Garuda Purana · Chapter 1.156

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe madātyayādinidānaṃ nāma pañcapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 156
dhanvantariruvāca /
athārśasāṃ nidānaṃ ca vyākhyāsyami ca suśruta ! /
sarvadā prāṇināṃ māṃse kīlakāḥ prabhavanti ye

arśāṃsi tasmāducyante gudamārganirodhanāt /
doṣastvaṅmāṃsamedāṃsi sandūṣya vividhākṛtīn

māṃsāṃkurānapānādau kurvantyarśāṃsi tāñjaguḥ /
sahajanmāntarotthena bhedo dvedhā samāsataḥ

śuṣkāgrāvāvibhedāśca gudasthānānusaṃśrayāḥ /
ardhapañcāṅgulistasmiṃstisro 'ghyardhāṅgulisthitāḥ

bālyapravāhiṇī tāsāmantramadhye visarjinī /
bāhyāsaṃvaraṇe tasyā gudādau bahiraṅgule

sārdhāṅgulapramāṇena romāṇyatra tataḥ param /
tatra hetuḥ sahotthānāṃ bālye bījopataptatā

arśasāṃ bījasṛṣṭistu mātāpitrapacārataḥ /
devatānāṃ prakope hi sānnipātasya cānyataḥ

asādhyā evamākhyātāḥ sarve rogāḥ kulodbhavāḥ /
sahajāni viśeṣeṇa rūkṣadurdarśanāni tu

antarmukhāni pāṇḍūni dāruṇopadravāṇi ca /
yojyāni ca pṛthogdoṣasaṃsarganicayātsvataḥ

śuṣkāṇi vātaśleṣmabhyāmārdrāṇi tvasya pittataḥ /
doṣaprakopahetustu prāguktevastrasādini

agnau male 'tinicite punaścāyaṃ (ti) vyavāyataḥ /
pānasaṃkṣobhaviṣamakaṭhinakṣudrakāśanāt

bastinetragalauṣṭhotthatalabhedādighaṭṭanāt /
bhṛśaśītāmbusaṃsparśapratatātipravāhaṇāt

gatamūtraśakṛdvegadhāraṇāttadudīraṇāt /
jugupsātīsārameva grahaṇī so 'pyupadravaḥ

karṣaṇādviṣamādeścaceṣṭābhyo yoṣitāṃ punaḥ /
āmagarbhaprapatanādgarbhavṛddhiprapīḍanāt

īdṛśaiścāparairvāyurapānaḥ kupito male /
pāyorvalīṣu sadravṛttibhāsvanniḥ pūrṇamūrtiṣu

jāyanter'śāṃsitu tatpūrvaṃ lakṣaṇaṃ vahnimandatā /
viṣṭambhaḥ sāsthisadanaṃ piṇḍi (ṣṭa) kodveṣṭanaṃ bhramaḥ

sāndrotthonetrayoḥ śothaḥ śakṛdbhavedo 'tha vā grahaḥ /
mārutaḥ purato mūḍhaḥ prāyo nābheradhaścaran

saraktaḥ parikṛntaṃśca kṛcchrādākuñcati śvasan /
antrakūjanamāṭopaḥ kṣāritodgārabhūritā

prabhūtamūtramalpā viḍaśraddhā dhūmrakoṣṭhakaḥ /
śiraḥ pṛṣṭhorasāṃ śūlamālasyaṃ bhinnavarcasam

indriyārtheṣu laulyaṃ ca krodho duḥ khopacārataḥ /
āśaṅkā grahaṇī śothaḥ pāṇḍugulmodareṣu ca

etānyeva vivardhante jāteṣvahatanāmasu /
nivartamāno māno hi tairadhomārgarodhataḥ

kṣobhayedanilānanyān sarvendriyaśarīgān /
tathā mūtraśakṛtpittakaphānvāyuśca śoṣayan

muṣṇātyagniṃ tataḥ sarve bhavanti prāyaśor'śasaḥ /
kṛśo bhṛśaṃ hatotsāho dīnaḥ kṣāmo 'tha niṣprabhaḥ

asārī vigatacchāyo jantudagdha ivadruma /
kṛcchrairugradravairgrasto yakṣmoktairmarmapīḍanaiḥ

tathā kāśapipāsāsyavairasyaśvāsapīnasaiḥ /
klamāṅgabhaṅgavamathukṣavathuśvayathujvaraiḥ

klaibyabādhiryastaimityaśarkarāparipīḍitaḥ /
kṣāmo bhinnasvaro dhyāyanmuhuḥ ṣṭhīvannarocakī

sarvaparvāsthihṛnnābhīpāyuvaṅkṣaṇaśūlavān /
gudenastravatā pittaṃ balākodarasannibham

viśuṣkaṃ caiva muktāgraṃ pakvāmaṃ cāntarāntaram /
pāṇḍupittaṃ haridrāktaṃ picchilaṃ copaveśyate

gudāṅkurā bahvanilāḥ śuṣkāścimacimānvitāḥ /
pīnāṅgārāruṇāḥ stabdhā viṣamāḥ paruṣākarāḥ

