Garuda Purana · Chapter 3.4
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhagavadvīryasvarūpatadādhānadvārakaguṇatraya sṛṣṭijaḍeśabhedādinirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4
śrīkṛṣṇa uvāca /
yathā sasarja bhagavāṃstrīn guṇānprakṛtestadā /
lakṣmīstrirūpā saṃbhūtā śrīrbhūrdurgoti saṃjñitā
sattvābhimāninī śrīstu bhūrdevī rajamāninī /
tamobhimāninī durgā hyevamāhurmanīṣiṇaḥ
antaraṃ na vijānīyādrūpāṇāṃ ca parasparam /
guṇānāṃ caiva saṃbandhāddurgādīnāṃ khageśvara
antaraṃ ye vijānanti te yāntyandhantamaḥ param /
puruṣastu trirūpobhūdviṣṇurbrahmā bhavetisaḥ
sattvena lokānvardhayituṃ viṣṇuḥ sākṣāddhariḥ svayam /
sṛṣṭiṃ kartuṃ ca rajasā brahmaṇi prāviśaddhariḥ
ādyo brahmā sa vijñeyo na tu sākṣāddhariḥ svayam /
tamasāpi samānhantuṃ rudre ca prāviśaddhariḥ
rudre sthito rudrasaṃjño na rudrastu hariḥ svayam /
viṣṇureva hariḥ sākṣāttāvubhauna harī smṛtau
āviṣṭarūpau vijñeyau brahmarudrābhidhāyakau /
evaṃ jñātvā mokṣameti nānyathā tu kathañcana
viṣṇubrahmādirūpāṇāmaikyaṃ jānanti ye dvijāḥ /
te yānti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttivarjitam
guṇatrayaṃ praviṣṭastu puruṣo hariravyayaḥ /
kāryonmukhaṃ yathā bhūyātkṣobhayāmāsa vai tathā
jātakṣobhādbhagavato mahānāsīdguṇatrayāt /
guṇatraye vidyamānādbhāgādeva na saṃśayaḥ
mahato brahmavāyū ca jajñāte khābhimāninau /
tasya saṃvatsarātpaścādyamalau saṃbabhūvatuḥ
rajaḥ pradhānaṃ yattatvaṃ mahattattavamitīritam /
sargaṃ tvimaṃ vijānīyādguṇavaiṣamyanāmakam
garuḍa uvāca /
mahattattavasvarūpasya jñānārthaṃ devakīsuta /
tvayoktā guṇavaiṣamyanāmikā sṛṣṭiruttamā
guṇavaiṣamyaśabdārthaṃ mama brūhi mahāprabho /
śrīkṛṣṇa uvāca /
guṇavaiṣamyaśabdārthajñāpanāya khageśvara
apikṣitaṃ ca tatrādau guṇasāmyaṃ na saṃśayaḥ /
samyagjñāpayituṃ tatra khādau tāvatsvageśvara
rāśibhūtaṃ guṇānāṃ tu darśayiṣye sthitiṃ ca vai /
rāśībhūtasya tasamaḥ sakāśādvinatāsuta
rāśībhūtaṃ rajo jñeyandviguṇaṃ tattu nānyathā /
rāśībhūtasya rajasaḥ sakāśādvinatāsuta
rāśībhūtaṃ tathā sattvaṃ dviguṇaṃ samudāhṛtam /
mūlaprakṛtijā hyete na mūlā prakṛtiḥ smṛtā
yataḥ prakṛtirūpāṇāṃ paricchedo na vidyate /
ataḥ prakṛtijā jñeyā na mūlāste khageśvara
evaṃ tava guṇānāñca parimāṇaṃ khageśvara /
uktaṃ svarūpaṃ teṣāṃ tu tava samyak khageśvara
tatra rāśitraye sattvaṃ kevalaṃ samudāhṛtam /
rajastamobhyāṃ garuḍa hyavimiśraṃ hyatastu tat
kevalaṃ sattvamityuktaṃ na tu śreṣṭhatvataḥ prabho /
sṛṣṭikāle kevalaṃ syātpralaye miśritaṃ bhavet
sarvadāpyavimiśraṃ ca sattvarāśiṃ khageśvara /
sarvadāpi vimiśraṃ ca sattvarāśiṃ dvijottama
ye vijānanti te sarve viśanti hyadharaṃ tamaḥ /
rajastamoguṇau vīndra itarābhyāṃ vimiśritau
sṛṣṭau pralayakālepi miśrāveva khageśvara /
rāśibhūtepi rajasi rajobhāgācchatādhikam
sattvaṃ ca miśritaṃ jñeyaṃ nānyathā pakṣisattama /
rajasaḥ śatabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta
ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ tamaḥ /
rāśibhūtepi rajasi miśritaṃ parikīrtitam
rajorāśisthitistvevaṃ tāta vyāptaṃ tamoguṇaiḥ /
rāśibhūtepi tamasi sattvaṃ ca vinatāsuta
tamaḥ sakāśādgaruḍa daśabhāgādhikena ca /
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nātra saṃśayaḥ
tamaso daśabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta /
ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ rajaḥ
rāśibhūtepi tamasi miśritaṃ bhavati dhruvam /
tamorāśisthitistvevaṃ jñātavyā pakṣisattama
garuḍa uvāca /
raśibhūtepi rajasi rāśibhūte tamasyapi /
sattvāṃśā hyadhikāḥ saṃtītyevamuktaṃ mayānagha
tatra me saṃśayo hyasti śṛṇu tvaṃ sāttvatāṃ pate /
yadrāśyāṃ yadrā śibhāgā hyadhikāḥ saṃti yāvatā
tāvatā vyavahāraḥ syātkṣīranīramiva prabho /
śrutvā sa garuḍenoktaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ
uvāca para maprītyā saṃstuvan garuḍaṃ hariḥ /
śrīkṛṣṇa uvāca /
rajorāśyā tamorāśyā sattvarāśyadhikā sadā
miśritaṃ cāpi pakṣīndra na sattavamiti kīrtyate /
rajorāśistamorāśirityevaṃ vibudhā viduḥ
viṣaṃ tu carudugdhasthaṃ viṣamityucyate yathā /
evaṃ mayoktā garuḍa guṇānāṃ nijasaṃsthitiḥ
sāmyāvasthāṃ guṇānāṃ ca śṛṇvidānīṃ khageśvara /
rāśīkṛtācca rajasaḥ janyaṃ yacca kageśvara
mahattattve praviṣṭaṃ ca yadrajaḥ parikīrtitam /
pralaye samanuprāpte mahattattve sthitaṃ rajaḥ
dvādaśāṃśena tu hyaddhā vibhaktaṃ bhavatiṃ prabho /
rāśībhūte hi sattve tu daśabhāgena miśritam
samyak bhavati pakṣīndra tathaikāṃśena cāṇḍaja /
tamorāśyā miśritaṃ ca bhavatyeva na saṃśayaḥ
anyenaikena bhāgena rajorāśyā khageśvara /
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nānyathā kvacit
guṇatrayepi bhagavānmahattattvasya cāṇḍaja /
evaṃ layastu jñātavyo hṛdi tattvārthavodibhiḥ
evaṃ guṇatrayāṇāṃ ca miśritattvātkhageśvara /
guṇasāmyamiti prāhurevaṃ jānīhi vai khaga
anyathā ye vijānanti te yānti hyadharaṃ tamaḥ /
garuḍa uvāca /
rāśīkṛtaguṇānāṃ ca trayāṇāṃ parameśvara
viśālānāṃ paraṃ brahmanpralaye guṇasāmyatā /
kathaṃ brūhi mahābhāga etattattvaṃ samāsataḥ
śrīkṛṣṇa uvāca /
rāśībhūtaguṇānāṃ tu trayaṇāmapi sattama /
tadā vimiśritatvena hyavasthānaṃ vidurbudhāḥ
idānīṃ guṇavaiṣamyaṃ śṛṇu samyaṅ mama priya /
sṛṣṭikāle tu saṃprāpte yatpūrvaṃ pralaye khaga
daśabhāgaiśca sattve tu miśritaṃ yadra jastathā /
tamasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yattu tadrajaḥ
rajasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yacca tadrajaḥ /
evaṃ dvādaśabhāgaiśca praviṣṭaṃ sarvaśo rajaḥ
sattvastairdaśabhāgaiśca tathaikena rajoṃśinā /
evamekādaśairbhāgaistamasthāṃśena vai vdija
miśritaṃ bhavati hyaddhā mahattattvaṃ tadā smṛtam /
etadanyo viśeṣaśca mantadhyo vinatāsuta
ekāṃśastāmaso jñeyo mahattattve na saṃśayaḥ /
evaṃ trayodaśairbhāgairmiśritaṃ tacca sattama
evametadvijānīyānnānyathā tu kathañcana /
garuḍa uvāca /
caturmukhācchrutaṃ pūrvaṃ bhagavansāttvatāṃ pate
caturbhāgātsamutpannaṃ mahattattvamiti prabho /
tatraikāṃśastamaḥ proktaḥ tribhāgo raja eva ca
tadāhurbrahmaṇo rūpaṃ guṇavaiṣamyanāmakam /
caturbhāgātmakaṃ proktaṃ mahattattvaṃ śrutaṃ mayā
trayodaśāṃśaiḥ saṃbhūtamiti proktaṃ tvayānagha /
tadetatsaṃśayaṃ chindhi kṛpālo bhaktavatsala
śrīkṛṣṇa uvāca /
brahmoktamya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā /
mūlasattve miśritaṃ ca daśabhāgena yadrajaḥ
tatsarvaṃ ca militvaiva tveko bhāgastu kīrtitaḥ /
mūle rajasi yaccokto rajobhāgaḥ khageśvara
bhāge dvitīye vijñeyastadrajo nātra saṃśayaḥ /
mūle tamasi yaccokto rajobhāgastathaiva ca
tṛtīyabhāgo vijñeyo nātra kāryā vicāraṇā /
tathā mūle ca tamasi hyeko bhāgastamaḥ smṛtaḥ
evaṃ tribhāgo rajasaḥ ekāṃśastamasaḥ smṛtaḥ /
tadāhurbrahmaṇo dehaṃ guṇavaiṣamyanāmakam
garuḍa uvāca /
mahattattvasya catvāro bhāgāsteṣu rajastrayaḥ /
tamasastveka eveti tvayoktaṃ garuḍadhvaja
rajobhāgātmako dehoḥ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ /
iti pratīyate brahmanvacanāttava mādhava
śuddhasattvātmako deho brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ /
evaṃ hi śrūyate kṛṣṇa saṃśayo metra bādhate
tamevaṃ saṃśayaṃ chindhi yaddhi tacchrotumarhati /
śrīkṛṣṇa uvāca /
tribhāgabhūte rajasi tathā dvādaśadhāpi ca
rajasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva ca /
praviṣṭamastīti khaga jñātavyaṃ tacchaṇu dvija
tamasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva vai /
praviṣṭamastīti khaga vaktavyaṃ nātra saṃśayaḥ
tamasopekṣayā tatra tama ekādaśaṃ smṛtam /
ekāṃśastu rajo jñeyamevamāhurmanīṣiṇaḥ /
evaṃ ca militānbhāgānvakṣye śṛṇu mahāmate
mahattattvasamutpattā upādānaṃ khageśvara /
trayodaśāṃśā vijñeyā dvādaśāśaṃ rajaḥ smṛtam
ekāṃśastamaso jñeyastatra bhāgāñchṛṇu dvijā /
ādau tu dvādaśāṃśeṣu bhāgānvakṣyāmi tacchṛṇu
ekāṃśastamaso jñeyastaddaśāṃ śādhikaṃ rajaḥ /
tacchatāṃśādhikaṃ sattvamevamāhurmanīṣiṇaḥ
ekāṃśatamasi hyevaṃ vibhāgāñchṛṇu sattama /
ekāṃśastu rajo jñeyastamo hyekā daśādhikam
tamobhāgāstu vijñeyāstaddaśāṃśādhikaḥ smṛtaḥ /
sattvabhāga iti jñeyo mahattattve khageśvara
sattvāṃśo bahulo yasmācchuddhasattvaṃ caturmukhaḥ /
utpattirmahataścoktā evaṃ ca vinatāsuta
tajjñānānmokṣamāpnoti nānyathā tu kathañcana
Original text: Garuḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0