ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.169

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વૈદ્યકશાસ્ત્રપરિભાષા નામાષ્ટષષ્ટ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 169
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
હિતાહિતવિકેકાય અનુપાનવિધિં બ્રુવે ।
રક્તશાલિ ત્રિદોષઘ્નં તૃષ્ણામેદોનિવારકમ્

મહાશાલિ પરં વૃષ્યં કલમઃ શ્લેષ્મપિત્તહા ।
શીત્તો ગુરુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ પ્રાયશો ગૌરષષ્ટિકઃ

શ્યામાકઃ શોષણો રૂક્ષો વાતલઃ શ્લેષ્મપિત્તહા ।
તદ્વત્પ્રિયઙ્ગુનીવારકોરદૂષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

બહુવારઃ સકૃચ્છીતઃ શ્લેષ્મપિત્તહરો યવઃ ।
વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુર્ગોધૂમો વાતનાશનઃ

કફપિત્તાસ્ત્રજિન્મુદ્ગઃ કષાયો મધુરોલઘુઃ ।
માષો બહુબલો વૃષ્યઃ પિત્તશ્લેષ્મહરો ગુરુઃ

અવૃષ્યઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો રાજમાષો ઽનિલાર્તિનુત્ ।
કુલત્થઃ શ્વાસહિક્કાહૃત્કફગુલ્માનિલાપહઃ

રક્તપિત્તજ્વરોન્માથો શીતો ગ્રાહી મકુષ્ઠકઃ ।
પુંસ્ત્વાસૃક્કફપિત્તઘ્નશ્ચણકો વાતલઃ સ્મૃતઃ

મસૂરો મધુરઃ શીવ સંગ્રહી કફપિત્તહા ।
તદ્વત્સર્વગુણાઢ્યશ્ચ કલાયશ્ચાતિવાતલઃ

આગ્કી કફપિત્તઘ્નો શુક્રલા ચ તથા સ્મૃતા ।
અતસી પિત્તલા જ્ઞેયા સિદ્ધાર્થઃ કફવાતજિત્

સક્ષારમધુરસ્નિગ્ધો બલોષ્ણપિત્તકૃત્તિલઃ ।
બલઘ્ના રૂક્ષલાઃ શીતા વિવિધાઃ સસ્યજાતયઃ

ચિત્રકેઙ્ગુદિનાલીકાઃ પિપ્પલીમધુશિગ્રવઃ ।
ચવ્યાચરણનિર્ગુણ્ડીતર્કારીકાશમર્દકાઃ

સબિલ્વાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ ક્રિમિઘ્ના લઘુદીપકાઃ ।
વર્ષાભૂમાર્કરૌ વાતકફઘ્નૌ દોષનાશનૌ

તિક્તરસઃ સ્યાદેરણ્ડઃ કાકમાચી ત્રિદોષહૃત્ ।
ચાઙ્ગેરી કફવાતઘ્ની સર્ષપઃ સર્વદોષદમ્

તદ્વદેવ ચ કૌસ્મસુમ્ભં રાજિકા વાતપિત્તલા ।
નાડીચઃ કફપિત્તઘ્નઃ ચુચુર્મધુરશીતલઃ

દોષઘ્નં પદ્મપત્રઞ્ચ ત્રિપુટં વાતકૃત્પરમ્ ।
સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તુકો રોચનઃ પરઃ

તણ્ડુકીયોવિપહરઃ પાલઙ્ક્યાશ્ચ તથાપરે ।
મૂલકં દોષકૃચ્છામં સ્વિન્નં વાતકફાપદમ્

સર્વદોષહરં હ્યદ્યં કણ્ઠ્યં તત્પક્વમિષ્યતે ।
કર્કોટકં સવાર્તાકં પદોલં કારવેલ્લકમ્

કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસપિત્તકફાપહમ્ ।
સર્વદોષહરં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડં બસ્તિશોધનમ્

કલિઙ્ગાલાબુની પિત્તનાશિની વાતકારિણી ।
ત્રપુષોર્વારુકે વાતશ્લેષ્મલે પિત્તવારણે

વૃક્ષામ્લં કફવાતઘ્નં જમ્બીરં કફવાતનુત્ ।
વાતઘ્નં દાડિમં ગ્રાહિ નાગરઙ્ગફલં ગુરુ

કેશરં માતુલુઙ્ગં ચ દીપનં કફવાતનુત્ ।
વાતપિત્તહરો માષસ્ત્વક્સ્નિગ્ધોષ્ણાનિલાપહઃ

સરમામલકં વૃષ્યં મધુરં હૃદ્યમમ્લકૃત્ ।
ભુક્તપ્રરોચકા પુણ્યા હરીતક્યમૃતોપમા

સ્ત્રંસની કફવાતઘ્ની હ્યક્ષસ્તદ્વત્ત્રિદોષજિત્ ।
વાતશ્લેષ્મહરં ત્વમ્લં સ્ત્રંસનં તિન્તિડીફલમ્

