ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.4

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે ભગવદ્વીર્યસ્વરૂપતદાધાનદ્વારકગુણત્રય સૃષ્ટિજડેશભેદાદિનિરૂપણં નામ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 4
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
યથા સસર્જ ભગવાંસ્ત્રીન્ ગુણાન્પ્રકૃતેસ્તદા ।
લક્ષ્મીસ્ત્રિરૂપા સંભૂતા શ્રીર્ભૂર્દુર્ગોતિ સંજ્ઞિતા

સત્ત્વાભિમાનિની શ્રીસ્તુ ભૂર્દેવી રજમાનિની ।
તમોભિમાનિની દુર્ગા હ્યેવમાહુર્મનીષિણઃ

અન્તરં ન વિજાનીયાદ્રૂપાણાં ચ પરસ્પરમ્ ।
ગુણાનાં ચૈવ સંબન્ધાદ્દુર્ગાદીનાં ખગેશ્વર

અન્તરં યે વિજાનન્તિ તે યાન્ત્યન્ધન્તમઃ પરમ્ ।
પુરુષસ્તુ ત્રિરૂપોભૂદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ભવેતિસઃ

સત્ત્વેન લોકાન્વર્ધયિતું વિષ્ણુઃ સાક્ષાદ્ધરિઃ સ્વયમ્ ।
સૃષ્ટિં કર્તું ચ રજસા બ્રહ્મણિ પ્રાવિશદ્ધરિઃ

આદ્યો બ્રહ્મા સ વિજ્ઞેયો ન તુ સાક્ષાદ્ધરિઃ સ્વયમ્ ।
તમસાપિ સમાન્હન્તું રુદ્રે ચ પ્રાવિશદ્ધરિઃ

રુદ્રે સ્થિતો રુદ્રસંજ્ઞો ન રુદ્રસ્તુ હરિઃ સ્વયમ્ ।
વિષ્ણુરેવ હરિઃ સાક્ષાત્તાવુભૌન હરી સ્મૃતૌ

આવિષ્ટરૂપૌ વિજ્ઞેયૌ બ્રહ્મરુદ્રાભિધાયકૌ ।
એવં જ્ઞાત્વા મોક્ષમેતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન

વિષ્ણુબ્રહ્માદિરૂપાણામૈક્યં જાનન્તિ યે દ્વિજાઃ ।
તે યાન્તિ નરકં ઘોરં પુનરાવૃત્તિવર્જિતમ્

ગુણત્રયં પ્રવિષ્ટસ્તુ પુરુષો હરિરવ્યયઃ ।
કાર્યોન્મુખં યથા ભૂયાત્ક્ષોભયામાસ વૈ તથા

જાતક્ષોભાદ્ભગવતો મહાનાસીદ્ગુણત્રયાત્ ।
ગુણત્રયે વિદ્યમાનાદ્ભાગાદેવ ન સંશયઃ

મહતો બ્રહ્મવાયૂ ચ જજ્ઞાતે ખાભિમાનિનૌ ।
તસ્ય સંવત્સરાત્પશ્ચાદ્યમલૌ સંબભૂવતુઃ

રજઃ પ્રધાનં યત્તત્વં મહત્તત્તવમિતીરિતમ્ ।
સર્ગં ત્વિમં વિજાનીયાદ્ગુણવૈષમ્યનામકમ્

ગરુડ ઉવાચ ।
મહત્તત્તવસ્વરૂપસ્ય જ્ઞાનાર્થં દેવકીસુત ।
ત્વયોક્તા ગુણવૈષમ્યનામિકા સૃષ્ટિરુત્તમા

ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થં મમ બ્રૂહિ મહાપ્રભો ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ગુણવૈષમ્યશબ્દાર્થજ્ઞાપનાય ખગેશ્વર

અપિક્ષિતં ચ તત્રાદૌ ગુણસામ્યં ન સંશયઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાપયિતું તત્ર ખાદૌ તાવત્સ્વગેશ્વર

