ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.167

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે વાતવ્યાધિનિદાનં નામ ષટૂષષ્ટ્યધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 167
ધન્વન્તરીરુવાચ ।
વાતરક્તનિદાનં તે વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ ।
વિરુદ્ધાધ્યશનક્રોધદિવાસ્વપ્નપ્રજાગરૈઃ

પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ ।
સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ કુપ્યતે વાતશોણિતમ્

અગ્નિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે ।
વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુર્વૃદ્ધઃ ક્રુદ્ધો વિમાર્ગગઃ

તાદૃશૈવાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદૈવ પ્રદૂષયેત્ ।
તથા વાતો ગુદે પીડાં બલાસં વાતશોણિતમ્

સંસ્તભ્ય જનયેત્પૂર્વં પશ્ચાત્સર્વત્ર ધાવતિ ।
વિશેષાદ્વમનાદ્યૈશ્ચ પ્રલમ્બસ્તસ્ય લક્ષણમ્

ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સામ્બુદસંજ્ઞકમ્ ।
જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ

કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ ।
ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રશામ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ ।
આખોરિવ વિલં ક્રુદ્ધઃ કૃત્સ્નં દેહં બિધાવતિ

ત્વઙ્માંસાશ્રયમત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ ।
કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વધાતૂનભિદ્રવેત્

કટ્યાદિસંયતસ્થાને ત્વક્તામ્રશ્યાવલોહિતાઃ ।
શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકઃ સ વાયુશ્ચાસ્થિમજ્જસુ

છિન્દન્નિવ ચરત્યન્તશ્ચકીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્ ।
કરોતિ ખઞ્જં પઙ્ગું વા શરીરં સર્વતશ્ચરન્

વાતાધિકે ઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણભઞ્જનમ્ ।
શોથસ્ય રૌક્ષ્યં કૃષ્ણત્વં શ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ

ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સંકોચોઙ્ગગ્રહો તિરુક્ ।
શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ

રક્તે શોથો ઽતિરુક્તોદસ્તામ્રાશ્ચિમિચિમાયતે ।
સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ સમં નૈતિ કણ્ડુક્લેદસમન્વિતઃ

પિત્તે વિદાહઃ સંમોહઃ સ્વાદો મૂર્છા મદસ્તૃષા ।
સ્પર્શાસહત્વં રુગ્રાવઃ શોષઃ પાકો ભૃશોષ્મતા

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતા ।
કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુગ્દ્બન્દ્વં સર્વલિઙ્ગઞ્ચ સંકરાત્

એકદોષઞ્ચ સંસાધ્યં યાપ્યઞ્ચૈવ દ્વિદોષજમ્ ।
ત્રિદોષજન્ત્યજેદાશુ રક્તપિત્તં સુદારુણમ્

રક્તમઙ્ગે નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ ।
નિવેશ્યાન્યોન્યમાવાર્ય વેદનાભિર્હરત્યસૂન્

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણે રૌક્ષ્યાચ્ચાપલ્યલઙ્ઘનૈઃ ।
અત્યાહારાભિઘાતાચ્ચ વેગોદીરણચારણૈઃ

કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રકલ્પયેત્ ।
પીનસો દાહતૃટ્કાસશ્વાસાદિશ્ચૈવ જાયતે

કણ્ઠરોધોમલભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્ ।
કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડદીંસ્તઞ્જત્રુમૂર્ધ્વસંશ્રયઃ

વ્યાનો ઽતિગમનસ્નાનક્રીડાવિષયચોષ્ટિતૈઃ ।
વિરુદ્ધરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ

પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોકચિત્તપ્લવજ્વરાન્ ।
સર્વાકારાદિનિસ્તોદરોમહર્ષં સુષુપ્તતામ્

કુષ્ઠં વિસર્પમન્યચ્ચ કુર્યાત્ સર્વાઙ્ગસાદનમ્ ।
સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ

કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ ।
શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્યકૃત્કામાશ્રયાન્ગદાન્

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેગાઘાતાતિવાહનૈઃ ।
યાનપાનસમુત્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ

કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃત્સ્નાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ ।
મૂત્રસુક્રપ્રદોષાર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્બહૂન્

સર્વાઙ્ગમાતતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવૈઃ ।
સ્નિગ્ધત્વાદ્બોધ કાલસ્ય શૈત્યશોથાગ્નિહાનયઃ

કણ્ડૂરૂક્ષાતિનાશેન તદ્વિધોપશમેન ચ ।
મુક્તિં વિદ્યાન્નિરામં તં તન્દ્રાદીનાં વિપર્યયાત્

વાયોરાવરણં વાતો બહુભેદં પ્રચક્ષતે ।
પિત્તલિઙ્ગાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણા શૂલં ભ્રમસ્તમઃ

કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહશીતકામતા ।
શૈત્યગૌરવશૂલાગ્નિકટ્વાજ્યપયસો ઽધિકમ્

લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે ।
કફાવૃતે ઽઙ્ગમર્દઃ સ્યાદ્ધૃલ્લાસો ગુરુતારુચિઃ

રક્તવૃતે સદાહાર્તિસ્તવઙ્માંસાશ્રયજા ભૃશમ્ ।
ભવેત્સરાગઃ શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ

શોથો માંસેન કઠિનો હૃલ્લાસપિટિકાસ્તથા ।
હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સંચાર ઇવ જાયતે ।
ચલલગ્રનો મૃદુઃ શીતઃ શોથો ગાત્રેષુ રોચકઃ

આઢ્યવાત ઇવ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવતઃ ।
સ્પર્શ આચ્છાદિતેત્યુષ્ણશીતલશ્ચ ત્વનાવૃતે ।
મજ્જાવૃતે તુ વિષમં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્

શૂલઞ્ચ પડ્યિમાનશ્ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્ ।
શુક્રાવૃતે તુ શોથે વૈ ચાતિવેગો ન વિદ્યતે

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજા જીર્ણે નિકૃત્તિર્ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
મૂત્રાપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્

છિદ્રાવૃતે વિબન્ધો ઽથ સ્વસ્થાનં પરિકૃન્ત તિ ।
પતત્યાશુ જ્વરાક્રાન્તો મૂર્છાં ચ લભતે નરઃ

સકૃત્ પીડિતમન્યેન દુષ્ટં શુક્રં ચિરાત્સૃજેત્ ।
સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષણપૃષ્ઠરુક્

વિલોમે મારુતે ચૈવ હૃદયં પરિપીડ્યતે ।
ભ્રમો મૂર્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે

રુજા તન્દ્રા સ્વરભ્રંશો દાહો વ્યાને તુ સર્વશઃ ।
ક્રમોં ગચેષ્ટાભઙ્ગશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ

સમાન ઊષ્મોપહતિઃ સસ્વેદોપરતિઃ સુતૃટ્ ।
દાહશ્ચ સ્યાદપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા

રજોવૃદ્ધિસ્તાપનઞ્ચ તથા ચાનાહમેહનમ્ ।
શ્લેષ્મણા પ્રાવૃતે પ્રાણે નાદઃ સ્નોતો ઽવરોધનમ્

ષ્ઠીવનઞ્ચૈવ સસ્વેદશ્વાસનિઃ શ્વાસસંગ્રહઃ ।
ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વાક્સ્વરગ્રહઃ

બલવર્ણપ્રણાશશ્ચા પાને પર્વાસ્થિસંગ્રહઃ ।
ગુરુતાઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્થૂલત્વઞ્ચાગતં ભૃશમ્

સમાને ઽતિક્રિયાજ્ઞત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા ।
અપાને સકલં મૂત્રં શકૃતઃ સ્યાત્પ્રવર્તનમ્?

ઇતિ દ્વાવિંશતિવિધં વાતરક્તામયં વિદુઃ ।
પ્રાણાદયસ્તથાન્યો ઽન્યં સમાક્રાન્તા યથાક્રમમ્

સર્વે ઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાવરણઞ્ચ યત્ ।
હૃલ્લાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ

હૃદ્રોગો મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનાપાન આવૃતે ।
ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે ભવેદ્ધૈ બલસંક્ષયઃ

વિચારણેન વિભજેત્સર્વમાવરણં ભિષક્ ।
સ્થાનાન્યપેક્ષ્ય વાતાનાં વૃર્ધિહાનિં ચ કર્મણામ્

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં પિત્તમાવરણં મિથઃ ।
પિત્તાદીનામાવસતિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ

મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રાણ્યપિત્વનેકધા ।
તાંલ્લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્

શનૈઃ શનૈશ્ચોપશયાન્દૃઢાનપિ મુહુર્મુહુઃ ।
વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે ।
સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધનિરાયુષઞ્ચ બલસ્ય ચ

આવૃતા વાયવો ઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા સ્થાનવિચ્યુતાઃ ।
પ્રયત્નેનાપિ દુઃ સાધ્યા ભવેયુર્વાનુપદ્રવાઃ

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માગ્નિસદનાદયઃ ।
ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષયા

નિદાનં સુશ્રુત ! મયા આત્રેયોક્તં સમીરિતમ્ ।
સર્વરોગવિવેકાય નરાદ્યાયુઃ પ્રવૃદ્ધયે

એવં વિજ્ઞાય રોગાદીંશ્ચિકિત્સામથ વૈ ચરેત્ ।
ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મધ્વાજ્યગુડસંયુતા

સવ્યોષા ત્રિફલા વાપિ સર્વરોગપ્રમર્દિની ।
શતાવરીગુડૂચ્યગ્નિવિડઙ્ગેન યુતાથવા

શતાવરી ગુડૂચ્યગ્નિઃ શુણ્ઠીમૂષલિકા બલા ।
પુનર્નવા ચ બૃહતી નિર્ગુણ્ડી નિમ્બપત્રકમ્

ભૃઙ્ગરાજશ્ચામલકં વાસકસ્તદ્રસેન વા ।
ભાવિતા ત્રિફલા સપ્તવારમેખમથાપિવા

પૂર્વોક્તશ્ચ યથાલાભયુક્તૈશ્ચૂર્ણઞ્ચ મોદકઃ ।
વટિકા ઘૃતતૈલં વા કષાયો શોષરોગનુત્ ।
પલં પલાર્ધકં વાપિ કર્ષં કર્ષાર્ધમેવ વા