Garuda Purana · Chapter 2.49

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49
garuḍa uvāca /
śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ /
adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam

bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala /
asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase

nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ /
jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate

sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit /
kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho

śrībhagavānubāca /
śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ

asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ /
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ

svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ /
nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ

anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ /
dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ

sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ /
tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam

pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ /
sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga

sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ /
dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ /
sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt

caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām /
na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ /
kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt

sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham /
yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam /
na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate /
tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet

rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam /
rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati

punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham /
punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ

śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ /
necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ

tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca /
jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate

ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet /
ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ /
gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati

vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat /
nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta

yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ /
yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset

yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset /
sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ

kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ /
sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ

jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān /
loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana

sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam /
taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ

śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam /
bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam

prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ /
viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate

toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite /
anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ

ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ /
anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ

paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati /
paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ

tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare /
mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate

pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate /
āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam /
grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate /
śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā

apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me /
jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam /
evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam /
na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam

jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam /
adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati

tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā /
rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam

bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi /
sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat

svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam /
strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā

duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ /
tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit

prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām /
āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate /
puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān /
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ /
hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ

māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati /
sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati

hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ /
kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga

nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ /
jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ

prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau /
rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ

svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ /
jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ

tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate /
mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam

satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam /
yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ

svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ /
na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ

kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ /
ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ

nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ /
mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ

ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ /
mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ

dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām /
valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ

jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ /
bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi

saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam /
karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā

gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ /
caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim

mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ /
mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati

tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ /
jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim

ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ /
maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim

pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ /
na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim

tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam /
mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara

ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga /
paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ

vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ /
ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ

vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ /
viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam

idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ /
paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ

vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ /
cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ

anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā /
anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā

kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca /
ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ

paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam /
na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā

śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā /
paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ

tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati /
gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ

saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ /
na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā

prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam /
ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati /
divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati

anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ /
tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi

abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān /
palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam /
tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam

na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi /
jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ

nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam /
tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam

muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ /
śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param

advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam /
guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ

āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate /
śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare /
samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam

dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca /
mameti badhyate janturnamameti pramucyate

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā /
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam

yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā /
yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi /
yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā

yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam /
yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam /
vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati

tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā /
tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ

dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca /
tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet

tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt /
sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt

tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā /
yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ /
chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam

gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ /
śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param /
mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran

niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ /
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam /
evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran /
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ /
sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te

nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ /
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe /
yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt

prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk /
pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt

tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ /
muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika /
purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ

iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam /
jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt

mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ /
pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ

sūta uvāca /
svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt /
śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram

sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt /
ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam

sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ /
anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ

sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā /
mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ

apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā /
uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam

idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ /
bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ

parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham /
mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam

ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca /
ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt

vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam /
asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ

atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha /
vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca

bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā /
pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam

vyāsa uvāca /
iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām /
vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam /
praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni /
sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam

apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam /
dhanyo 'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite 'dhvare

purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam //
śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi

śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca /
pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet

purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram /
vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram

annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ /
pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye

yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet /
vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet