Garuda Purana · Chapter 3.16

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe viṣṇoravatāranirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16
śrīkṛṣṇa uvāca /
mahālakṣmyāḥ svarūpaṃ ca avatārānkhageśvara /
śṛṇu samyaṅ mahābhāga tajjñānasya vinirṇayam

īśādanyasya jagato hyātmo locana eva tu /
viṣayīkurute tatsyājjñānaṃ lakṣmyāḥ prakīrtitam

nityāviyoginī devī haripādaikasaṃśrayā /
nityamuktā nityabuddhā mahālakṣmīḥ prakīrtitā

mūlasya ca harerbhāryā lakṣmīḥ saṃprakīrtitā /
puṃso hibhāryā prakṛtiḥ prakṛteścā bhimāninī

sṛṣṭiṃ kartuṃ guṇānvīndra puruṣeṇa saha prabho /
tamaḥ pānaṃ tathā kartuṃ prakṛtyākhyā tadābhavat

vāsudevasya bhāryā tu māyā nāmnī prakīrtitā /
saṃkarṣaṇasya bhāryā tu jayeti parikīrtitā

aniruddhasya bhāryā tu śāntā nāmnīti kīrtitā /
kṛtiḥ pradyumnabhāryāpiṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ babhūvaha

viṣṇupatnī kīrtitā ca śrīdevī sattvamāninī /
tamobhimāninī durgā kanyaketi prakīrtitā

kṛṣṇāvatāre kanyeva nandaputrānujā hi sā /
rajobhimānibhūdevī bhāryā sā sūkarasya ca

vedābhimāninī vīndra annapūrṇā prakīrtitā /
nārāyaṇasya bhāryā tu lakṣmīrūpā tvajā smṛtā

yajñākhyasya harerbhāryā dakṣiṇā saṃprakīrtitā

jayantī vṛṣabhasyaiva patnī saṃparikīrtitā /
videhaputrī sītā tu rāmabhāryā prakīrtitā

rukmiṇīsatyabhāmā ca bhārye kṛṣṇasya kīrtite /
ityādikā hyanantāścāpyāvatārāḥ pṛthagvidhāḥ

ramāyāḥ saṃti viprendra bhedahīnāḥ parasparam /
anantānantaguṇakādviṣṇornyūnāḥ prakīrtitāḥ

atha brahmā ca vāyuśca śriyaḥ koṭiguṇādhamau /
vakṣye ca brahmaṇo rūpaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

vāsudevātsamutpanno māyāyāṃ ca khageśvara /
sa eva puruṣonāma viriñca iti kīrtitaḥ

aniruddhāttu śāntāyāṃ mahattattvatanustvabhūt /
tadā mahānviriñceti saṃjñāmāpa khageśvara

rajasātra samutpanno māyāyāṃ vāsudevataḥ /
vidhisaṃjño viriñcaḥ sa jñātavyaḥ pakṣisattama

brahmāṇḍāntaḥ padmanābho yo jātaḥ kamalāsanaḥ /
sa cartumukhasaṃjñāṃ cāpyavāpa khagasattama

evaṃ catvārirūpāṇi brahmaṇaḥ kīrtitāni ca /
vāyornāmāni vakṣyehaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

saṃkarṣaṇācca garuḍa jayāyāṃ yo vabhūva ha /
sa vāyuḥ prathamo jñeyo pradhāna iti kīrtitaḥ

lokaceṣṭāpradatvātsa sūtranāmnāpi kīrtitaḥ /
badarīsthasya viṣṇośca dhairyeṇa stavanāya saḥ

dhṛtirūpaṃ yayau vāyustasmāddhṛtiriti smṛtaḥ /
yogyānāṃ haribhaktānāṃ dhṛtirūpeṇa saṃsthitaḥ

yato hṛdi sthito vāyustato vai dhṛtisaṃjñakaḥ /
sarveṣāṃ ca dṛdi sthitvā smarate sarvadā harim

ato vāyuḥsthitirnāma babhūva khagasattama /
athavā vāyurevaikaḥ śvetadvīpagataṃ harim