રાશિભૂતં ગુણાનાં તુ દર્શયિષ્યે સ્થિતિં ચ વૈ ।
રાશીભૂતસ્ય તસમઃ સકાશાદ્વિનતાસુત

રાશીભૂતં રજો જ્ઞેયન્દ્વિગુણં તત્તુ નાન્યથા ।
રાશીભૂતસ્ય રજસઃ સકાશાદ્વિનતાસુત

રાશીભૂતં તથા સત્ત્વં દ્વિગુણં સમુદાહૃતમ્ ।
મૂલપ્રકૃતિજા હ્યેતે ન મૂલા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

યતઃ પ્રકૃતિરૂપાણાં પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે ।
અતઃ પ્રકૃતિજા જ્ઞેયા ન મૂલાસ્તે ખગેશ્વર

એવં તવ ગુણાનાઞ્ચ પરિમાણં ખગેશ્વર ।
ઉક્તં સ્વરૂપં તેષાં તુ તવ સમ્યક્ ખગેશ્વર

તત્ર રાશિત્રયે સત્ત્વં કેવલં સમુદાહૃતમ્ ।
રજસ્તમોભ્યાં ગરુડ હ્યવિમિશ્રં હ્યતસ્તુ તત્

કેવલં સત્ત્વમિત્યુક્તં ન તુ શ્રેષ્ઠત્વતઃ પ્રભો ।
સૃષ્ટિકાલે કેવલં સ્યાત્પ્રલયે મિશ્રિતં ભવેત્

સર્વદાપ્યવિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં ખગેશ્વર ।
સર્વદાપિ વિમિશ્રં ચ સત્ત્વરાશિં દ્વિજોત્તમ

યે વિજાનન્તિ તે સર્વે વિશન્તિ હ્યધરં તમઃ ।
રજસ્તમોગુણૌ વીન્દ્ર ઇતરાભ્યાં વિમિશ્રિતૌ

સૃષ્ટૌ પ્રલયકાલેપિ મિશ્રાવેવ ખગેશ્વર ।
રાશિભૂતેપિ રજસિ રજોભાગાચ્છતાધિકમ્

સત્ત્વં ચ મિશ્રિતં જ્ઞેયં નાન્યથા પક્ષિસત્તમ ।
રજસઃ શતભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત

ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં તમઃ ।
રાશિભૂતેપિ રજસિ મિશ્રિતં પરિકીર્તિતમ્

રજોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં તાત વ્યાપ્તં તમોગુણૈઃ ।
રાશિભૂતેપિ તમસિ સત્ત્વં ચ વિનતાસુત

તમઃ સકાશાદ્ગરુડ દશભાગાધિકેન ચ ।
મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ

તમસો દશભાગાનાં મધ્યે તુ વિનતાસુત ।
ય એકો ભાગ ઉદ્દિષ્ટસ્તાવત્પરિમિતં રજઃ

રાશિભૂતેપિ તમસિ મિશ્રિતં ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
તમોરાશિસ્થિતિસ્ત્વેવં જ્ઞાતવ્યા પક્ષિસત્તમ

ગરુડ ઉવાચ ।
રશિભૂતેપિ રજસિ રાશિભૂતે તમસ્યપિ ।
સત્ત્વાંશા હ્યધિકાઃ સંતીત્યેવમુક્તં મયાનઘ

તત્ર મે સંશયો હ્યસ્તિ શૃણુ ત્વં સાત્ત્વતાં પતે ।
યદ્રાશ્યાં યદ્રા શિભાગા હ્યધિકાઃ સંતિ યાવતા

તાવતા વ્યવહારઃ સ્યાત્ક્ષીરનીરમિવ પ્રભો ।
શ્રુત્વા સ ગરુડેનોક્તં ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ

ઉવાચ પર મપ્રીત્યા સંસ્તુવન્ ગરુડં હરિઃ ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
રજોરાશ્યા તમોરાશ્યા સત્ત્વરાશ્યધિકા સદા

મિશ્રિતં ચાપિ પક્ષીન્દ્ર ન સત્તવમિતિ કીર્ત્યતે ।
રજોરાશિસ્તમોરાશિરિત્યેવં વિબુધા વિદુઃ

વિષં તુ ચરુદુગ્ધસ્થં વિષમિત્યુચ્યતે યથા ।
એવં મયોક્તા ગરુડ ગુણાનાં નિજસંસ્થિતિઃ

સામ્યાવસ્થાં ગુણાનાં ચ શૃણ્વિદાનીં ખગેશ્વર ।
રાશીકૃતાચ્ચ રજસઃ જન્યં યચ્ચ કગેશ્વર

મહત્તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં ચ યદ્રજઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
પ્રલયે સમનુપ્રાપ્તે મહત્તત્ત્વે સ્થિતં રજઃ

દ્વાદશાંશેન તુ હ્યદ્ધા વિભક્તં ભવતિં પ્રભો ।
રાશીભૂતે હિ સત્ત્વે તુ દશભાગેન મિશ્રિતમ્

સમ્યક્ ભવતિ પક્ષીન્દ્ર તથૈકાંશેન ચાણ્ડજ ।
તમોરાશ્યા મિશ્રિતં ચ ભવત્યેવ ન સંશયઃ

અન્યેનૈકેન ભાગેન રજોરાશ્યા ખગેશ્વર ।
મિશ્રિતં ભવતીત્યેવં જ્ઞાતવ્યં નાન્યથા ક્વચિત્

ગુણત્રયેપિ ભગવાન્મહત્તત્ત્વસ્ય ચાણ્ડજ ।
એવં લયસ્તુ જ્ઞાતવ્યો હૃદિ તત્ત્વાર્થવોદિભિઃ

એવં ગુણત્રયાણાં ચ મિશ્રિતત્ત્વાત્ખગેશ્વર ।
ગુણસામ્યમિતિ પ્રાહુરેવં જાનીહિ વૈ ખગ

અન્યથા યે વિજાનન્તિ તે યાન્તિ હ્યધરં તમઃ ।
ગરુડ ઉવાચ ।
રાશીકૃતગુણાનાં ચ ત્રયાણાં પરમેશ્વર

વિશાલાનાં પરં બ્રહ્મન્પ્રલયે ગુણસામ્યતા ।
કથં બ્રૂહિ મહાભાગ એતત્તત્ત્વં સમાસતઃ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
રાશીભૂતગુણાનાં તુ ત્રયણામપિ સત્તમ ।
તદા વિમિશ્રિતત્વેન હ્યવસ્થાનં વિદુર્બુધાઃ

ઇદાનીં ગુણવૈષમ્યં શૃણુ સમ્યઙ્ મમ પ્રિય ।
સૃષ્ટિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે યત્પૂર્વં પ્રલયે ખગ

દશભાગૈશ્ચ સત્ત્વે તુ મિશ્રિતં યદ્ર જસ્તથા ।
તમસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યત્તુ તદ્રજઃ

રજસ્યપ્યેકભાગેન પ્રવિષ્ટં યચ્ચ તદ્રજઃ ।
એવં દ્વાદશભાગૈશ્ચ પ્રવિષ્ટં સર્વશો રજઃ

સત્ત્વસ્તૈર્દશભાગૈશ્ચ તથૈકેન રજોંશિના ।
એવમેકાદશૈર્ભાગૈસ્તમસ્થાંશેન વૈ વ્દિજ

મિશ્રિતં ભવતિ હ્યદ્ધા મહત્તત્ત્વં તદા સ્મૃતમ્ ।
એતદન્યો વિશેષશ્ચ મન્તધ્યો વિનતાસુત

એકાંશસ્તામસો જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ન સંશયઃ ।
એવં ત્રયોદશૈર્ભાગૈર્મિશ્રિતં તચ્ચ સત્તમ

એવમેતદ્વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ।
ગરુડ ઉવાચ ।
ચતુર્મુખાચ્છ્રુતં પૂર્વં ભગવન્સાત્ત્વતાં પતે

ચતુર્ભાગાત્સમુત્પન્નં મહત્તત્ત્વમિતિ પ્રભો ।
તત્રૈકાંશસ્તમઃ પ્રોક્તઃ ત્રિભાગો રજ એવ ચ

તદાહુર્બ્રહ્મણો રૂપં ગુણવૈષમ્યનામકમ્ ।
ચતુર્ભાગાત્મકં પ્રોક્તં મહત્તત્ત્વં શ્રુતં મયા

