Garuda Purana · Chapter 2.6
iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde varṣakṛtyayamalokamārgayātanādinirūpaṇaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 6
garuḍa uvāca /
api sādhanayuktasya tīrthadānaratasya ca /
akṛte tu vṛṣotsarge paralokagatirna hi
tasmāt kṛṣṇa vṛṣotsargaḥ kartavya iti me śrutam /
kiṃ phalaṃ vṛṣayajñasya purā kena kṛto hare
anaḍvān kīdṛśaḥ proktaḥ kasmin kāle viśeṣataḥ /
ko vidhistasya nirdiṣṭaḥ sarvaṃ me kṛpayā vada
śrīkṛṣṇa uvāca /
itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ pravakṣyāmi khageśvara /
brahmaputreṇa yat proktaṃ rājānaṃ vīravāhanam
virādhanagare rājā vīravāhananāmakaḥ /
dharmātmā satyasandhaśca vadānyo vipratuṣṭikṛt
sa kadācidvanaṃ vīro mahātmākheṭakaṃ gataḥ /
kiñcit praṣṭumanāstārkṣya vasiṣṭhasyāśramaṃ yayau
namaskṛtya muniṃ tatra kṛtāsanaparigrahaḥ /
paśrayāvanato rājā papraccha ṛṣisaṃsadi
rājovāca /
mune mayā kṛto dharmo yathāśakti prayatnataḥ /
yamasya śāsanaṃ śrutvā bibhemi nitarāṃ hṛdi
yamañca yamadūtāṃśca nirayān ghoradarśanān /
na paśyāmi mahābhāga tathā vada dayānidhe
vasiṣṭha uvāca /
dharmā bahuvidhā rājan varṇyante śāstrakovidaiḥ /
sūkṣmatvānna vijānanti karmamārgavimohitāḥ
dānaṃ tīrthaṃ tapo yajñāḥ saṃnyāsaḥ paitṛko mahaḥ /
dharmeṣu gṛhyamāṇeṣu vṛṣotsargo viśeṣitaḥ
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet /
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet
brahmahatyādipāpāni jñānājñānakṛtāni ca /
nīlodvāhena śudhyettu samudraplavanena vā
ekādaśāhe rājendra yasya notsūjyate vṛṣaḥ /
pretatvaṃ niścalaṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaistu kiṃ bhavet
yathākathañcit kartavyastīrthe vā pattane 'tha vā /
vṛṣayajñaiḥ pramucyate nānyathā sādhanaiḥ khaga
vṛṣabhaṃ pañcakalyāṇaṃ yuvānaṃ kṛṣṇakaṃbalam /
goyūthamadhye nitarāṃ vicarantaṃ vidhānataḥ
catasṛbhirvatsakābhirdvābhyāñcaivaikayā khaga /
vivāhya maṅgaladravyairmantravattaṃ samutsṛjet
iha ratīti ṣaḍṛgbhirhemaṃ kuryādvibhāvasoḥ /
kārtikyāṃ māghavaiśākhyāṃ saṃkrame pātaparvasu
tīrthe pitryekṣayāhe ca viśeṣeṇa praśasyate /
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ
pītaḥ khuraviṣāṇeṣu sa nīlo vṛṣa ucyate /
śvetavarṇo bhavedvipro lohitaḥ kṣattra ucyate
pītavarṇo bhavedvaiśyaḥ śūdraḥ kṛṣṇaḥ smṛto budhaiḥ /
yathāvarṇaṃ samuddiṣṭo varṇeṣu brāhmaṇādiṣu
atha vā raktavarṇastu sarveṣāmeva śasyate /
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ
āśāsate sutaṃ jātaṃ vṛṣotsargaṃ kariṣyati /
dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandadāyakaḥ
aṣṭamūrteradhiṣṭhānamataḥ śāntiṃ prayaccha me /
gaṅgāyamunayoḥ peyamantarvedi tṛṇaṃ cara
dharmarājasya purato vācyaṃ me sukṛtaṃ vṛṣa /
dakṣiṇāṃse triśūlāṅkaṃ vāmorau cakracihnitam
iti saṃprārthya vṛṣabhaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ /
vṛṣaṃ tatsatarīyuktaṃ pūjayitvā samutsṛjet
tasmādrājan vidhānena vṛṣotsargaṃ samācara /
bahusādhanayuktasya nānyathā sadgatistava
āsīttretāyuge pūrvaṃ videhanagare nṛpa /
brāhmaṇo dharmavatseti svakarmanirataḥ sudhīḥ
viṣṇubhakto 'titejasvī yathālābhena tuṣṭikṛt /
pitṛparvaṇi saṃprāpte kuśāryo kānanaṃ yayau
aṭannitastatastatra cinvan kuśapalāśakam /
sahasopetya puruṣāścātvāraścārudarśanāḥ
vibhrāntamanasaṃ gṛhya pratyagjagmurvihāyasā /
bahuvṛkṣasamākīrṇaṃ giridurgabhayānakam
vanādvanāntaraṃ ninyurnadīnadasamākulam /
sa tatra nagaraṃ rājan dadarśa bahuvistaram
gopuradvāraracitaṃ saudhaprāsādamaṇḍitam /
catvarāpaṇapaṇyādinaranārīsamākulam
tūryadvandvābhinirghoṣavīṇāpaṭahanāditam /
kāṃścitkṣudhārditāndīnānmalinānvigataujasaḥ
tato 'tituṣṭānmalinānvastrakhaṇḍasamāvṛtān /
agrato hṛṣṭapuṣṭāṃśca svarṇavastropaśobhitān
tato 'pi surasaṃkāśānsa dṛṣṭvā vismito 'bhavat /
kiṃ svapna uta māyā vai madīyo mānaso bhramaḥ
sandihānaṃ dvijaṃ ninyuḥ puruṣā rājasannidhim /
sataddadarśa viprastu svarṇaprāsādamandire
siṃhāsanaṃmahādivyaṃ chatracāmaravījitam /
tatropa viṣṭaṃ rājānaṃ kirīṭakanakojjvalam
mahatyā ca śriyā yuktaṃ stūyamānaṃ suvandibhiḥ /
rājāpi dṛṣṭvā taṃ vipraṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ
pūjayāmāsa vidhivanmadhuparkāsa nādibhiḥ /
santuṣṭamanasaṃ devamastauṣītparayā mudā
adya me saphalaṃ janma pāvitañca kulaṃ prabho /
viṣṇubhaktasya dharmasya yatte dṛggocaraṃ gataḥ
natvā stutvā bahuvidhamuvācānuvasannṛpaḥ /
yataḥ samāgato devaḥ punastatraiva nīyatām
iti śrutvā vaco rājñaḥ papraccha dvijapuṅgavaḥ /
brāhmaṇa uvāca /
ko 'yaṃ deśa- kuto lokā uttamā madhyamādhamāḥ
kena puṇyena tu bhavānpārameṣṭyavibhūṣitaḥ /
kimarthamahamānītaḥ punastatraiva nīyate
apūrvamiva paśyāmi sarvaṃ svapnagato yathā /
rājovāca /
svadharmanirato yastu haribhaktirataḥ sadā
virakta indriyārthebhyaḥ sa me pūjyo na saṃśayaḥ /
tīrthayātrāparo nityaṃ vṛṣotsargaviśeṣavit
satyadānaparo yastu sa namasyo divaukasām /
darśanārthamihānītaḥ pūjārhaśca parantapa
