ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 2.6

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે દ્વિતીયાંશે ધર્મકાણ્ડે પ્રેતકલ્પે શ્રીકૃષ્ણગરુડસંવાદે વર્ષકૃત્યયમલોકમાર્ગયાતનાદિનિરૂપણં નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 6
ગરુડ ઉવાચ ।
અપિ સાધનયુક્તસ્ય તીર્થદાનરતસ્ય ચ ।
અકૃતે તુ વૃષોત્સર્ગે પરલોકગતિર્ન હિ

તસ્માત્ કૃષ્ણ વૃષોત્સર્ગઃ કર્તવ્ય ઇતિ મે શ્રુતમ્ ।
કિં ફલં વૃષયજ્ઞસ્ય પુરા કેન કૃતો હરે

અનડ્વાન્ કીદૃશઃ પ્રોક્તઃ કસ્મિન્ કાલે વિશેષતઃ ।
કો વિધિસ્તસ્ય નિર્દિષ્ટઃ સર્વં મે કૃપયા વદ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
ઇતિહાસં મહાપુણ્યં પ્રવક્ષ્યામિ ખગેશ્વર ।
બ્રહ્મપુત્રેણ યત્ પ્રોક્તં રાજાનં વીરવાહનમ્

વિરાધનગરે રાજા વીરવાહનનામકઃ ।
ધર્માત્મા સત્યસન્ધશ્ચ વદાન્યો વિપ્રતુષ્ટિકૃત્

સ કદાચિદ્વનં વીરો મહાત્માખેટકં ગતઃ ।
કિઞ્ચિત્ પ્રષ્ટુમનાસ્તાર્ક્ષ્ય વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં યયૌ

નમસ્કૃત્ય મુનિં તત્ર કૃતાસનપરિગ્રહઃ ।
પશ્રયાવનતો રાજા પપ્રચ્છ ઋષિસંસદિ

રાજોવાચ ।
મુને મયા કૃતો ધર્મો યથાશક્તિ પ્રયત્નતઃ ।
યમસ્ય શાસનં શ્રુત્વા બિભેમિ નિતરાં હૃદિ

યમઞ્ચ યમદૂતાંશ્ચ નિરયાન્ ઘોરદર્શનાન્ ।
ન પશ્યામિ મહાભાગ તથા વદ દયાનિધે

વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ધર્મા બહુવિધા રાજન્ વર્ણ્યન્તે શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
સૂક્ષ્મત્વાન્ન વિજાનન્તિ કર્મમાર્ગવિમોહિતાઃ

દાનં તીર્થં તપો યજ્ઞાઃ સંન્યાસઃ પૈતૃકો મહઃ ।
ધર્મેષુ ગૃહ્યમાણેષુ વૃષોત્સર્ગો વિશેષિતઃ

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકો ઽપિ ગયાં વ્રજેત્ ।
યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાનિ ચ ।
નીલોદ્વાહેન શુધ્યેત્તુ સમુદ્રપ્લવનેન વા

એકાદશાહે રાજેન્દ્ર યસ્ય નોત્સૂજ્યતે વૃષઃ ।
પ્રેતત્વં નિશ્ચલં તસ્ય કૃતૈઃ શ્રાદ્ધૈસ્તુ કિં ભવેત્

યથાકથઞ્ચિત્ કર્તવ્યસ્તીર્થે વા પત્તને ઽથ વા ।
વૃષયજ્ઞૈઃ પ્રમુચ્યતે નાન્યથા સાધનૈઃ ખગ

વૃષભં પઞ્ચકલ્યાણં યુવાનં કૃષ્ણકંબલમ્ ।
ગોયૂથમધ્યે નિતરાં વિચરન્તં વિધાનતઃ

ચતસૃભિર્વત્સકાભિર્દ્વાભ્યાઞ્ચૈવૈકયા ખગ ।
વિવાહ્ય મઙ્ગલદ્રવ્યૈર્મન્ત્રવત્તં સમુત્સૃજેત્

ઇહ રતીતિ ષડૃગ્ભિર્હેમં કુર્યાદ્વિભાવસોઃ ।
કાર્તિક્યાં માઘવૈશાખ્યાં સંક્રમે પાતપર્વસુ

તીર્થે પિત્ર્યેક્ષયાહે ચ વિશેષેણ પ્રશસ્યતે ।
લોહિતો યસ્તુ વર્ણેન મુખે પુચ્છે ચ પાણ્ડુરઃ

પીતઃ ખુરવિષાણેષુ સ નીલો વૃષ ઉચ્યતે ।
શ્વેતવર્ણો ભવેદ્વિપ્રો લોહિતઃ ક્ષત્ત્ર ઉચ્યતે

પીતવર્ણો ભવેદ્વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કૃષ્ણઃ સ્મૃતો બુધૈઃ ।
યથાવર્ણં સમુદ્દિષ્ટો વર્ણેષુ બ્રાહ્મણાદિષુ

અથ વા રક્તવર્ણસ્તુ સર્વેષામેવ શસ્યતે ।
પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ

આશાસતે સુતં જાતં વૃષોત્સર્ગં કરિષ્યતિ ।
ધર્મસ્ત્વં વૃષરૂપેણ જગદાનન્દદાયકઃ

અષ્ટમૂર્તેરધિષ્ઠાનમતઃ શાન્તિં પ્રયચ્છ મે ।
ગઙ્ગાયમુનયોઃ પેયમન્તર્વેદિ તૃણં ચર

ધર્મરાજસ્ય પુરતો વાચ્યં મે સુકૃતં વૃષ ।
દક્ષિણાંસે ત્રિશૂલાઙ્કં વામોરૌ ચક્રચિહ્નિતમ્

ઇતિ સંપ્રાર્થ્ય વૃષભં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ।
વૃષં તત્સતરીયુક્તં પૂજયિત્વા સમુત્સૃજેત્

તસ્માદ્રાજન્ વિધાનેન વૃષોત્સર્ગં સમાચર ।
બહુસાધનયુક્તસ્ય નાન્યથા સદ્ગતિસ્તવ

આસીત્ત્રેતાયુગે પૂર્વં વિદેહનગરે નૃપ ।
બ્રાહ્મણો ધર્મવત્સેતિ સ્વકર્મનિરતઃ સુધીઃ

વિષ્ણુભક્તો ઽતિતેજસ્વી યથાલાભેન તુષ્ટિકૃત્ ।
પિતૃપર્વણિ સંપ્રાપ્તે કુશાર્યો કાનનં યયૌ

અટન્નિતસ્તતસ્તત્ર ચિન્વન્ કુશપલાશકમ્ ।
સહસોપેત્ય પુરુષાશ્ચાત્વારશ્ચારુદર્શનાઃ

વિભ્રાન્તમનસં ગૃહ્ય પ્રત્યગ્જગ્મુર્વિહાયસા ।
બહુવૃક્ષસમાકીર્ણં ગિરિદુર્ગભયાનકમ્

વનાદ્વનાન્તરં નિન્યુર્નદીનદસમાકુલમ્ ।
સ તત્ર નગરં રાજન્ દદર્શ બહુવિસ્તરમ્

ગોપુરદ્વારરચિતં સૌધપ્રાસાદમણ્ડિતમ્ ।
ચત્વરાપણપણ્યાદિનરનારીસમાકુલમ્

તૂર્યદ્વન્દ્વાભિનિર્ઘોષવીણાપટહનાદિતમ્ ।
કાંશ્ચિત્ક્ષુધાર્દિતાન્દીનાન્મલિનાન્વિગતૌજસઃ

તતો ઽતિતુષ્ટાન્મલિનાન્વસ્ત્રખણ્ડસમાવૃતાન્ ।
અગ્રતો હૃષ્ટપુષ્ટાંશ્ચ સ્વર્ણવસ્ત્રોપશોભિતાન્