દોષલં લકુચં સ્વાદુ બકુલં કફવાતજિત્ ।
ગુલ્મવાતકફશ્વાસકાસઘ્નં બીજપૂરકમ્

કપિત્થં ગ્રાહિ દોષઘ્નં પક્વં ગુરુ વિષાપહમ્ ।
કફપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્

પક્વામ્રં વાતકૃન્માંસશુક્રવર્ણબલપ્રદમ્ ।
વાતઘ્નં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિ જામ્બવમ્

તિન્દુકં કફવાતઘ્નં બદરં વાતપિત્તહૃત્ ।
વિષ્ટમ્ભિ વાતલં બિલ્વં પ્રિયાલં પવનાપહમ્

રાજાદનફલં મોચં પનસં નારિકેલજમ્ ।
શુક્રમાંસકરાણ્યાહુઃ સ્વાદુસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરં કુઙ્કુમં વાતરક્તજિત્ ।
માગધી મધુરા પક્વા શ્વાસપિત્તહરા પરા

આર્દ્રકં રોચકં વૃષ્યં દીપનં કફવાતહૃત્ ।
શુણ્ઠીમરિચપિપ્પલ્યઃ કફવાતજિતો મતાઃ

અવૃષ્યં મરિચં વિદ્યાદિતિ વૈદ્યકસંમતમ્ ।
ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હિઙ્ગુવાતકફાપહમ્

યવાનીધન્યકાજાજ્યઃ વાતશ્લેષ્મનુદઃ પરમ્ ।
ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં વૃષ્યં ત્રિદોષશમનં સ્મૃતમ્

સૌવર્ચલં વિબન્ધઘ્નમુષ્ણં હૃચ્છૂલનાશનમ્ ।
ઉષ્ણં શૂલહરં તીક્ષ્ણં વિડઙ્ગં વાતનાશનમ્

રોમકં વાતલં સ્વાદુ રોચનં ક્લેદનં ગુરુ ।
હૃત્પાણ્ડુગલરોગઘ્નં યવક્ષારો ઽગ્નિદીપનઃ

દહનો દીપનસ્તીક્ષ્ણઃ સર્જિક્ષારો વિદારણઃ ।
દોષઘ્નં નાભસં વારિલઘુ હૃદ્યં વિષાપહમ્

નાદેયં વાતલં રૂક્ષં સારસં મદુર લઘુ ।
વાતશ્લેષ્મહરં વાર્પ્યં તાડાગં વાતલં સ્મૃતમ્

રૌચ્યમગ્નિકરં રૂક્ષં કફઘ્નંલઘુ નૈર્ઝરમ્ ।
દીપનં પિત્તલં કૌપમૌદ્ભિદં પિત્તનાશનમ્

દિવાર્કકિરણૈર્જુષ્ટં રાત્રૌ ચૈવેન્દુરશ્મિભિઃ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તં તત્તુલ્યં ગગનામ્બુના

ઉષ્ણં વારિ જ્વરશ્વાસમેદો ઽનિલકફાપહમ્ ।
શૃતં શીતત્રિદોષઘ્નમુષિતં તચ્ચ દોષલમ્

ગોક્ષીરં વાતપિત્તગ્નં સ્નિગ્ધં ગુરુરસાયનમ્ ।
ગવ્યાદ્ગુરુતરં સ્નિગ્ધં માહિષ્ વહ્નિનાશનમ્

છાગં રક્તાતિસારઘ્નં કાસશ્વાસકફાપહમ્ ।
ચક્ષુષ્યં જીવનં સ્ત્રીણાં રક્તપિત્તે ચનાવનમ્

પરં વાતહરં વૃષ્યં પિત્તશ્લેષ્મકરં દધિ ।
દોષઘ્નં મન્થજાતન્તુ મસ્તુ સ્રોતોવિશોધનમ્

ગ્રહણ્યર્શો ઽર્દિતાર્તિઘ્નં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્ ।
વિકારાશ્ચ કિલાટાદ્યા ગુરવઃ કુષ્ઠહેતવઃ

પરં ગ્રહણીશોથાર્શઃ પાણ્ડ્વતીસારગુલ્મનુત્ ।
ત્રિદોષશમનં તક્રં કથિતં પૂર્વસૂરિભિઃ

વૃષ્યઞ્ચ મધુરં સર્પિર્વાતપિત્તકફાપહમ્ ।
ગવ્યં મેધ્યઞ્ચ ચાક્ષુષ્યં સંસ્કારાચ્ચ ત્રિદોષજિત્