anugṛhāṇa māṃ deva kṣamasva mama sāhasam /
ityuktvā darśayāmāsa mantriṇāṃ saṃjñayā bhruvaḥ
vadiṣyati samagraṃ te svayaṃ vaktuṃ na sāmpratam /
sāmantaḥ sarvavedajño jñātvā hārdaṃ nṛpasya ca
vipaściduvāca /
pūrvajanmani vaiśyo 'yaṃ viśvambhara iti śrutaḥ /
virādhanagare vipra dvijadevavibhūṣite
vaiśyavṛttyā sadā jīvankuṭumbaparipālakaḥ /
gavāṃ śuśrūṣako nityaṃ brāhmaṇānāñca pūjakaḥ
pātradānaparo nityamātitheyāgnisevakaḥ /
gārhasthyaṃ vidhivaccakre bhāryayā satyamedhayā
smārtena lokānajayacchrautena ta havirbhujaḥ /
kadācidbandhubhiḥ sākaṃ kṛtvā tīrthāni bhūriśaḥ
yāvadāyāti sadanaṃ dṛṣṭavālloṃmaśaṃ pathi /
daṇḍavatpraṇipatyāśu kṛtāñjalipuṭaṃ sthitam
papraccha vinayopetaṃ karuṇāvārivāridhiḥ /
ṛṣiruvāca /
kuta āgamyate sādho brāhmaṇairbandhubhiryutaḥ
dṛṣṭvā tvāṃ dharmanilayaṃ praklinnaṃ mānasaṃ mama /
viśvambhara uvāca /
śīryamāṇaṃ śarīraṃ hi jñātvā mṛtyuṃ puraḥ sthitam
bharyayā dharmacāriṇyā tīrthayātrāṃ vinirgataḥ /
kṛtvā tīrthāni vidhivadviśrāṇya vipulaṃ vasu
yāvadbrajāmyahaṃ veśma bhavān dṛṣṭipathaṃ gataḥ /
lomaśa uvāca /
tīrthāni santi bhūrīṇi varṣai'smin bhārate śubhe
yattvayā hyupacīrṇāni tāni sarvāṇi me vada /
vaiśya uvāca /
gaṅgā ca sūrya tanayā mahāpuṇyā sarasvatī
daśāśvamedhairayajadyatra brahmā sureśvaraḥ /
tīrtharājastataḥ kāśī mahādevo dayānidhiḥ
mṛtānāṃ yatra jantūnāṃ karṇe japati tārakam /
pulahasyāśramaṃ puṇyaṃ phalgutīrthañca gaṇḍakī
cakratīrthaṃ naimiṣañca śivatīrthamanantakam /
gopratārakanāgeśamayodhyābindusaṃjñitam
yatrāsta muktidaḥ sākṣādrāmo rājīvalocanaḥ /
āgneyaṃ vāyukauberaṃ kaumāraṃ bhūruhāṃ punaḥ
saukaraṃ mathurā yatra nityaṃ sannihato hariḥ /
puṣkaraṃ satyatīrthañca jvālatīrthaṃ dineśvaram
indratīrthaṃ kurukṣetraṃ yatra prācī sarasvatī /
tāpī payoṣṇī nirvindhyā malayaḥ kṛṣṇaveṇikā
godāvarī daṇḍakañca tāmracūḍaṃ sadodakam /
dyāvābhūmīśvaraṃ dṛṣṭvā śrīśailaḥ parvateśvaraḥ
asaṃkhyaliṅgatīrthāni yatra santi sadā mune /
veṅkaṭādrau mahātejāḥ śrīraṅgākhyaḥ svayaṃ hariḥ
veṅkaṭī nāma tatraiva devī mahiṣamardinī /
candratīrthaṃ bhadravaṭaḥ kāverīkuṭilācalau
avaṭodā tāmraparṇo trikṛṭaḥ kollako giriḥ /
vāsiṣṭhaṃ brahmatīrthañca jñānatīrthaṃ mahodadhiḥ
hṛṣīkeśaṃ virājañca viśālaṃ nīlaparvataḥ /
bhīmakūṭaḥ śvetagirī rudratīrthamumāvanam
avāpa girijā devī tapasā yatra śaṅkaram /
vāruṇaṃ sūryatīrthañca haṃsatīrthaṃ mahodayam
nimajjya yatra kākolā rājahaṃsatvamāyayuḥ /