તતો ઽપિ સુરસંકાશાન્સ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો ઽભવત્ ।
કિં સ્વપ્ન ઉત માયા વૈ મદીયો માનસો ભ્રમઃ

સન્દિહાનં દ્વિજં નિન્યુઃ પુરુષા રાજસન્નિધિમ્ ।
સતદ્દદર્શ વિપ્રસ્તુ સ્વર્ણપ્રાસાદમન્દિરે

સિંહાસનંમહાદિવ્યં છત્રચામરવીજિતમ્ ।
તત્રોપ વિષ્ટં રાજાનં કિરીટકનકોજ્જ્વલમ્

મહત્યા ચ શ્રિયા યુક્તં સ્તૂયમાનં સુવન્દિભિઃ ।
રાજાપિ દૃષ્ટ્વા તં વિપ્રં પ્રત્યુત્થાય કૃતાઞ્જલિઃ

પૂજયામાસ વિધિવન્મધુપર્કાસ નાદિભિઃ ।
સન્તુષ્ટમનસં દેવમસ્તૌષીત્પરયા મુદા

અદ્ય મે સફલં જન્મ પાવિતઞ્ચ કુલં પ્રભો ।
વિષ્ણુભક્તસ્ય ધર્મસ્ય યત્તે દૃગ્ગોચરં ગતઃ

નત્વા સ્તુત્વા બહુવિધમુવાચાનુવસન્નૃપઃ ।
યતઃ સમાગતો દેવઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતામ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચો રાજ્ઞઃ પપ્રચ્છ દ્વિજપુઙ્ગવઃ ।
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
કો ઽયં દેશ- કુતો લોકા ઉત્તમા મધ્યમાધમાઃ

કેન પુણ્યેન તુ ભવાન્પારમેષ્ટ્યવિભૂષિતઃ ।
કિમર્થમહમાનીતઃ પુનસ્તત્રૈવ નીયતે

અપૂર્વમિવ પશ્યામિ સર્વં સ્વપ્નગતો યથા ।
રાજોવાચ ।
સ્વધર્મનિરતો યસ્તુ હરિભક્તિરતઃ સદા

વિરક્ત ઇન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ સ મે પૂજ્યો ન સંશયઃ ।
તીર્થયાત્રાપરો નિત્યં વૃષોત્સર્ગવિશેષવિત્

સત્યદાનપરો યસ્તુ સ નમસ્યો દિવૌકસામ્ ।
દર્શનાર્થમિહાનીતઃ પૂજાર્હશ્ચ પરન્તપ

અનુગૃહાણ માં દેવ ક્ષમસ્વ મમ સાહસમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા દર્શયામાસ મન્ત્રિણાં સંજ્ઞયા ભ્રુવઃ

વદિષ્યતિ સમગ્રં તે સ્વયં વક્તું ન સામ્પ્રતમ્ ।
સામન્તઃ સર્વવેદજ્ઞો જ્ઞાત્વા હાર્દં નૃપસ્ય ચ

વિપશ્ચિદુવાચ ।
પૂર્વજન્મનિ વૈશ્યો ઽયં વિશ્વમ્ભર ઇતિ શ્રુતઃ ।
વિરાધનગરે વિપ્ર દ્વિજદેવવિભૂષિતે

વૈશ્યવૃત્ત્યા સદા જીવન્કુટુમ્બપરિપાલકઃ ।
ગવાં શુશ્રૂષકો નિત્યં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ પૂજકઃ

પાત્રદાનપરો નિત્યમાતિથેયાગ્નિસેવકઃ ।
ગાર્હસ્થ્યં વિધિવચ્ચક્રે ભાર્યયા સત્યમેધયા

સ્માર્તેન લોકાનજયચ્છ્રૌતેન ત હવિર્ભુજઃ ।
કદાચિદ્બન્ધુભિઃ સાકં કૃત્વા તીર્થાનિ ભૂરિશઃ

