ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 3.16

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે તૃતીયાંશે બ્રહ્મકાણ્ડે વિષ્ણોરવતારનિરૂપણં નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 16
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
મહાલક્ષ્મ્યાઃ સ્વરૂપં ચ અવતારાન્ખગેશ્વર ।
શૃણુ સમ્યઙ્ મહાભાગ તજ્જ્ઞાનસ્ય વિનિર્ણયમ્

ઈશાદન્યસ્ય જગતો હ્યાત્મો લોચન એવ તુ ।
વિષયીકુરુતે તત્સ્યાજ્જ્ઞાનં લક્ષ્મ્યાઃ પ્રકીર્તિતમ્

નિત્યાવિયોગિની દેવી હરિપાદૈકસંશ્રયા ।
નિત્યમુક્તા નિત્યબુદ્ધા મહાલક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા

મૂલસ્ય ચ હરેર્ભાર્યા લક્ષ્મીઃ સંપ્રકીર્તિતા ।
પુંસો હિભાર્યા પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતેશ્ચા ભિમાનિની

સૃષ્ટિં કર્તું ગુણાન્વીન્દ્ર પુરુષેણ સહ પ્રભો ।
તમઃ પાનં તથા કર્તું પ્રકૃત્યાખ્યા તદાભવત્

વાસુદેવસ્ય ભાર્યા તુ માયા નામ્ની પ્રકીર્તિતા ।
સંકર્ષણસ્ય ભાર્યા તુ જયેતિ પરિકીર્તિતા

અનિરુદ્ધસ્ય ભાર્યા તુ શાન્તા નામ્નીતિ કીર્તિતા ।
કૃતિઃ પ્રદ્યુમ્નભાર્યાપિં સૃષ્ટિં કર્તું બભૂવહ

વિષ્ણુપત્ની કીર્તિતા ચ શ્રીદેવી સત્ત્વમાનિની ।
તમોભિમાનિની દુર્ગા કન્યકેતિ પ્રકીર્તિતા

કૃષ્ણાવતારે કન્યેવ નન્દપુત્રાનુજા હિ સા ।
રજોભિમાનિભૂદેવી ભાર્યા સા સૂકરસ્ય ચ

વેદાભિમાનિની વીન્દ્ર અન્નપૂર્ણા પ્રકીર્તિતા ।
નારાયણસ્ય ભાર્યા તુ લક્ષ્મીરૂપા ત્વજા સ્મૃતા

યજ્ઞાખ્યસ્ય હરેર્ભાર્યા દક્ષિણા સંપ્રકીર્તિતા

જયન્તી વૃષભસ્યૈવ પત્ની સંપરિકીર્તિતા ।
વિદેહપુત્રી સીતા તુ રામભાર્યા પ્રકીર્તિતા

રુક્મિણીસત્યભામા ચ ભાર્યે કૃષ્ણસ્ય કીર્તિતે ।
ઇત્યાદિકા હ્યનન્તાશ્ચાપ્યાવતારાઃ પૃથગ્વિધાઃ

રમાયાઃ સંતિ વિપ્રેન્દ્ર ભેદહીનાઃ પરસ્પરમ્ ।
અનન્તાનન્તગુણકાદ્વિષ્ણોર્ન્યૂનાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

અથ બ્રહ્મા ચ વાયુશ્ચ શ્રિયઃ કોટિગુણાધમૌ ।
વક્ષ્યે ચ બ્રહ્મણો રૂપં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ

વાસુદેવાત્સમુત્પન્નો માયાયાં ચ ખગેશ્વર ।
સ એવ પુરુષોનામ વિરિઞ્ચ ઇતિ કીર્તિતઃ

અનિરુદ્ધાત્તુ શાન્તાયાં મહત્તત્ત્વતનુસ્ત્વભૂત્ ।
તદા મહાન્વિરિઞ્ચેતિ સંજ્ઞામાપ ખગેશ્વર

રજસાત્ર સમુત્પન્નો માયાયાં વાસુદેવતઃ ।
વિધિસંજ્ઞો વિરિઞ્ચઃ સ જ્ઞાતવ્યઃ પક્ષિસત્તમ

બ્રહ્માણ્ડાન્તઃ પદ્મનાભો યો જાતઃ કમલાસનઃ ।
સ ચર્તુમુખસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ ખગસત્તમ

એવં ચત્વારિરૂપાણિ બ્રહ્મણઃ કીર્તિતાનિ ચ ।
વાયોર્નામાનિ વક્ષ્યેહં શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ

સંકર્ષણાચ્ચ ગરુડ જયાયાં યો વભૂવ હ ।
સ વાયુઃ પ્રથમો જ્ઞેયો પ્રધાન ઇતિ કીર્તિતઃ

લોકચેષ્ટાપ્રદત્વાત્સ સૂત્રનામ્નાપિ કીર્તિતઃ ।
બદરીસ્થસ્ય વિષ્ણોશ્ચ ધૈર્યેણ સ્તવનાય સઃ

ધૃતિરૂપં યયૌ વાયુસ્તસ્માદ્ધૃતિરિતિ સ્મૃતઃ ।
યોગ્યાનાં હરિભક્તાનાં ધૃતિરૂપેણ સંસ્થિતઃ

યતો હૃદિ સ્થિતો વાયુસ્તતો વૈ ધૃતિસંજ્ઞકઃ ।
સર્વેષાં ચ દૃદિ સ્થિત્વા સ્મરતે સર્વદા હરિમ્

અતો વાયુઃસ્થિતિર્નામ બભૂવ ખગસત્તમ ।
અથવા વાયુરેવૈકઃ શ્વેતદ્વીપગતં હરિમ્

સદા સ્મરતિ વૈ વીન્દ્ર અતોસૌ સ્મૃતિસંજ્ઞકઃ ।
સર્વેષાં ચ હૃદિસ્થિત્વા જ્ઞાતો વિષ્ણોરુદીરણાત્

અતો મે મુક્તિનામાભૂદ્વાયુરેવ ન સંશયઃ ।
જ્ઞાનદ્વારેણ ભક્તાનાં મુક્તિદો મદનુજ્ઞયા

યતો સૌ વાયુરેવૈકો મુક્તિનામા ભૂવહ ।
વિષ્ણૌ ભક્તિં વર્ધ્યતિ ભક્તાનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ

અતોસૌ વિષ્ણુભક્તશ્ચ કીર્તિતો નાત્ર સંશયઃ ।
એષોસૌ સર્વજીવાનાં ચિત્તસંજ્ઞાનમેવ ચ

ચિત્તરૂપો યતો વાયુરતશ્ચિત્તમિતિ સ્મૃતઃ ।
પ્રભુઃ પ્રભૂણાં ગરુડ સોદરાણાં ચ સર્વશઃ

અતસ્તુ વાયુરેવૈકો મહાપ્રભુરિતિ સ્મૃતઃ ।
સર્વેષાં ચ હૃહિ સ્થિત્વા બલં પશ્યતિ સત્તમ

અતો બલમિતિ હ્યાખ્યામવાપ વિનતાસુત ।
સર્વેષાં ચ હૃદિ સ્થિત્વા પુત્રપૌત્રાદિકૈર્જનૈઃ

યાજનં કુરુતે નિત્યમતોસૌ યષ્ટૃસંજ્ઞકઃ ।
અનન્તકલ્પમારભ્ય વાયુપર્યન્તમેવ ચ

વક્રત્વં નાસ્તિ યોગસ્ય ઋજુર્યોગ્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યોગસ્ય વક્રતા નામ કામ્યતા હરિપૂજને ।
ઈશરુદ્રાદિકાનાં ચ કામ્યેન હરિપૂજનમ્

કસ્યચિત્ત્વથ પક્ષીન્દ્ર હ્યતસ્ત્વનૃજવઃ સ્મૃતાઃ

ઋષ્યાદીનાં ચ મધ્યેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્ ।
અતો ન ઋજવો જ્ઞેયા મનુષ્યાણાં ચ કા કથા

યાવત્કામ્યસપર્યાં વૈ ન જહાતિ નરોત્તમઃ ।
તથા ઋષ્યાદયશ્ચૈવ મોક્ષસ્ય પરિપન્થિનીમ્

અનાદિકાલમારભ્ય કર્મજન્યા ચ વાસના ।
મોક્ષાધિકારિણઃ સર્વે કુર્વતે કસ્ય પૂજનમ્

નષ્ટપ્રાયં ચ તત્સર્વં ગુરોઃ સંજ્ઞાનબોધકાત્ ।
પ્રાપ્યયોગં સમાચર્ય અન્તે મોક્ષમવાપ્નુયાત્

કામ્યેન પૂજનં વિષ્ણોરૈશ્વર્યં પ્રદદાતિ ચ ।
જ્ઞાનં ચ વિપરીતં સ્યાત્તેન યાત્યધરં તમઃ

તદેવ વિપરીતં ચેજ્જ્ઞાનાય પરિકીર્તિતમ્ ।
શિલાયાં વિષ્ણુબુદ્ધિસ્તુ વિષ્ણુબુદ્ધિર્દ્વિજે તથા

સલિલે તીર્થબુદ્ધિસ્તુ રોણુકાયાં તથૈવ ચ ।
શિવે સૂર્યે પણ્મુખે ચ વિષ્ણુબુદ્ધિઃ ખગેશ્વર

ઇત્યાદ્યમખિલં જ્ઞાનં વિપરીતમિતિ સ્મૃતમ્ ।
શિલાદ્યેષુ ચ સર્વેષુ ઐક્યેનવ વિચિન્તનમ્

વિષ્ણુબુદ્ધિરિતિ પ્રોક્તં ન તુ તત્રસ્થવેદનમ્ ।
અનાદ્યનન્તકાલેપિ કામ્યેન હરિપૂજનમ્

યતો નાસ્તિ તતો વાયુરૃજુર્યોગ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અન્યેષાં સર્વદા નાસ્તિ અતો ન ઋજવઃ સ્મૃતાઃ

હરિં દર્શયતે વાપિ અપરોક્ષેણ સર્વદા ।
મોક્ષાધિકારિણાં કાલે અતઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે

પરોક્ષેણાપિ સર્વેષાં હરિં દર્શયતે સદા ।
અતો વાયુઃ સદા વીન્દ્ર જ્ઞાનમિત્યેવ કીર્તિતઃ

હિતાહિતોપદેષ્ટૃત્વાદ્ભક્તાનાં હૃદયે સ્થિતઃ ।
તતશ્ચ ગુરુસંજ્ઞાં ચાપ્યવાપ સ ચ મારુતઃ

યોગિનાં હૃદયે સ્થિત્વા સધ્યાયતિ હરિં પરમ્ ।
પાર્થક્યેનાપિ તં ધ્યાયન્મહાધ્યાતેતિ સ સ્મૃતઃ

યદ્યોગ્યતાનુસારેણ વિજાનાતિ પરં હરિમ્ ।
રુદ્રાદૌ વિદ્યમાનાંશ્ચ ગુણાઞ્જાનાતિ સર્વદા

અતો વૈ વિજ્ઞનામાસૌ પ્રોક્તો હિ ખગસત્તમ ।
કામ્યાનાં કર્મણાં ત્યાગાદ્વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ

અથવાયોગિનાં નિત્યં હૃદિ સ્થિત્વા સ મારુતઃ ।
વૈરાગ્યં સંજનયતિ વિરાગ ઇતિ સ સ્મૃતઃ

દેવાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં સુખમેવોત્તરોત્તરમ્ ।
તત્સુખં તૂત્તરેષાં ચ વાયુપર્યન્તમેવ ચ

દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ ઉત્તમાનાં નૃણાં તથા ।
સુખાંશં જનયેદ્વાયુર્યતોતઃ સુખસંજ્ઞકઃ

ભુનક્તિ સર્વદા વીદ્રં તત્ર મુખ્યસ્તુ મારુતઃ ।
દુઃ ખશોકાદિકં કિઞ્ચિદ્દેવાનાં ભવતિ પ્રભો

તચ્ચાસુરાવેશવશાદિત્યવેહિ ન સંશયઃ ।
તજ્જીવસ્ય ભવેત્કિઞ્ચિદ્દૈત્યાનાં ક્રમશો ભવેત્

યતઃ કલિશ્ચાધિકઃ સ્યાદતો દુઃ ખીતિ સ સ્મૃતઃ ।
દૈત્યાનાં પુણ્યપાપાભ્યાં દુઃ ખ મેવોત્તરોત્તરમ્

તદ્દુઃ ખમુત્તરેષાં ચ કલિપર્યન્તમેવ ચ ।
ભુનક્તિ સર્વદા વીન્દ્ર તતઃ કલિરિતિ સ્મૃતઃ

સુખહર્ષાદિકં કિં ચિદ્દૈત્યાનાં ભવતિ પ્રભો ।
દેવાવેશો ભવેત્તસ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા

દેવાનાં નિરયો નાસ્તિ દૈત્યાનાં વિનતાસુત ।
સુખસ્વરૂપં તન્નાસ્તિ વિષયોત્થમપિ દ્વિજ

વિષયોત્થં કિઞ્ચિદપિ દેવાવેશાદુદીરિતમ્ ।
તમો નાસ્ત્યેવ દેવાનાં દુઃ ખં નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ

વિષયોત્થં મહાદુઃ ખં દેવાનાં નાસ્તિ સર્વદા ।
દુઃ ખશોકાદિકં કિં ચિદસુરાવેશતો ભવેત્

અતઃ કલિઃ સદા દુઃ ખી સુખી વાયુસ્તુ સર્વદા ।
મનુષ્યાણા મૃષીણાં ચ સુખં દુઃ ખં ખગેશ્વર

ભવેત્તત્પુણ્યિપાપાભ્યાં પુણ્યભોગી ચ મારુતઃ ।
કષ્ટભઙ્ગઃ કલિલયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પ્રાણાદિસુખપર્યન્તા અંશા એકોનવિંશતિઃ ।
પ્રવિષ્ટાઃ સંતિ લોકેષુ પૃથક્સંતિ ખગેશ્વર

મારુતરેવતારાંશ્ચ શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ ।
ચતુર્દશસુ ચન્દ્રેષુ દ્વિતીયૌયો વિરોચનઃ

સ વાયુરિતિ સંપ્રોક્ત ઇન્દ્રાદીનાં ખગેશ્વર ।
હરિતત્ત્વેષુ સર્વેષુ સ વિષ્વગ્યાવ્યતેક્ષણઃ

અતો રોચનનામાસૌ મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ રામાવતારે હનુમાન્રામકાર્યાર્થસાધકઃ ।
સ એવ ભીમસેનસ્તુ જાતો ભૂમ્યાં મહાબલઃ

કૃષ્ણાવતારે વિજ્ઞેયો મરુદંશઃ પ્રકીર્તિતઃ

મણિમાન્નામ દૈત્યસ્તુ સંરાખ્યો ભવિષ્યતિ ।
સર્વેષાં સંકરં યસ્તુ કરિષ્યતિ ન સંશયઃ

તેન સંકરનામાસૌ ભવિષ્યતિ ખગેશ્વર ।
ધર્માન્ભાગવતાન્સર્વાન્વિનાશયતિ સર્વથા

તદા ભૂમૌ વાસુદેવો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
યજ્ઞાર્થૈઃ સદૃશો યસ્ય નાસ્તિ લોકે ચતુર્દશે

અતઃ સ પ્રજ્ઞયા પૂર્ણો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
અવતારાસ્ત્રયો વાયોર્મતં ભાગવતાભિધમ્

સ્થાપનં દુષ્ટદમનં દ્વયમેવ પ્રયોજનમ્ ।
નાન્યત્પ્રયોજનં વાયોસ્તથા વૈરોચનાત્મકે

અવતારત્રયે વીન્દ્ર દુઃ ખં ગર્ભાદિસંભવમ્ ।
નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ વાયોસ્તુ તથા વૈરોચનાદિકે

શુક્રશોણિતસંબન્ધો હ્યવતારચતુષ્ટયે ।
નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ પક્ષીન્દ્ર યતો નાસ્ત્યશુભં તતઃ

પૂર્વં ગર્ભં સમાશોષ્ય સમયે પ્રભવસ્ય ચ ।
પ્રાદુર્ભવતિ દેવેશી હ્યવતારચતુષ્ટયે

ત્રયોવિંશતિરૂપાણાં વાયોશ્ચૈવ ખગેશ્વર ।
રૂપૈરૃજુસ્વરૂપૈશ્ચ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

સત્યમેવ ન સંદેહો નિત્યાનન્દસુખાદિષુ ।
એવમેવ વિજાનીયાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન

એતસ્ય શ્રવણાદેવ મોક્ષં યાન્તિ ન સંશયઃ ।
તદનન્તરજાન્વક્ષ્યે શૃણુ પક્ષીન્દ્રસત્તમ

કૃતૌ પ્રદ્યુમ્નતશ્ચૈવ સમુત્પન્ને ખગેશ્વર ।
સ્ત્રિયૌ દ્વે યમલે ચૈવ તયોર્મધ્યે તુ યદ્યિકા

વાણીતિસંજ્ઞકાં વીન્દ્ર બ્રહ્માણીસંજ્ઞકાં વિદુઃ ।
પુરુષાખ્યવિરિઞ્ચસ્ય ભાર્યા સાવિત્રિકા મતા ।
ચતુર્મુખસ્ય ભાર્યા તુ કીર્તિતા સા સરસ્વતી

એવં ત્રિરૂપં વિજ્ઞેયં વાણ્યાશ્ચ ખગસત્તમ ।
વક્ષ્યે ઽવતારાન્ ભારત્યાઃ સમાહિતમનાઃ શૃણુ

સર્વવેદાભિમાનિત્વાત્સર્વવેદાત્મિકા સ્મૃતા ।
મહાધ્યાતુશ્ચ વાયોસ્તુ ભાર્યાસા પરિકીર્તિતા

જ્ઞાનરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ।
સદા સુખસ્વરૂપત્વાદ્ભારતી તુ સુખાત્મિકા

સુખસ્વરૂપ વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ।
ગુરુસ્તુ વાયુરેવોક્તસ્તસ્મિન્ ભક્તિયુતા સતી

તતસ્તુ ભારતી નિત્યા ગુરુભક્તિરિતિ સ્મૃતા ।
મહાગુરોર્હિ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ પરિકીર્તિતા

હરૌ સ્નેહયુતત્વાચ્ચ હરિપ્રીતિરિતિ સ્મૃતા ।
ધૃતિરૂપસ્ય વાયોશ્ચ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા

સર્વમન્ત્રાભિમાનિત્વાત્સર્વમન્ત્રાત્મિકા સ્મૃતા ।
મહાપ્રભોશ્ચ વાયોશ્ચ ભાર્યા વૈ સા પ્રકીર્તિતા

ભુજ્યન્તે સર્વભોગાસ્તુ વિષ્ણુપ્રીત્યર્થમેવચ ।
અતસ્તુ ભારતી જ્ઞેયા ભુજિનામ્ના પ્રકીર્તિતા

ચિત્રરૂપસ્ય વાયોસ્તુ ભાર્યા સા પરિકીર્તિતા ।
રોચનેન્દ્રસ્ય ભાર્યા ચ શ્રદ્ધાખ્યા પરિકીર્તિતા

હનુમાંશ્ચ તદા જજ્ઞે ત્રેતાયાં પક્ષિસત્તમ ।
તદા શિવાખ્યવિપ્રાચ્ચ જજ્ઞે સા ભારતી સ્મૃતા

ન કેવલં ભારતી સાશચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા ।
તસ્મિન્સંજનિતાઃ સર્વાઃ પ્રાપુર્યોગં સ્વભર્તૃભિઃ

અન્યગેતિ ચ વિજ્ઞેયા કન્યા તન્મતિસંજ્ઞિકા ।
ત્રેતાન્તે સૈવ પક્ષીન્દ્ર શચ્યાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુતા

દમયન્ત્યનલાજ્જાતા ઇન્દ્રસેનેતિ ચોચ્યતે ।
નલં નન્દયતે યસ્માત્તસ્માચ્ચ નલનન્દિની

તત્ર સ્વભર્તૃસંયોગં નૈવ ચાપ ખગેશ્વર ।
તત્રાન્યગાત્વં વિજ્ઞેયં પુરુષસ્થેન વાયુના

કિઞ્ચિત્કાલં તથા સ્થિત્વા કન્યૈવ મૃતિ માપ સા ।
શચ્યાદિસંયુતા સૈવ દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ

વેદિમધ્યાત્સમુદ્ભૂતા ભીમસેનાર્થમેવ ચ ।
તત્રાન્યગાત્વં નાસ્ત્યેવ યોગશ્ચ સહ ભર્તૃભિઃ

કેવલા ભારતી જ્ઞેયા કાશિરાજસ્ય કન્યકા ।
કાલી નામ્ના તુ સા જ્ઞેયા ભીમસેનપ્રિયા સદા

વાચ્યાદિભિઃ સંયુતૈવદ્રૌપદી દ્રુપદાત્મજા ।
દેહં ત્યક્ત્વાવિશિષ્ટૈવ કારટીગ્રામસંજ્ઞકૈ

સંકરસ્ય ગૃહે વીન્દ્ર ભવિષ્યતિ કલૌ યુગે ।
વાયોસ્તૃતીયરૂપાર્થં સા કન્યૈવ મૃતિં ગતા

ઇત્યાદ્યા વાયુભાર્યાશ્ચ બ્રહ્મભાર્યાશ્ચ સતમ ।
સ્વભર્તૃભ્યાં ચ પક્ષીન્દ્ર ગુણૈશ્ચૈવ શતાધમાઃ