અપસ્મારગદોન્માદમૂર્છાઘ્નં સંસ્કૃતઙ્ઘૃતમ્ ।
અજાદીનાઞ્ચ સર્પોષિ વિદ્યાદ્ગોક્ષીરસદ્ગુણૈઃ ।
કફવાતહરં મૂત્રં સર્વક્રિમિવિષાપહમ્

પાણ્ડુત્વોદરકુષ્ઠાર્શઃ શોથગુલ્મપ્રમેહનુત્ ।
વાતશ્લેષ્મહરં બલ્યં તૈલં કશ્યં તિલોદ્ભવમ્

સાર્ષપં કૃમિપાણ્ડુઘ્નં કફમેદો ઽનિલાપહમ્ ।
ક્ષૌમં તૈલમચક્ષુષ્યં પિત્તહૃદ્વાતનાશનમ્

અક્ષજં કફપિત્તઘ્નં કેશ્યં ત્વક્શ્રોત્રતર્પણમ્ ।
ત્રિદોષઘ્નં મધુ પ્રોક્તં વાતલઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્

હિક્કાશ્વાસકૃમિચ્છર્દિમેહતૃષ્ણાવિષામહમ્ ।
ઇક્ષવોરક્તપિત્તઘ્નો બલ્યા વૃષ્યાઃ કફપ્રદાઃ

ફાણિતં પિત્તલં તવ્રિં સુરા મત્સ્યણ્ડિકા લઘુઃ ।
ખણ્ડં વૃષ્યં તથા સ્નિગ્ધં સ્વાદ્વસૃક્પિત્તવાતજિત્

વાતપિત્તહરો રૂક્ષો વાતઘ્નઃ કફકૃદ્ગુડઃ ।
સ પિત્તઘ્નઃ પરઃ પથ્યઃ પુરાણો ઽસૃક્પ્રસાદનઃ

રક્તિપિત્તહરા વૃષ્યા સસ્નેહા ગડશર્કરા ।
સર્વપિત્તકરં મદ્યમમ્લત્વાત્કફવાતજિત્

રક્તપિત્તકરાસ્તીક્ષ્ણાસ્તથા સૌવીરજાતયઃ ।
પાચનો દીપનઃ પથ્યો મણ્ડઃ સ્યાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ

વાતાનુલોમની લઘ્વી પેયા વસ્તિવિશોધની ।
સતક્રદાડિમવ્યોષા સગુડા મધુપિપ્પલી

ઇન્તીયં સુકૃતા પેયા કાસશ્વા સપ્રવાહિકાઃ ।
પાયસઃ કફકૃદ્બલ્યઃ કૃશરા વાતનાશિની

સુધૌતઃ પ્રસ્ત્રુતઃ સ્નિગ્ધઃ સુખોષ્ણો લઘુરોચનઃ ।
કન્દમૂલફલેહૈઃ સાધિતો બૃંહણોગુરુઃ

ઈષદુષ્ણસેવનાચ્ચ લઘુઃ સૂપઃ સુસાધિતઃ ।
સ્વિન્ન નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્નેહાદિસંસ્કૃતમ્

દાડિમામલકૈર્યૂષો વહ્નિકૃદ્વાતપિત્તહા ।
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયકફઘ્નો મલકૈઃ કૃતઃ

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યો ઽનિલાપહઃ ।
મુદ્ગામલકજો ગ્રાહી શ્લેષ્મપિત્તવિનાશનઃ

સગુડં દધિ વાતઘ્નં સક્તવો રૂક્ષવાતુલાઃ ।
ઘૃતપૂર્ણો ઽગ્નિકારી સ્યાદ્વૃષ્યા ગુર્વો ચ શષ્કુલી

બૃંહણાઃ સામિષા ભક્ષ્યપિષ્ટ કા ગુખઃ સ્મૃતાઃ ।
તૈલસિદ્ધાશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાસ્તોયસ્વિન્નાશ્ચ દુર્જરાઃ

અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુખો મતાઃ ।
અનુપાનઞ્ચ પાનીયં શ્રમતૃષ્ણાદિનાશનમ્

અન્નપાનાદિના રક્ષા કૃત્સ્યાદ્રોગવર્જિતઃ ।
અનુષ્ણઃ શિખિકણ્ઠાભો વિષઞ્ચૈવ વિવર્ણકૃત્

ગન્ધસ્પર્શરસાસ્તીવ્રાભોક્તુશ્ચ સ્યાન્મનોવ્યથા ।
આઘ્રાણે ચાક્ષિરોગઃ સ્યાદસાધ્યશ્ચ ભિષગ્વરૈઃ ।
વેપથુર્જૃમ્ભણાદ્યં સ્યાદ્વિષસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્