યાવદાયાતિ સદનં દૃષ્ટવાલ્લોંમશં પથિ ।
દણ્ડવત્પ્રણિપત્યાશુ કૃતાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્

પપ્રચ્છ વિનયોપેતં કરુણાવારિવારિધિઃ ।
ઋષિરુવાચ ।
કુત આગમ્યતે સાધો બ્રાહ્મણૈર્બન્ધુભિર્યુતઃ

દૃષ્ટ્વા ત્વાં ધર્મનિલયં પ્રક્લિન્નં માનસં મમ ।
વિશ્વમ્ભર ઉવાચ ।
શીર્યમાણં શરીરં હિ જ્ઞાત્વા મૃત્યું પુરઃ સ્થિતમ્

ભર્યયા ધર્મચારિણ્યા તીર્થયાત્રાં વિનિર્ગતઃ ।
કૃત્વા તીર્થાનિ વિધિવદ્વિશ્રાણ્ય વિપુલં વસુ

યાવદ્બ્રજામ્યહં વેશ્મ ભવાન્ દૃષ્ટિપથં ગતઃ ।
લોમશ ઉવાચ ।
તીર્થાનિ સન્તિ ભૂરીણિ વર્ષૈઽસ્મિન્ ભારતે શુભે

યત્ત્વયા હ્યુપચીર્ણાનિ તાનિ સર્વાણિ મે વદ ।
વૈશ્ય ઉવાચ ।
ગઙ્ગા ચ સૂર્ય તનયા મહાપુણ્યા સરસ્વતી

દશાશ્વમેધૈરયજદ્યત્ર બ્રહ્મા સુરેશ્વરઃ ।
તીર્થરાજસ્તતઃ કાશી મહાદેવો દયાનિધિઃ

મૃતાનાં યત્ર જન્તૂનાં કર્ણે જપતિ તારકમ્ ।
પુલહસ્યાશ્રમં પુણ્યં ફલ્ગુતીર્થઞ્ચ ગણ્ડકી

ચક્રતીર્થં નૈમિષઞ્ચ શિવતીર્થમનન્તકમ્ ।
ગોપ્રતારકનાગેશમયોધ્યાબિન્દુસંજ્ઞિતમ્

યત્રાસ્ત મુક્તિદઃ સાક્ષાદ્રામો રાજીવલોચનઃ ।
આગ્નેયં વાયુકૌબેરં કૌમારં ભૂરુહાં પુનઃ

સૌકરં મથુરા યત્ર નિત્યં સન્નિહતો હરિઃ ।
પુષ્કરં સત્યતીર્થઞ્ચ જ્વાલતીર્થં દિનેશ્વરમ્

ઇન્દ્રતીર્થં કુરુક્ષેત્રં યત્ર પ્રાચી સરસ્વતી ।
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા મલયઃ કૃષ્ણવેણિકા

ગોદાવરી દણ્ડકઞ્ચ તામ્રચૂડં સદોદકમ્ ।
દ્યાવાભૂમીશ્વરં દૃષ્ટ્વા શ્રીશૈલઃ પર્વતેશ્વરઃ

અસંખ્યલિઙ્ગતીર્થાનિ યત્ર સન્તિ સદા મુને ।
વેઙ્કટાદ્રૌ મહાતેજાઃ શ્રીરઙ્ગાખ્યઃ સ્વયં હરિઃ

વેઙ્કટી નામ તત્રૈવ દેવી મહિષમર્દિની ।
ચન્દ્રતીર્થં ભદ્રવટઃ કાવેરીકુટિલાચલૌ

અવટોદા તામ્રપર્ણો ત્રિકૃટઃ કોલ્લકો ગિરિઃ ।
વાસિષ્ઠં બ્રહ્મતીર્થઞ્ચ જ્ઞાનતીર્થં મહોદધિઃ

હૃષીકેશં વિરાજઞ્ચ વિશાલં નીલપર્વતઃ ।
ભીમકૂટઃ શ્વેતગિરી રુદ્રતીર્થમુમાવનમ્

અવાપ ગિરિજા દેવી તપસા યત્ર શઙ્કરમ્ ।
વારુણં સૂર્યતીર્થઞ્ચ હંસતીર્થં મહોદયમ્

નિમજ્જ્ય યત્ર કાકોલા રાજહંસત્વમાયયુઃ ।
અસુરો યત્ર દેવત્વમવાપ સ્નાનમાત્રતઃ

વિશ્વરૂપં વન્દિતીર્થં રત્નેશઃ કુહકાચલઃ ।
નરનારાયણં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે પાપકોટિભિઃ

સરસ્વતીદૃષદ્વત્યૌ નર્મદા શર્મદા નૃણામ્ ।
નીલકણ્ઠં મહાકાલં પુણ્યં ચામરકણ્ટકમ્

ચન્દ્રભાગા વેત્રવતી વીરભદ્રં ગણેશ્વરમ્ ।
ગોકર્ણં બિલ્વતીર્થઞ્ચ કર્મકુણ્ડં સતારકમ્

સ્નાનમાત્રેણ યત્રાશુ મુચ્યતે કર્મબન્ધનાત્ ।
અન્યાન્યપિ ચ તીર્થાનિ કૃતાનિ કૃપયા તવ

ઉત્પદ્યતે શુભા બુદ્ધિઃ સાધૂનાં યદનુગ્રહઃ ।
એકતઃ સર્વતીર્થાનિ કરુણાઃ સાધવો ઽન્યતઃ

અનુગ્રહાય ભૂતાનાં ચરન્તિ ચરિતવ્રતાઃ ।
ત્વં ગુરુઃ સર્વર્ણાનાં વિદ્યયા વયસાધિકઃ

અતઃ પૃચ્છામ્યહં કિઞ્ચિદાધિભૂતં ચિરન્તનમ્ ।
કિં કુર્યાં કં નુ પૃચ્છે ઽહં મનો મે ઽતિચલં મુને

નિઃ સ્પૃહં બ્રહ્મવિષયે વિષયેષ્વતિલાલસમ્ ।
મનાગપિ ન સહતે વિરહં તિમિરં બ્રુવત્

મોહિતં વિવિધૈર્ભાવૈઃ કર્મણાં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ।
શાન્તિં યથા સમાયાતિ સમ્પન્નમિવ ભૂસુર

વિવેકપ્રવણં શુદ્ધં યથા સ્યાત્કૃપયા વદ ।
ઋષિરુવાચ ।
મનસ્તુ પ્રબલં નિત્યં સવિકારં સ્વભાવતઃ

વશં નયન્તિ કરિણં પ્રમત્તમપિ હસ્તિપાઃ ।
તથાપિ સાધુસઙ્ગત્યા સાધનૈરપ્યતન્દ્રિતઃ

તીવ્રેણ ભક્તિયોગેન વિચારેણ વશં નયેત્ ।
ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ તવ પ્રત્યયકારકમ્

નારદો ઽકથયન્મહ્યં સ્વવૃત્તગતજન્મનઃ ।
નારદ ઉવાચ ।
કસ્યચિદ્દ્વિજમુખ્યસ્ય દાસીપુત્ત્રઃ પુરા મુને

શિક્ષિતો બાલભાવે ઽપિ પાઠિતો નિતરામહમ્ ।
તત્રાપિ સઙ્ગતિર્જાતા મહતાં પુણ્યકર્મણામ્

પ્રાવૃટ્કાલે મમ ગૃહે સ્થિતાનાં ભાગ્યયોગતઃ ।
શુશ્રૂષણાનુવૃત્ત્યા ચ પ્રશ્રયેણ દમેન ચ

સન્તોષં પરમં પ્રાપ્ય કૃપયા ત્વિદમબ્રુવન્ ।
મનીષા નિર્મલા યેન જાતા મમ શુભાર્થિની

યયા વિષ્ણુમયં સર્વમ્ત્મન્યેવ દદૃશિવાન્ ।
મુનય ઊચુઃ ।
શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યા મો હિતાય તવ બાલક

યેન વૈ ધ્રિયમાણેન ઇહામુત્ર સુખં ભવેત્ ।
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાશ્ચ સંસારે વિવિધા જનાઃ

નિબદ્ધાઃ કર્મપશૈસ્તે ભુઞ્જન્ ભોગાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
દેવત્વં યાતિ સત્ત્વેન રજસા ચ મનુષ્યતામ્

તિર્યક્ત્વં તમસા જન્તુર્વાસનાનુગતો ઽબુધઃ ।
માતુર્લબ્ધ્વા પુનર્જન્મ મ્રિયતે ચ પુનઃ પુનઃ

એવં ગત્વા હ્યસંખ્યાતા યોનીસ્તાઃ કર્મભૂરપિ ।
માનુષ્યં દુર્લભં લબ્ધ્વા કદાચિદ્દૈવયોગતઃ

અનુગ્રહેણ મહતાં હરિં જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ।
રોગગ્રાહં મોહજાલમપારં ભવસાગરમ્

ન પશ્યામિ તિતીર્ષોરન્યદ્ રામસ્મરણં વિના ।
નવનીયં યથા દધ્નો જ્યોતિઃ કાષ્ઠાદપિ ક્વચિત્

મન્થનૈઃ સાધનૈરેવં પરં જ્ઞાત્વા સુખી ભવેત્ ।
આત્મા નિત્યો ઽવ્યયઃ સત્યઃ સર્વગઃ સર્વભૃન્મહાન્

અપ્રમેયઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરગ્રાહ્યો મનસાપિ યઃ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપો ઽસૌ સર્વપ્રાણિહૃદિ સ્થિતઃ

વિનશ્યત્સ્વપિ ભાવેષુ ન વિનશ્યતિ કર્હિચિત્ ।
આકાશઃ સર્વભૂતેષુ સ્થિતસ્તેજોજલે તથા

આત્મા સર્વત્ર નિર્લેપઃ પાર્થિવેષુ યથાનિલઃ ।
ભક્તાનુકમ્પી ભગવાન્ સાધૂનાં રક્ષણાય ચ

આવિર્ભવતિ લોકેષુગુણીવાજ્ઞૈઃ પ્રતીયતે ।
એવંવિવેકત્વયા યો બુદ્ધ્યા સંશીલયેદ્ધૃદિ

ભક્તિયોગેન સન્તુષ્ટ આત્માનં દર્શયેદજઃ ।
તતઃ કૃતાર્થો ભવતિ સદા સર્વત્ર નિઃ સ્પૃહઃ

અતો ઽહઙ્કારમુત્સૃજ્ય સાનુબન્ધે કલેવરે ।
ચરેદસંગો લોકેષુ સ્વપ્નપ્રાયેષુ નિર્મમઃ

ક્વ સ્વપ્ને નિયતં ધૈર્યમિન્દ્રજાલે ક્વ સત્યતા ।
ક્વ નિત્યતા શરન્મેઘે ક્વ વા સત્યં કલેવરે

અવિદ્યાકર્મજનિતં દૃશ્યમાનં ચરા ચરમ્ ।
જ્ઞાત્વાચારવશી યોગી તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા તે ગતાઃ સર્વે સાધવો દીનવત્સલાઃ ।
સો ઽહં તદુક્તમાર્ગેણ તથૈવાચરમન્વહમ્

તતો ઽચિરેણાત્મનીદં દૃષ્ટવાનહમદ્ભુતમ્ ।
જ્યોતિર્મયં સદાનન્દં શરચ્છીતાંશુનિર્મલમ્

નિષિચ્ય સુખસન્દોહૈર્માં કૃત્વાધિકસસ્પૃહમ્ ।
અન્તર્હિતં મહતેજો યથા સૌદામિની દિવિ

ભક્ત્યા તદેવ મનસિ ભાવયન્નહમદ્ભુતમ્ ।
કાલે કલેવરં ત્યક્ત્વા ગતવાન્ હરિમવ્યયમ્

તસ્યેચ્છયા પુનર્બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણો મે ઽભવજ્જનિઃ ।
અનુગ્રહાદ્ભગવતસ્ત્રિષુ લોકેષુ નિઃ સ્પૃહઃ