sadā smarati vai vīndra atosau smṛtisaṃjñakaḥ /
sarveṣāṃ ca hṛdisthitvā jñāto viṣṇorudīraṇāt

ato me muktināmābhūdvāyureva na saṃśayaḥ /
jñānadvāreṇa bhaktānāṃ muktido madanujñayā

yato sau vāyurevaiko muktināmā bhūvaha /
viṣṇau bhaktiṃ vardhyati bhaktānāṃ hṛdi saṃsthitaḥ

atosau viṣṇubhaktaśca kīrtito nātra saṃśayaḥ /
eṣosau sarvajīvānāṃ cittasaṃjñānameva ca

cittarūpo yato vāyurataścittamiti smṛtaḥ /
prabhuḥ prabhūṇāṃ garuḍa sodarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

atastu vāyurevaiko mahāprabhuriti smṛtaḥ /
sarveṣāṃ ca hṛhi sthitvā balaṃ paśyati sattama

ato balamiti hyākhyāmavāpa vinatāsuta /
sarveṣāṃ ca hṛdi sthitvā putrapautrādikairjanaiḥ

yājanaṃ kurute nityamatosau yaṣṭṛsaṃjñakaḥ /
anantakalpamārabhya vāyuparyantameva ca

vakratvaṃ nāsti yogasya ṛjuryogya iti smṛtaḥ /
yogasya vakratā nāma kāmyatā haripūjane /
īśarudrādikānāṃ ca kāmyena haripūjanam

kasyacittvatha pakṣīndra hyatastvanṛjavaḥ smṛtāḥ

ṛṣyādīnāṃ ca madhyepi kāmyena haripūjanam /
ato na ṛjavo jñeyā manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

yāvatkāmyasaparyāṃ vai na jahāti narottamaḥ /
tathā ṛṣyādayaścaiva mokṣasya paripanthinīm

anādikālamārabhya karmajanyā ca vāsanā /
mokṣādhikāriṇaḥ sarve kurvate kasya pūjanam

naṣṭaprāyaṃ ca tatsarvaṃ guroḥ saṃjñānabodhakāt /
prāpyayogaṃ samācarya ante mokṣamavāpnuyāt

kāmyena pūjanaṃ viṣṇoraiśvaryaṃ pradadāti ca /
jñānaṃ ca viparītaṃ syāttena yātyadharaṃ tamaḥ

tadeva viparītaṃ cejjñānāya parikīrtitam /
śilāyāṃ viṣṇubuddhistu viṣṇubuddhirdvije tathā

salile tīrthabuddhistu roṇukāyāṃ tathaiva ca /
śive sūrye paṇmukhe ca viṣṇubuddhiḥ khageśvara

ityādyamakhilaṃ jñānaṃ viparītamiti smṛtam /
śilādyeṣu ca sarveṣu aikyenava vicintanam

viṣṇubuddhiriti proktaṃ na tu tatrasthavedanam /
anādyanantakālepi kāmyena haripūjanam

yato nāsti tato vāyurṛjuryogyaḥ prakīrtitaḥ /
anyeṣāṃ sarvadā nāsti ato na ṛjavaḥ smṛtāḥ

hariṃ darśayate vāpi aparokṣeṇa sarvadā /
mokṣādhikāriṇāṃ kāle ataḥ prajñeti kathyate

parokṣeṇāpi sarveṣāṃ hariṃ darśayate sadā /
ato vāyuḥ sadā vīndra jñānamityeva kīrtitaḥ

hitāhitopadeṣṭṛtvādbhaktānāṃ hṛdaye sthitaḥ /
tataśca gurusaṃjñāṃ cāpyavāpa sa ca mārutaḥ

yogināṃ hṛdaye sthitvā sadhyāyati hariṃ param /
pārthakyenāpi taṃ dhyāyanmahādhyāteti sa smṛtaḥ

yadyogyatānusāreṇa vijānāti paraṃ harim /
rudrādau vidyamānāṃśca guṇāñjānāti sarvadā

ato vai vijñanāmāsau prokto hi khagasattama /
kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgādvirāga iti sa smṛtaḥ

athavāyogināṃ nityaṃ hṛdi sthitvā sa mārutaḥ /
vairāgyaṃ saṃjanayati virāga iti sa smṛtaḥ

devānāṃ puṇyapāpābhyāṃ sukhamevottarottaram /
tatsukhaṃ tūttareṣāṃ ca vāyuparyantameva ca

devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca uttamānāṃ nṛṇāṃ tathā /
sukhāṃśaṃ janayedvāyuryatotaḥ sukhasaṃjñakaḥ

bhunakti sarvadā vīdraṃ tatra mukhyastu mārutaḥ /
duḥ khaśokādikaṃ kiñciddevānāṃ bhavati prabho

taccāsurāveśavaśādityavehi na saṃśayaḥ /
tajjīvasya bhavetkiñciddaityānāṃ kramaśo bhavet

yataḥ kaliścādhikaḥ syādato duḥ khīti sa smṛtaḥ /
daityānāṃ puṇyapāpābhyāṃ duḥ kha mevottarottaram

tadduḥ khamuttareṣāṃ ca kaliparyantameva ca /
bhunakti sarvadā vīndra tataḥ kaliriti smṛtaḥ

sukhaharṣādikaṃ kiṃ ciddaityānāṃ bhavati prabho /
devāveśo bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

devānāṃ nirayo nāsti daityānāṃ vinatāsuta /
sukhasvarūpaṃ tannāsti viṣayotthamapi dvija

viṣayotthaṃ kiñcidapi devāveśādudīritam /
tamo nāstyeva devānāṃ duḥ khaṃ nāsti svarūpataḥ

viṣayotthaṃ mahāduḥ khaṃ devānāṃ nāsti sarvadā /
duḥ khaśokādikaṃ kiṃ cidasurāveśato bhavet

ataḥ kaliḥ sadā duḥ khī sukhī vāyustu sarvadā /
manuṣyāṇā mṛṣīṇāṃ ca sukhaṃ duḥ khaṃ khageśvara

bhavettatpuṇyipāpābhyāṃ puṇyabhogī ca mārutaḥ /
kaṣṭabhaṅgaḥ kalilayo nātra kāryā vicāraṇā

prāṇādisukhaparyantā aṃśā ekonaviṃśatiḥ /
praviṣṭāḥ saṃti lokeṣu pṛthaksaṃti khageśvara

mārutarevatārāṃśca śṛṇu pakṣīndrasattama /
caturdaśasu candreṣu dvitīyauyo virocanaḥ

sa vāyuriti saṃprokta indrādīnāṃ khageśvara /
haritattveṣu sarveṣu sa viṣvagyāvyatekṣaṇaḥ

ato rocananāmāsau marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ rāmāvatāre hanumānrāmakāryārthasādhakaḥ /
sa eva bhīmasenastu jāto bhūmyāṃ mahābalaḥ

kṛṣṇāvatāre vijñeyo marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ

maṇimānnāma daityastu saṃrākhyo bhaviṣyati /
sarveṣāṃ saṃkaraṃ yastu kariṣyati na saṃśayaḥ

tena saṃkaranāmāsau bhaviṣyati khageśvara /
dharmānbhāgavatānsarvānvināśayati sarvathā

tadā bhūmau vāsudevo bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
yajñārthaiḥ sadṛśo yasya nāsti loke caturdaśe

ataḥ sa prajñayā pūrṇo bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
avatārāstrayo vāyormataṃ bhāgavatābhidham

sthāpanaṃ duṣṭadamanaṃ dvayameva prayojanam /
nānyatprayojanaṃ vāyostathā vairocanātmake

avatāratraye vīndra duḥ khaṃ garbhādisaṃbhavam /
nāsti nāstyeva vāyostu tathā vairocanādike