mitho visadṛśa vakrāstīkṣṇā visphuṭi(ri) tānanāḥ /
śimbīkharjṛrakarkandhūkārpāsaphalasannibhāḥ

kecitkadambapuṣpābhāḥ kecitsiddhārthakopamāḥ /
śiraḥ pārśvāṃsajaṅghoruvaṅkṣaṇādyadhikavyathāḥ

kṣavathūdgāraviṣṭambhahṛdgahārocakapradāḥ /
kāsaśvāsāgnivaiṣamyakarṇanādabhramāvahāḥ

tairārto grathitaṃ stokaṃ saśabdaṃ sapravāhikam /
rukphenapicchānugataṃ vibaddhamupaveśyate

kṛṣṇatvagbaddhaviṇmūtranetravaktraśca jāyate /
gulmaplīhodarāṣṭhīlāsaṃbhavastasya caiva hi

pittottarā nīlamukhā raktapītāsitaprabhāḥ /
tanvagrastrāviṇo viśrāstanavo mṛdavaḥ ślathāḥ

śukajihvā yakṛtkhaṇḍajalaukāvaktrasannibhāḥ /
dāhaśo (ṣa) kajvarasvedatṛṇmūrchārucimohadāḥ

soṣmāṇo dravanīloṣṇapītaraktāmavarcasaḥ /
yavamadhyā haritpītahāridratvaṅnakhādayaḥ

śleṣmolbaṇā mahāmūlā ghanā mandarujaḥ sitāḥ /
utsannopacitasnigdhastabdhavṛttagurusthirāḥ

picchilāḥ stimitāḥ ślakṣṇāḥ kaṇḍvāḍhyāḥ sparśanapriyāḥ /
karīrapanasāsthyābhāstathā gostanasannibhāḥ

vaṅkṣaṇānāhinaḥ puyubastinābhivikartanāḥ /
sakāśaśvāsahṛllāsaprasekārucipīnasāḥ

mahakṛcchraśirojāḍyaśiśirakṣārakāriṇaḥ /
klaibyāgnimārdavacchardyatīsārādivikāradāḥ

vasābhasakaphaprājyapurīṣāsṛkpravāhikāḥ /
na stravanti na bhidyante pāṇḍusnigdhatvagādayaḥ

saṃsṛṣṭaliṅgat saṃsarganicayātsarvalakṣaṇāḥ /
raktolbaṇā gude kīlāḥ pītākṛtisamanvitāḥ

vaṭaprasehasadṛśāḥ guñjāvidrumasannibhāḥ /
te 'tyarthaṃ duṣṭamuṣṇaṃ ca gāḍhaviṣṭaṃbhapīḍitāḥ

stravanti sahasā raktaṃ tasya cātipravṛttitaḥ /
kekābhaḥ pīḍyate duḥ khaiḥ śoṇitakṣayasambhavaiḥ

hīnavarṇabalotsāho hataujāḥ kaluṣendriyaḥ /
mudgakodravajaṃbīrakarīracaṇakādibhiḥ

rūkṣaiḥ saṃgrāhibhirvāyurviṭsthāne kupito balī /
adhovahāni srotāṃsi saṃrudhyādhaḥ praśoṣayan

purīṣaṃ vātaviṣṇūtrasaṃgaṃ kurvīta dāruṇam? /
tena tīvrā rujā koṣṭhapṛṣṭhahṛtpārśvagā bhavet

ādhmānamudare viṣṭhā hṛllāsaparikartane /
bastau ca sutarāṃ śūlo gaṇḍaśvayathusaṃbhavaḥ

pavanasyordhvagāmitvāttataśchardyarucijvarāḥ /
hṛdrogagrahaṇīdoṣamūtrasaṃgapravāhikāḥ

bādhiryātiśiraḥ śvāsaśirorukkāśapīnasāḥ? /
manovikārastṛṭśvāsapittagulmodarādayaḥ

ete ca vātajā rogā jāyante bhṛśadāruṇāḥ /
durnāmāmṛtyūdāvartaparamo 'yamupadravaḥ

vātābhibhūtakoṣṭhānāṃ tairvināpi vijāyate /
sahajāni tu doṣāṇi yāni cābhyantare valau

sthitāni tānyasādhyāni yāpyante 'gnibalādibhiḥ /
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valā yānyāśritāni ca

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca /
bāhyāyāṃ tu valau jātānyekadoṣolbaṇāni ca

arśāṃsi sukhasādhyāni na cirotpattikāni ca /
meḍhrādiṣvapi vakṣyante yathāsvaṃ nābhijāni tu

gaṇḍūpadasya rūpāṇi picchilāni mṛdūni ca /
vyāno gṛhītvā śleṣmāṇaṃ karotyarśastvaco bahiḥ

kīlopamaṃ sthirakharaṃ carmakīlaṃ ca tadviduḥ /
vātena todaḥ pāruṣyaṃ pittādasitavaktratā

śleṣmaṇaḥ snigdhatā tasya grathitatvaṃ savarṇatā /
arśasāṃ praśame yatnamāśu kurvīta buddhimān /
tānyāśu hi gadandhā (kār) yya kuryurbaddhagudodaram