આપીડયન્ મુહુર્વોણાં ગાયમાનશ્ચરામ્યહમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા મે સ્વાનુભવં યયૌ યાદૃચ્છિકો મુનિઃ

મમાપિ પરમાશ્ચર્યં સન્તોષશ્ચ મહાનભૂત્ ।
અતસ્તે સાધુસઙ્ગત્યા ભક્ત્યા ચ પરમાત્મનઃ

વિશુદ્ધં નિર્મલં શાન્તં મનો નિર્વૃતિમેષ્યતિ ।
અનેકજન્મજનિતં પાતકં સાધુસંગમે

ક્ષિપ્રં નશ્યતિ ધર્મજ્ઞ જલાનાં શરદો યથા ।
વૈશ્ય ઉવાચ ।
પીત્વા તે વાક્યપીયૂષં સ્વાન્તં મે શાન્તિમાગમત્

સર્વતીર્થફલં મે ઽધ્ય સઞ્જાતં તવ દર્શનાત્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય પ્રોવાચ ઋપિસત્તમઃ

લોમશ ઉવાચ ।
હિતાય તવ રાજેન્દ્ર ત્રિવર્ગફલમિચ્છતઃ ।
યત્ત્વયા સુકૃતં ભૂરિવૃષોત્સર્ગં વિના કૃતમ્

મન્યે ઽકિઞ્ચત્કરં સર્વં નીહારસલિલં યથા ।
વૃષોત્સર્ગસમં કિઞ્ચિત્ સાધનં ન મહીતલે

અનાયાસેન ગચ્છન્તિ ગતિં તે પુણ્યકર્મણામ્ ।
વૃષોત્સર્ગઃ કૃતો યેન અશ્વમેધસ્ય યાજકઃ

ઉભૌ સમૌ મયા દૃષ્ટૌ દિવ્યૌ તૌ શક્રસન્નિધૌ ।
અતસ્ત્વં પુષ્કરં ગત્વા વૃષોત્સર્ગં વિધાય ચ

તતો યાહિ ગૃહં સાધો યેન સર્વં કૃતં ભવેત્ ।
વિપશ્ચિદુવાચ ।
તતઃ સ પુનરાગત્ય કાર્તિક્યાં પુષ્કરે વરે

વરાહરૂપી ભગવાન્ યત્રાસ્તે યજ્ઞપૂરકઃ ।
ચકાર વિધિવત્ સર્વં યુદ્કમૃષિસત્તમૈઃ

ગતાનિ બહુતીર્થાનિ તતો લોમશસંગતિઃ ।
તતો ઽધિકતરં જાતં પુણ્યં નીલવિવાહજમ્

સભુક્ત્વા વિષયાન્ દિવ્યાન્ વિમાનવરમાશ્રિતઃ ।
તેન રાજકુલે જન્મ વીરસેનસ્ય ધર્મતઃ

વીરપઞ્ચાનનાખ્યાતઞ્ચતુર્વર્ગૈકસાધકમ્ ।
પ્રકુર્વતો વૃષોત્સર્ગં તત્ર યે પરિચારકાઃ

દિવ્યરૂપાભવન્ સ્પૃષ્ટા ગોપુચ્છોદકશીકરૈઃ ।
સુરૂપાઃ પુષ્ટવપુષઃ પશ્યન્તો દૂરસંસ્થિતાઃ

તતો દૂરતરા યે ચ દૃશ્યન્તે મલિના જનાઃ ।
દુર્ભગા મલિના રૂક્ષાઃ કૃશા વિગતવાસસઃ

વૃષયજ્ઞમપશ્યન્તો યે ચાસૂયાં પ્રકુર્વતે ।
સર્વં નિવેદિતં રાજ્ઞશ્ચરિતં પૂર્વજન્મનઃ

ધર્મ્યં વિચિત્રમાખ્યાનં શ્રુતં મે યત્ પરાશરાત્ ।
અતસ્ત્વં સ્વગૃહં ગચ્છ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ

શ્રુત્વા વિપશ્ચિદ્વાક્યં સ વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
ગૃહં જગામ વિપ્રો ઽસૌ પ્રાપિતો રાજસેવકૈઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્માદ્રાજન્ વૃષોત્સર્ગં વરિષ્ઠં સર્વકર્મણામ્ ।
સમાચર વિધાનેન યદિ ભીતો યમાદપિ

વૃષોત્સર્ગસમં કિઞ્ચિત્ સાધનં નદિવઃ પરમ્ ।
મયા ધર્મરહસ્યં તે કથિતં રાજસત્તમ

પતિપુત્રવતી નારી ભર્તુરગ્રે મૃતા યદિ ।
વૃષોત્સર્ગં ન કુર્વીત ગાં દદ્યાચ્ચ પયસ્વિઃ નીમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
શ્રુત્વા વાક્યં વસિષ્ઠસ્ય રાજા મધુપુરીં ગતઃ ।
ચકાર વિધિવત્ સર્વં વૃષોત્સર્ગમહં ખગ

ગૃહં ગત્વા સ આત્માનં કૃતકૃત્યમમન્યત ।
કાલેન નિધનં પ્રાપ્તો નીતો વૈવસ્વતાનુગૈઃ

સ કાલનગરં હિત્વા ગતો દૂરતરં પથિ ।
શ્રાદ્ધદેવપુરં કુત્રેત્યેવં દૂતાનપૃચ્છત

પાપિનો યત્ર પાત્યન્તે યામ્યૈ પાપવિશુદ્ધયે ।
યત્ર દેવઃ સ ધર્માધર્મવિચેતનઃ

ગતં પાપપુરં તત્તુ ન દ્રષ્ટવ્યં ભવાદૃશૈઃ ।
અગ્રે દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજમૂચુસ્તે પરમાદરાત્

દિવ્યરૂપસ્તદા દેવો દેવગન્ધર્વસંયુતઃ ।
આત્માનં દર્શયા માસ તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્રાજા કૃતાઞ્જલિઃ પુરઃ સ્થિતઃ ।
તુષ્ટાવ બહુધા દેવં હર્ષપુરિતમાનસઃ

ધર્મરાજો ઽપિ રાજાનં પ્રશસ્યેદમુવાચ હ ।
નીયતાં દેવલોકાય યત્ર ભોગાઃ સુપુષ્કલાઃ

તદ્વીરવાહનઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છસમવર્તિનમ્ ।
ન જાને કેન પુણ્યેન સ્વર્ગં નયસિ માં વિભો

ધર્મરાજ ઉવાચ ।
ત્વયા કૃતાનિ પુણ્યાનિ દાનં યજ્ઞાઃ સવિસ્તરાઃ ।
મથુરાયાં વૃષોત્સર્ગો વસિષ્ઠવચનાત્ કિલ

ધર્મઃ સ્વલ્પો ઽપિ નૃપતે યદિ સમ્યગુપાસિતઃ ।
દ્વિજદેવપ્રસાદેન સ યાતિ બહુવિસ્તરમ્

ઇત્યુક્ત્વા યમુનાભ્રાતા ક્ષણાદન્તર્ધિમાયયૌ ।
વીરબાહુર્દિવં ગત્વા દેવૈઃ સહ મુમોદ હ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।
મયા તે કથિતં પક્ષિન્ વૃષયજ્ઞઃ સુવિસ્તરઃ ।
પ્રાણિનાં કર્મનિર્હારં શ્રુત્વા પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે