ચ ચિરવ્રજિતસ્ય અપિ ઝગિતિ આસાદનમ્ । પ્રિયતમો હિ ચિરકાલં પ્રોષિતઃ, સ કથમ્ યો માર્ગં લઙ્ઘયિતુમ્ ન શક્યસ્ તેન અદ્ય ઇતશ્ ચલિતેન લભ્યેતેતિ ભાવઃ । કિં બ્રૂત । અન્યસ્મિન્ દેશે યા ઇયં રતિર્ વિના અપિ કાર્યમ્ આસક્તિઃ, અથચ વલ્લભાન્તરેણ સહ પ્રેમવિસ્રમ્ભો ન હિ અન્યથા અમ્બુધરકાલો ઽતિવાહ્ય ઇતિ, સા રતિર્ મુચ્યતામ્ । અવશ્યં હિ તયા રત્યા ભવાન્ ગ્રથિત એવેતિ ઉપાલમ્ભગર્ભા ઉક્તિઃ । અદ્યેતિ । અદ્યૈવેત્ય્ અર્થઃ । અથ કથં પ્રેમ સવિસ્રમ્ભં શિથિલયિતું શક્તસ્ તર્હિ સા તવ વધૂર્ ન પુનઃ પ્રિયતમા, અપિ તુ શાસ્ત્રસમયપત્ની । કિં કથ્યતામ્, ન વયમ્ અપ્રિયમ્ આવેદયામઃ, નિશ્ચિતં તુ પ્રાણાન્ નૈવ ધારયેત્ । અથવા સાથવા તવ વધૂર્ ઇત્ય્ એતાવત્ સન્દેશવચનમ્ અભિધાય કિમ્ અહં કથં વા ભવેયમ્ ઇતિ કિમ્ અલીકવિકત્થનેનેતિ અવશ્યમ્ એવ ન જીવામીત્ય્ અર્થઃ

હંસપઙ્ક્તિર્ અપિ નાથ સમ્પ્રતિ પ્રસ્થિતા વિયતિ માનસં પ્રતિ ।
ચાતકશ્ ચ તૃષિતો ઽમ્બુ યાચતે દુઃખિતા પથિક સા પ્રિયા ચ તે

યદિ પુનર્ અદ્ય માર્ગે ગમનમ્ આગમનં ચ ન યુજ્યતે ઇતિ શઙ્ક્યતે, તદ્ એવં બ્રૂતેતિ નાયિકા આહ -- હે પથિક ! ન હિ ભવાન્ નિત્યં યથા ગચ્છતિ, અતો યદા તદ્દેશગતો ઽભૂત્ તદા સા પ્રિયા શ્રૂયતે સ્મ । અતઃ ચાતકસ્ તૃષાક્રાન્તો જલં યાચતે, સા ચ તવ યાઞ્ચાં કરોતિ । અનેન ચાતકયાઞ્ચાં પ્રતિ જલસ્ય કારકતા । ત્વં તુ તદીયયાઞ્ચાં પ્રતિ ન કારકઃ । સ હિ યાઞ્ચાં પ્રતિ કારકો ભવતિ યઃ કદાચિત્ આશાપૂરણં કરોતિ । ત્વં તુ સર્વકાલમ્ એવંવિધપ્રતિકૂલાચરણચુઞ્ચુર્ એવ । તથાપિ તુ યાચ્યસે । અત એવ આહ ન પ્રભુઃ પર્યનુયોગાર્હઃ । હંસાનાં સમ્બન્ધિની પઙ્ક્તિર્ અતિબહવો ઽપિ હંસા અદ્ય આકાશમાર્ગે માનસં પ્રતિ પ્રચલિતાઃ । એકો ઽપિ હિ યત્ર ગચ્છતિ, તત્ર અવશ્યમ્ અપરસ્ય અપિ અનિરુદ્ધેન પથા ભાવ્યં । કિં પુનર્ બહવઃ । યતશ્ ચ જલધરમુક્તજલપટલે તે વિયતો ભુવિ સઞ્ચરન્તિ તસ્ય યદ્ એકાયતનમ્ આકાશં તદ્ એવ હંસાનાં માર્ગત્વેન વર્તતે । ભૂમૌ માર્ગે કો ભયસમ્ભવઃ । યત્ર ચ અતિદૂરં માનસં ગન્તું નિર્બુદ્ધીનામ્ અપિ હંસાનામ્ ઉદ્યમઃ, તત્ર પરિમિતદેશનિવૃત્તિમાત્ર એવ ન કિમ્ ઇતિ સા પ્રિયા ભવતો યાચતે

નીલશષ્પમ્ અભિભાતિ કોમલં વારિ વિન્દતિ ચ ચાતકો ઽમલમ્ ।
અમ્બુદૈઃ શિખિગણો વિનાદ્યતે કા રતિઃ પ્રિય મયા વિનાદ્ય તે

નીલં શષ્પાખ્યં તૃણં સર્વતો ભાતિ, ચાતકો નિર્મલં જલં વિન્દતિ જલં લભતે, મયૂરકુલં ચ મેઘૈઃ કેકાયુક્તં ક્રિયતે ઇત્ય્ એતૈર્ વાક્યૈર્ પ્રત્યુત ઇહ આગચ્છતસ્ તવ કિમ્ અપિ પથિ મનોહરત્વમ્ ઇતિ ધ્વન્યતે । નીલં ચ શષ્પમ્ અવલોકયતસ્ તત્સુકુમારતરસ્પર્શાનુભવસુખિતચરણયુગલસ્ય ગગનનિપતિતામલજલદલિતક્લમસ્ય મુદિતમયૂરરચિતકેકાકરણનિર્ભરવિકસ્વરકર્ણદ્વયસ્ય અવશ્યં સર્વમ્ એવ સુખમ્ । અદ્ય તુ તૂષ્ણીં સ્થિતસ્ય મયા વિના કા રતિઃ, ન કાચિદ્ ઇતિ સ્વાત્મસૌભાગ્યસંભાવનાગર્ભા ઇયમ્ ઉક્તિઃ । અથચ મમ ઈદૃશી અવસ્થા યતો વર્તતે, તતો માં પ્રતિ શષ્પં નીલં મલિનસ્વભાવમ્ અપિ કોમલં કરુણાર્દ્રમ્ ઇવ ભાતિ । ચાતકશ્ ચ યો નામ્નૈવ પ્રિયગગનજલઃ પ્રસિદ્ધઃ, સો ઽપિ જલમ્ ઇહ લભતે, ન તથા પિબતીતિ પ્રતીયમાના ઉત્પ્રેક્ષા । અમ્બુદૈશ્ ચ વિરહિહૃદયસ્ફોટનપટુતરગર્જિતૈર્ અપિ મમોપરિ કરુણાવશાત્ નિજસુહૃત્કુલમ્ આક્રન્દવત્ સમ્પાદ્યતે । કા પુનર્ મયા વિના મમ અભાવે કા અરતિઃ કઃ ખેદઃ, ન કશ્ચિત્ । તથા મમ અભાવે ભવતઃ કા ઇયં રતિઃ કો ઽયમ્ અનુબન્ધઃ, સા મ્રિયતામ્ ઇતિ । અથચ પ્રાઙ્ મયા વિના તવ રતિર્ ન કદાચિદ્ અભૂત્, અદ્ય તુ કથં સા રતિઃ । અદ્યેત્ય્ અનેન પ્રાગ્ અત્યન્તપ્રેમરસમાનસતામ્ કપટેન કિલ પ્રકટિતવાન્ અસીતિ ધ્વન્યતે । અત એવ સોત્પ્રાસં પ્રિયેતિ આમન્ત્રણમ્ ઇતિ ઉપાલમ્ભગર્ભા ભણિતિઃ

મેઘશબ્દમુદિતાઃ કલાપિનઃ પ્રોષિતાહૃદયશોકલાપિનઃ ।
તોયદાગમકૃશા ચ સાદ્ય તે દુર્ધરેણ મદનેન સાદ્યતે