ત્રયોદશાંશૈઃ સંભૂતમિતિ પ્રોક્તં ત્વયાનઘ ।
તદેતત્સંશયં છિન્ધિ કૃપાલો ભક્તવત્સલ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
બ્રહ્મોક્તમ્ય મયોક્તસ્ય વિવાદો નાસ્તિ સર્વથા ।
મૂલસત્ત્વે મિશ્રિતં ચ દશભાગેન યદ્રજઃ

તત્સર્વં ચ મિલિત્વૈવ ત્વેકો ભાગસ્તુ કીર્તિતઃ ।
મૂલે રજસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગઃ ખગેશ્વર

ભાગે દ્વિતીયે વિજ્ઞેયસ્તદ્રજો નાત્ર સંશયઃ ।
મૂલે તમસિ યચ્ચોક્તો રજોભાગસ્તથૈવ ચ

તૃતીયભાગો વિજ્ઞેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તથા મૂલે ચ તમસિ હ્યેકો ભાગસ્તમઃ સ્મૃતઃ

એવં ત્રિભાગો રજસઃ એકાંશસ્તમસઃ સ્મૃતઃ ।
તદાહુર્બ્રહ્મણો દેહં ગુણવૈષમ્યનામકમ્

ગરુડ ઉવાચ ।
મહત્તત્ત્વસ્ય ચત્વારો ભાગાસ્તેષુ રજસ્ત્રયઃ ।
તમસસ્ત્વેક એવેતિ ત્વયોક્તં ગરુડધ્વજ

રજોભાગાત્મકો દેહોઃ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
ઇતિ પ્રતીયતે બ્રહ્મન્વચનાત્તવ માધવ

શુદ્ધસત્ત્વાત્મકો દેહો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
એવં હિ શ્રૂયતે કૃષ્ણ સંશયો મેત્ર બાધતે

તમેવં સંશયં છિન્ધિ યદ્ધિ તચ્છ્રોતુમર્હતિ ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ત્રિભાગભૂતે રજસિ તથા દ્વાદશધાપિ ચ

રજસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ ચ ।
પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ જ્ઞાતવ્યં તચ્છણુ દ્વિજ

તમસોપેક્ષયા સત્ત્વં દશાંશાધિકમેવ વૈ ।
પ્રવિષ્ટમસ્તીતિ ખગ વક્તવ્યં નાત્ર સંશયઃ

તમસોપેક્ષયા તત્ર તમ એકાદશં સ્મૃતમ્ ।
એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયમેવમાહુર્મનીષિણઃ ।
એવં ચ મિલિતાન્ભાગાન્વક્ષ્યે શૃણુ મહામતે

મહત્તત્ત્વસમુત્પત્તા ઉપાદાનં ખગેશ્વર ।
ત્રયોદશાંશા વિજ્ઞેયા દ્વાદશાશં રજઃ સ્મૃતમ્

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તત્ર ભાગાઞ્છૃણુ દ્વિજા ।
આદૌ તુ દ્વાદશાંશેષુ ભાગાન્વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ

એકાંશસ્તમસો જ્ઞેયસ્તદ્દશાં શાધિકં રજઃ ।
તચ્છતાંશાધિકં સત્ત્વમેવમાહુર્મનીષિણઃ

એકાંશતમસિ હ્યેવં વિભાગાઞ્છૃણુ સત્તમ ।
એકાંશસ્તુ રજો જ્ઞેયસ્તમો હ્યેકા દશાધિકમ્

તમોભાગાસ્તુ વિજ્ઞેયાસ્તદ્દશાંશાધિકઃ સ્મૃતઃ ।
સત્ત્વભાગ ઇતિ જ્ઞેયો મહત્તત્ત્વે ખગેશ્વર

સત્ત્વાંશો બહુલો યસ્માચ્છુદ્ધસત્ત્વં ચતુર્મુખઃ ।
ઉત્પત્તિર્મહતશ્ચોક્તા એવં ચ વિનતાસુત

તજ્જ્ઞાનાન્મોક્ષમાપ્નોતિ નાન્યથા તુ કથઞ્ચન