asuro yatra devatvamavāpa snānamātrataḥ
viśvarūpaṃ vanditīrthaṃ ratneśaḥ kuhakācalaḥ /
naranārāyaṇaṃ dṛṣṭvā mucyate pāpakoṭibhiḥ
sarasvatīdṛṣadvatyau narmadā śarmadā nṛṇām /
nīlakaṇṭhaṃ mahākālaṃ puṇyaṃ cāmarakaṇṭakam
candrabhāgā vetravatī vīrabhadraṃ gaṇeśvaram /
gokarṇaṃ bilvatīrthañca karmakuṇḍaṃ satārakam
snānamātreṇa yatrāśu mucyate karmabandhanāt /
anyānyapi ca tīrthāni kṛtāni kṛpayā tava
utpadyate śubhā buddhiḥ sādhūnāṃ yadanugrahaḥ /
ekataḥ sarvatīrthāni karuṇāḥ sādhavo 'nyataḥ
anugrahāya bhūtānāṃ caranti caritavratāḥ /
tvaṃ guruḥ sarvarṇānāṃ vidyayā vayasādhikaḥ
ataḥ pṛcchāmyahaṃ kiñcidādhibhūtaṃ cirantanam /
kiṃ kuryāṃ kaṃ nu pṛcche 'haṃ mano me 'ticalaṃ mune
niḥ spṛhaṃ brahmaviṣaye viṣayeṣvatilālasam /
manāgapi na sahate virahaṃ timiraṃ bruvat
mohitaṃ vividhairbhāvaiḥ karmaṇāṃ kṣetramuttamam /
śāntiṃ yathā samāyāti sampannamiva bhūsura
vivekapravaṇaṃ śuddhaṃ yathā syātkṛpayā vada /
ṛṣiruvāca /
manastu prabalaṃ nityaṃ savikāraṃ svabhāvataḥ
vaśaṃ nayanti kariṇaṃ pramattamapi hastipāḥ /
tathāpi sādhusaṅgatyā sādhanairapyatandritaḥ
tīvreṇa bhaktiyogena vicāreṇa vaśaṃ nayet /
itihāsaṃ pravakṣyāmi tava pratyayakārakam
nārado 'kathayanmahyaṃ svavṛttagatajanmanaḥ /
nārada uvāca /
kasyaciddvijamukhyasya dāsīputtraḥ purā mune
śikṣito bālabhāve 'pi pāṭhito nitarāmaham /
tatrāpi saṅgatirjātā mahatāṃ puṇyakarmaṇām
prāvṛṭkāle mama gṛhe sthitānāṃ bhāgyayogataḥ /
śuśrūṣaṇānuvṛttyā ca praśrayeṇa damena ca
santoṣaṃ paramaṃ prāpya kṛpayā tvidamabruvan /
manīṣā nirmalā yena jātā mama śubhārthinī
yayā viṣṇumayaṃ sarvamtmanyeva dadṛśivān /
munaya ūcuḥ /
śṛṇu vatsa pravakṣyā mo hitāya tava bālaka
yena vai dhriyamāṇena ihāmutra sukhaṃ bhavet /
devatiryaṅmanuṣyāśca saṃsāre vividhā janāḥ
nibaddhāḥ karmapaśaiste bhuñjan bhogān pṛthagvidhān /
devatvaṃ yāti sattvena rajasā ca manuṣyatām
tiryaktvaṃ tamasā janturvāsanānugato 'budhaḥ /
māturlabdhvā punarjanma mriyate ca punaḥ punaḥ
evaṃ gatvā hyasaṃkhyātā yonīstāḥ karmabhūrapi /
mānuṣyaṃ durlabhaṃ labdhvā kadāciddaivayogataḥ
anugraheṇa mahatāṃ hariṃ jñātvā vimucyate /
rogagrāhaṃ mohajālamapāraṃ bhavasāgaram
na paśyāmi titīrṣoranyad rāmasmaraṇaṃ vinā /
navanīyaṃ yathā dadhno jyotiḥ kāṣṭhādapi kvacit
manthanaiḥ sādhanairevaṃ paraṃ jñātvā sukhī bhavet /
ātmā nityo 'vyayaḥ satyaḥ sarvagaḥ sarvabhṛnmahān
aprameyaḥ svayañjyotiragrāhyo manasāpi yaḥ /
saccidānandarūpo 'sau sarvaprāṇihṛdi sthitaḥ
vinaśyatsvapi bhāveṣu na vinaśyati karhicit /
ākāśaḥ sarvabhūteṣu sthitastejojale tathā
ātmā sarvatra nirlepaḥ pārthiveṣu yathānilaḥ /
bhaktānukampī bhagavān sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca
āvirbhavati lokeṣuguṇīvājñaiḥ pratīyate /
evaṃvivekatvayā yo buddhyā saṃśīlayeddhṛdi
bhaktiyogena santuṣṭa ātmānaṃ darśayedajaḥ /
tataḥ kṛtārtho bhavati sadā sarvatra niḥ spṛhaḥ
ato 'haṅkāramutsṛjya sānubandhe kalevare /
caredasaṃgo lokeṣu svapnaprāyeṣu nirmamaḥ
kva svapne niyataṃ dhairyamindrajāle kva satyatā /
kva nityatā śaranmeghe kva vā satyaṃ kalevare
avidyākarmajanitaṃ dṛśyamānaṃ carā caram /
jñātvācāravaśī yogī tataḥ siddhimavāpsyasi
ityuktvā te gatāḥ sarve sādhavo dīnavatsalāḥ /
so 'haṃ taduktamārgeṇa tathaivācaramanvaham
tato 'cireṇātmanīdaṃ dṛṣṭavānahamadbhutam /
jyotirmayaṃ sadānandaṃ śaracchītāṃśunirmalam
niṣicya sukhasandohairmāṃ kṛtvādhikasaspṛham /
antarhitaṃ mahatejo yathā saudāminī divi
bhaktyā tadeva manasi bhāvayannahamadbhutam /
kāle kalevaraṃ tyaktvā gatavān harimavyayam
tasyecchayā punarbrahman brahmaṇo me 'bhavajjaniḥ /
anugrahādbhagavatastriṣu lokeṣu niḥ spṛhaḥ
āpīḍayan muhurvoṇāṃ gāyamānaścarāmyaham /
ityuktvā me svānubhavaṃ yayau yādṛcchiko muniḥ
mamāpi paramāścaryaṃ santoṣaśca mahānabhūt /
ataste sādhusaṅgatyā bhaktyā ca paramātmanaḥ
viśuddhaṃ nirmalaṃ śāntaṃ mano nirvṛtimeṣyati /
anekajanmajanitaṃ pātakaṃ sādhusaṃgame
kṣipraṃ naśyati dharmajña jalānāṃ śarado yathā /
vaiśya uvāca /
pītvā te vākyapīyūṣaṃ svāntaṃ me śāntimāgamat
sarvatīrthaphalaṃ me 'dhya sañjātaṃ tava darśanāt /
iti śrutvā vacastasya provāca ṛpisattamaḥ
lomaśa uvāca /
hitāya tava rājendra trivargaphalamicchataḥ /
yattvayā sukṛtaṃ bhūrivṛṣotsargaṃ vinā kṛtam
manye 'kiñcatkaraṃ sarvaṃ nīhārasalilaṃ yathā /
vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ na mahītale
anāyāsena gacchanti gatiṃ te puṇyakarmaṇām /
vṛṣotsargaḥ kṛto yena aśvamedhasya yājakaḥ
ubhau samau mayā dṛṣṭau divyau tau śakrasannidhau /
atastvaṃ puṣkaraṃ gatvā vṛṣotsargaṃ vidhāya ca
tato yāhi gṛhaṃ sādho yena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet /
vipaściduvāca /
tataḥ sa punarāgatya kārtikyāṃ puṣkare vare
varāharūpī bhagavān yatrāste yajñapūrakaḥ /
cakāra vidhivat sarvaṃ yudkamṛṣisattamaiḥ
gatāni bahutīrthāni tato lomaśasaṃgatiḥ /
tato 'dhikataraṃ jātaṃ puṇyaṃ nīlavivāhajam
sabhuktvā viṣayān divyān vimānavaramāśritaḥ /
tena rājakule janma vīrasenasya dharmataḥ
vīrapañcānanākhyātañcaturvargaikasādhakam /
prakurvato vṛṣotsargaṃ tatra ye paricārakāḥ
divyarūpābhavan spṛṣṭā gopucchodakaśīkaraiḥ /
surūpāḥ puṣṭavapuṣaḥ paśyanto dūrasaṃsthitāḥ
tato dūratarā ye ca dṛśyante malinā janāḥ /
durbhagā malinā rūkṣāḥ kṛśā vigatavāsasaḥ
vṛṣayajñamapaśyanto ye cāsūyāṃ prakurvate /
sarvaṃ niveditaṃ rājñaścaritaṃ pūrvajanmanaḥ
dharmyaṃ vicitramākhyānaṃ śrutaṃ me yat parāśarāt /
atastvaṃ svagṛhaṃ gaccha kṛpāṃ kṛtvā mamopari
śrutvā vipaścidvākyaṃ sa vismayaṃ paramaṃ gataḥ /
gṛhaṃ jagāma vipro 'sau prāpito rājasevakaiḥ
vasiṣṭha uvāca /
tasmādrājan vṛṣotsargaṃ variṣṭhaṃ sarvakarmaṇām /
samācara vidhānena yadi bhīto yamādapi
vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ nadivaḥ param /
mayā dharmarahasyaṃ te kathitaṃ rājasattama
patiputravatī nārī bharturagre mṛtā yadi /
vṛṣotsargaṃ na kurvīta gāṃ dadyācca payasviḥ nīm
śrīkṛṣṇa uvāca /
śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya rājā madhupurīṃ gataḥ /
cakāra vidhivat sarvaṃ vṛṣotsargamahaṃ khaga
gṛhaṃ gatvā sa ātmānaṃ kṛtakṛtyamamanyata /
kālena nidhanaṃ prāpto nīto vaivasvatānugaiḥ
sa kālanagaraṃ hitvā gato dūrataraṃ pathi /
śrāddhadevapuraṃ kutretyevaṃ dūtānapṛcchata
pāpino yatra pātyante yāmyai pāpaviśuddhaye /
yatra devaḥ sa dharmādharmavicetanaḥ
gataṃ pāpapuraṃ tattu na draṣṭavyaṃ bhavādṛśaiḥ /
agre dṛṣṭvā dharmarājamūcuste paramādarāt
divyarūpastadā devo devagandharvasaṃyutaḥ /
ātmānaṃ darśayā māsa tasya rājño mahātmanaḥ
praṇamya daṇḍavadrājā kṛtāñjaliḥ puraḥ sthitaḥ /
tuṣṭāva bahudhā devaṃ harṣapuritamānasaḥ
dharmarājo 'pi rājānaṃ praśasyedamuvāca ha /
nīyatāṃ devalokāya yatra bhogāḥ supuṣkalāḥ
tadvīravāhanaḥ śrutvā papracchasamavartinam /
na jāne kena puṇyena svargaṃ nayasi māṃ vibho
dharmarāja uvāca /
tvayā kṛtāni puṇyāni dānaṃ yajñāḥ savistarāḥ /
mathurāyāṃ vṛṣotsargo vasiṣṭhavacanāt kila
dharmaḥ svalpo 'pi nṛpate yadi samyagupāsitaḥ /
dvijadevaprasādena sa yāti bahuvistaram
ityuktvā yamunābhrātā kṣaṇādantardhimāyayau /
vīrabāhurdivaṃ gatvā devaiḥ saha mumoda ha
śrīkṛṣṇa uvāca /
mayā te kathitaṃ pakṣin vṛṣayajñaḥ suvistaraḥ /
prāṇināṃ karmanirhāraṃ śrutvā pāpaiḥ pramucyate
Original text: Garuḍapurāṇa · Edition: Bombay : Venkatesvara Steam Press (or a reprint thereof) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0