śukraśoṇitasaṃbandho hyavatāracatuṣṭaye /
nāsti nāstyeva pakṣīndra yato nāstyaśubhaṃ tataḥ

pūrvaṃ garbhaṃ samāśoṣya samaye prabhavasya ca /
prādurbhavati deveśī hyavatāracatuṣṭaye

trayoviṃśatirūpāṇāṃ vāyoścaiva khageśvara /
rūpairṛjusvarūpaiśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

satyameva na saṃdeho nityānandasukhādiṣu /
evameva vijānīyānnānyathā tu kathañcana

etasya śravaṇādeva mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ /
tadanantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama

kṛtau pradyumnataścaiva samutpanne khageśvara /
striyau dve yamale caiva tayormadhye tu yadyikā

vāṇītisaṃjñakāṃ vīndra brahmāṇīsaṃjñakāṃ viduḥ /
puruṣākhyaviriñcasya bhāryā sāvitrikā matā /
caturmukhasya bhāryā tu kīrtitā sā sarasvatī

evaṃ trirūpaṃ vijñeyaṃ vāṇyāśca khagasattama /
vakṣye 'vatārān bhāratyāḥ samāhitamanāḥ śṛṇu

sarvavedābhimānitvātsarvavedātmikā smṛtā /
mahādhyātuśca vāyostu bhāryāsā parikīrtitā

jñānarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā /
sadā sukhasvarūpatvādbhāratī tu sukhātmikā

sukhasvarūpa vāyostu bhāryā sā parikīrtitā /
gurustu vāyurevoktastasmin bhaktiyutā satī

tatastu bhāratī nityā gurubhaktiriti smṛtā /
mahāgurorhi vāyośca bhāryā vai parikīrtitā

harau snehayutatvācca hariprītiriti smṛtā /
dhṛtirūpasya vāyośca bhāryā sā parikīrtitā

sarvamantrābhimānitvātsarvamantrātmikā smṛtā /
mahāprabhośca vāyośca bhāryā vai sā prakīrtitā

bhujyante sarvabhogāstu viṣṇuprītyarthamevaca /
atastu bhāratī jñeyā bhujināmnā prakīrtitā

citrarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā /
rocanendrasya bhāryā ca śraddhākhyā parikīrtitā

hanumāṃśca tadā jajñe tretāyāṃ pakṣisattama /
tadā śivākhyaviprācca jajñe sā bhāratī smṛtā

na kevalaṃ bhāratī sāśacyādyaiścaiva saṃyutā /
tasminsaṃjanitāḥ sarvāḥ prāpuryogaṃ svabhartṛbhiḥ

anyageti ca vijñeyā kanyā tanmatisaṃjñikā /
tretānte saiva pakṣīndra śacyādyaiścaiva saṃyutā

damayantyanalājjātā indraseneti cocyate /
nalaṃ nandayate yasmāttasmācca nalanandinī

tatra svabhartṛsaṃyogaṃ naiva cāpa khageśvara /
tatrānyagātvaṃ vijñeyaṃ puruṣasthena vāyunā

kiñcitkālaṃ tathā sthitvā kanyaiva mṛti māpa sā /
śacyādisaṃyutā saiva drupadasya mahātmanaḥ

vedimadhyātsamudbhūtā bhīmasenārthameva ca /
tatrānyagātvaṃ nāstyeva yogaśca saha bhartṛbhiḥ

kevalā bhāratī jñeyā kāśirājasya kanyakā /
kālī nāmnā tu sā jñeyā bhīmasenapriyā sadā

vācyādibhiḥ saṃyutaivadraupadī drupadātmajā /
dehaṃ tyaktvāviśiṣṭaiva kāraṭīgrāmasaṃjñakai

saṃkarasya gṛhe vīndra bhaviṣyati kalau yuge /
vāyostṛtīyarūpārthaṃ sā kanyaiva mṛtiṃ gatā

ityādyā vāyubhāryāśca brahmabhāryāśca satama /
svabhartṛbhyāṃ ca pakṣīndra guṇaiścaiva śatādhamāḥ