અમી યે ભવતા પુરઃ પરિદૃશ્યન્તે કલાપિનસ્ તે મેઘાનાં સેચનપ્રધાનાનાં સમ્બન્ધિના શબ્દેન મુદિતાઃ કેકાપ્રિયત્વાત્, તથા ચ પ્રોષિતાનાં કાન્તાનાં સમ્બન્ધિનિ હૃદયે શોકં લાપયન્તિ સમ્યક્ શ્લેષયન્તિ અવશ્યં, તથા પ્રોષિતાનાં હૃદયે શોકં લપન્તિ તેષુ હિ કૂજત્સુ અવશ્યં વિરહિણ્યઃ શોકવત્ય ઇતિ નિશ્ચીયતે, તથા પ્રોષિતાહૃદયં શોકેન લાપયન્તિ દ્રવીકુર્વતે । સા ચ તે પ્રિયા અદ્ય ચ તવ દુર્ધરેણ કામેન પૂર્વં હિ કામભયભીતાયાસ્ ત્વમ્ એવ શરણમ્ અભૂઃ, અદ્ય તુ ઇહ સ્થિતસ્ય તવ મદનો દુર્ધર ઇતિ દુર્નિવારઃ । સમ્બન્ધમાત્રે ષષ્ઠી, ન તુ કર્તરિ "ખલર્થ" (2.3.69) ઇતિ પ્રતિષેધાત્ । તથા તવૈવ સન્નિહિતસ્ય સા તોયદાગમે કૃશા અભૂત્ । આગમિષ્યતિ જલધરસમયઃ પ્રવત્સ્યતિ ચ પ્રિયતમઃ ઇતિ રણરણકવતી ભવત્સન્નિધાને કૃશા બભૂવ । અદ્ય તત્ર મધ્યે ભૂયાન્ કાલો ગત ઇતિ અસ્યા અદ્ય હિતેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ કવિનિબદ્ધદૂતીવચનમ્ ઇદમ્ । ન હિ મેઘાનાં સ્વયમ્ એવ "મેઘશબ્દમુદિતાઃ" ઇતિ "તોયદાગમ-" ઇતિ ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કથયિતુમ્ ઉચિતમ્ । "અમ્બુદૈઃ શિખિગણો વિનાદ્યતે" ઇત્ય્ અત્રે તુ પ્રાક્તનશ્લોકે મેઘમુખસઞ્ચારિતાક્ષરા નાયિકા એવ કવિના વક્તૃત્વેન ઉપનિબદ્ધા, ઇહ તુ નૈવમ્

કિં ક્ષમાપિ તવ નાસ્તિ કાન્તયા પાણ્ડુગણ્ડપતિતાલકાન્તયા ।
શોકસાગરજલે ચ પાતિતાં ત્વદ્ગુણસ્મરણમ્ એવ પાતિ તામ્

સખ્યા એવ દૂતીત્વેન પ્રેષિતાયા ઇયં ભણિતિઃ । આસ્તાં તાવત્ પ્રેમાનુબન્ધઃ । તાદૃશી અપિ યા કાન્તા લાવણ્યદ્યસાધારણભૂતા, સા યદિ ઈદૃશવત્ જાયતે, તત્ કિં તયા હેતુભૂતયા ક્ષમા અપિ નાસ્તિ । પાન્ડુરચ્છાયયોઃ કપોલયોઃ પતિતા અલકાન્તા યસ્યાઃ તદીયકપોલતલપાણ્ડિમાનં મલિનસ્વભાવા અલકા અપિ પ્રેક્ષિતું ન પારયન્તીત્ય્ અર્થઃ । અથચ કાન્તેતિ આમન્ત્રણમ્ અપિ । ત્વં યદિ તસ્યા વલ્લભસ્ તયા ઈદૃશ્યા જનમાત્રકૃપાભાજનભૂતયા અપિ યા સામાન્યજનસ્ય કૃપા ભવતિ, સાપિ ન અસ્તિ તવ આત્મનિ ઇયતાપિ પુરુષગુણં બહુમાનં વહતો ઽપિ । તથાપિ સા શોકાર્ણવપાનીયે મેઘસમયવારિણા પાતિતા ભવદીયગુણસ્મરણેન એવ રક્ષ્યતે । અથચ ત્વત્તસ્ તવ સકાશાત્ પતિતા શોકે, ભવદ્વિપ્રયુક્તા ચ જાતા, શોકજલધૌ ચ નિમગ્ના સમ્પન્નેત્ય્ અર્થઃ । ચકારાદ્ એતદ્ ધ્વન્યતે, વસ્તુતસ્ તુ ત્વદ્ગુણાનામ્ એવ સાતિશયસમ્ભોગાદીનાં સ્મરણેન એવ શોકે પતિતા । અદ્ય તુ તથા કૃપાપાત્રતાં પ્રાપ્તા, યદ્ ઉત તેન નિષ્કરુણેન પાતિતા અપિ ત્વદ્ગુણસ્મરણેન એવ રક્ષ્યતે । મમ કિલ સ પ્રિયતમો ઽપગતો નિર્બહુમાનો માં પ્રતિ ચ દૃઢતરપ્રેમપવિત્રિતાન્તઃકરણો નૂનં મામ્ એવ તદવસ્થાં યથા પૂર્વં ત્રાતવંસ્ તથા ત્રાસ્યતે ઇતિ ત્વદ્ગુણાનાં સ્મરન્તી સા જીવતીતિ યાવત્ । તથા યો ઽયં સાગરે પતિતઃ, સો ઽપિ અવશ્યં ગુણસ્મરણવૃત્ત્યા એવ રક્ષ્યતે દૃઢગુણવિરચિતરજ્જ્વવલમ્બનેન જાતુચિદ્ ઉત્તરેયમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ

કુસુમિતકુટજેષુ કાનનેષુ પ્રિયરહિતેષુ સમુત્સુકાનનેષુ ।
દ્રવતિ ચ કલુષં જલં નદીનાં કિમ્ ઇતિ ચ માં સમવેક્ષસે ન દીનામ્

ઇયં વિલાપાવસ્થાં યાતાયાઃ સ્વયમ્ એવ નાયિકાયા ઉક્તિઃ । પુષ્પિતાનિ કુટજાનિ યેષુ વનેષુ યાઃ સમુત્સુકા ઉત્કણ્ઠિતા માદૃશ્યસ્ તાસાં યાનિ આનનાનિ પ્રિયતમવિયુક્તાનિ તેષુ તદ્વિષયે નદીનામ્ અપિ કલુષં જલં ગલતિ અસ્માદૃશીનાં વિરહિણીનામ્ આનનાનિ અવલોક્ય જડભાવાનામ્ અપિ કલુષં જલં ગલતિ, અસ્માદૃશીનાં વિરહિણીસરિતાં શોકાવિલં જલં ગલતીત્ય્ અર્થઃ । ત્વં માં દીનાં કિમ્ ઇતિ સમવેક્ષસે ઽપિ ન । ચકારાવ્ અપિશબ્દાર્થૌ ભિન્નક્રમૌ, એક નદીનામ્ ઇત્ય્ અસ્ય અનન્તરમ્, અપરસ્ તુ સમવેક્ષસેશબ્દસ્ય

માર્ગેષુ મેઘસલિલેન વિનાશિતેષુ કામો ધનુઃ સ્પૃશતિ તેન વિના શિતેષુ ।
ગમ્ભીરમેઘરસિતવ્યથિતા કદાહં જહ્યાં સખિ પ્રિયવિયોગજશોકદાહં

વિસૃષ્ટાયામ્ અપિ દૂત્યાં તદ્વચનાકર્ણનાદ્ અપિ ન આગત ઇતિ શોકાકુલમનસિ નાયિકાયાં યદા, કદાચિત્ સખી તત્સમાશ્વાસનાય ઇત્થમ્ અભિહિતવતી -- માર્ગાણાં દુઃસઞ્ચરત્વાદ્ અસૌ ન પ્રાપ્તઃ, તદા પુનર્ અપિ નાયિકાયાઃ સખિં પ્રતિ ઇયમ્ ઉક્તિઃ -- સખિ ! પશ્ય , માર્ગા મેઘસલિલેન નાશિતાસ્ તથાપરો ઽયં દોષઃ -- અપ્રત્યયેષુ માર્ગેષુ શિતા ઇષવો યત્ર તાદૃક્ ધનુઃ સ્પૃશતિ, શિતં શિરં સન્ધાય આકર્ણાકૃષ્ટં મોક્તુમ્ ઇચ્છતીત્ય્ અર્થઃ । તેન વિના તદ્વિયુક્તાયાઃ । અથચ યદિ અહં તમ્ અભિસરેયમ્, તત્ માર્ગા દુર્જ્ઞાનાઃ, તથાવિધેષુ અપિ તેષુ દુઃસહં સ્મરશરભયં સ્મરશ્ ચ તદ્વર્જં શરાન્ સન્ધત્તે મામ્ એવ તાડયતિ, અન્યથા કદાચિત્ તસ્યૈવ ગમનમ્ ઇહ સમ્ભાવ્યતે । અથ ઇહસ્થા એવ જલદસમયમ્ અતિવાહયામિ, તત્ ગમ્ભીરેણ ઘન્ગર્જિતેન જાતત્રાસા તિષ્ઠામિ । અતો હે સખિ ! કદા અહં પ્રિયવિયોગજમ્ શોકદાહં જહ્યામ્ । અહં ચ મેઘશબ્દવ્યથિતા, મદનશ્ ચ નિશિતશરપાતનોદ્યત ઇતિ અવશ્યં મમ જીવિતાન્તેન ભાવ્યં । તચ્ ચ કદા ભવેત્, યત્ર અહં સકલશોકનિર્મુક્તા સમ્પદ્યેયેતિ । કેચિત્ સખીપ્રિયેતિ પઠન્તઃ સહૃદયાઃ કથમ્ અદ્ય અપિ સખી દૂતીત્વેન વિસૃષ્ટા સા અપિ ન આગતા તત્ નૂનં તત્સમ્ભોગરસલાલસયા તયા ભાવ્યમ્ ઇતિ સમ્ભાવયન્ત્યાં નાયિકાયાં કયાચિત્ વયસ્યયા માર્ગદૌરાત્મ્યે તદાગમનવિઘ્નકારિણિ ઉપન્યસ્તે સ્વયં નાયિકાયા ઇદં સૂક્તમ્ ઇતિ અભ્યૂચુઃ । માર્ગસ્ તાવત્ નષ્ટાઃ તેન ચ વિના મદનઃ પ્રહરતીતિ તન્નિકટાત્ ચલિતું ન યુજ્યતે ઽસ્યાઃ । અથચ તત્સમ્ભોગરસવૃત્તિસ્મરણેનૈવ મદનકદર્થનાર્હા અતો ઽહં સખ્યા । પ્રિયેણ ચ સહ વિયોગઃ, તથા તસ્યાઃ સખ્યાઃ । ઇદાનીં યઃ પ્રિયસ્ તેન સહ વિયોગઃ, તજ્જં શોકદાહં કદા જીવિતાન્તેન અપિ જહ્યામ્

સુસુગન્ધિતયા વને ઽજિતાનાં સ્વનદમ્ભોધરવાતવીજિતાનામ્ ।
મદનસ્ય કૃતે નિકેતનાનાં પ્રતિભાન્ત્ય્ અદ્ય વનાનિ કેતનાનામ્

યદા વિનોદાર્થં સખ્યા ઉદ્યાનોપવનં નીતા, તદા તદ્દર્શનદ્વિગુણતરોપચિતવિલાપાવસ્થાયા નાયિકાયા ઇદં સૂક્તમ્ । કેતનનામ્નાં તરૂણાં વનાનિ અદ્ય વિરાજન્તે । કીદૃશાનામ્ । સુષ્ઠુ સૌરભેણ વનમધ્યે કેનચિદ્ અજિતાનાં, તથા ગર્જતાં મેઘાનાં પવનેન વીજિતાનાં પ્રબોધિતાનામ્ । અત એવ કામસ્ય કૃતે નિકેતનાનાં સઙ્કેતધામ્નામ્ । અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કેતનવનાનિ મદનનિવેશનસ્થાનાનીતિ અતિસુકુમારાણિ, જલધરરસિતતદ્વિમુક્તશીકરાસારસહિતશ્ ચ પવનસ્ તેષામ્ એવ પ્રબોધનહેતુતયા સુકુમારતામ્ આપ્ત ઇતિ કિમ્ અત્ર જલદસમયે માર્ગવૈષમ્યમ્, તત્ નૂનમ્ એવ કેતનવાનાવલોકનપ્રબોધિતમદનસ્થાનસુખસંસ્કારઃ પ્રિયતમ આગમિષ્યતીતિ સમ્ભાવયન્ત્યા નાયિકાયા ભણિતિઃ પ્રતિભાતીતિ । અપરે તુ વનશબ્દપૌનરુક્ત્યમ્ અમૃષ્યમાણા મદનસ્ય અવને રક્ષણે કૃતે અજિતાનાં કેતનાનાં વનાનિ શોભન્તે ઇતિ આહુઃ । અથવા સૌરભેણ યે વને એકાન્તે યત્ર અપરઃ પરિત્રાતા ન સમ્ભાવ્યતે તત્ર જિતા અપહૃતધૈર્યવૃત્તયઃ કૃતા વિમોહિતાઃ કેચન વિરહિજનાઃ તેષાં દૈવવશાત્ જલધરશિશિરપવનપ્રબોધિતાનામ્ અપિ પુનર્ અપિ એતાનિ કેતનવનાનિ કામસ્ય કૃતે કરણાય પ્રતિભાન્તિ । મદનાતઙ્કકરણાદ્ ઋતે ન એતેષાં કિમ્ અપિ પ્રયોજનમ્ ઇતિ યાવત્ । સ્વનશબ્દેન કરુણાવશાત્ શબ્દાયમાનતા ધ્વન્યતે । યદા સ્વનન્તો ગર્જન્તો ઽમ્ભોધરા યત્ર સંજાતકૃપાઃ સંવૃત્તાઃ, તત્ર અમીષાં કેતનવનાનાં કા ઇયં નિષ્કરુણતા