ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.156

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાખ્યે આચારકાણ્ડે મદાત્યયાદિનિદાનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 156
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
અથાર્શસાં નિદાનં ચ વ્યાખ્યાસ્યમિ ચ સુશ્રુત ! ।
સર્વદા પ્રાણિનાં માંસે કીલકાઃ પ્રભવન્તિ યે

અર્શાંસિ તસ્માદુચ્યન્તે ગુદમાર્ગનિરોધનાત્ ।
દોષસ્ત્વઙ્માંસમેદાંસિ સન્દૂષ્ય વિવિધાકૃતીન્

માંસાંકુરાનપાનાદૌ કુર્વન્ત્યર્શાંસિ તાઞ્જગુઃ ।
સહજન્માન્તરોત્થેન ભેદો દ્વેધા સમાસતઃ

શુષ્કાગ્રાવાવિભેદાશ્ચ ગુદસ્થાનાનુસંશ્રયાઃ ।
અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલિસ્તસ્મિંસ્તિસ્રો ઽઘ્યર્ધાઙ્ગુલિસ્થિતાઃ

બાલ્યપ્રવાહિણી તાસામન્ત્રમધ્યે વિસર્જિની ।
બાહ્યાસંવરણે તસ્યા ગુદાદૌ બહિરઙ્ગુલે

સાર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણેન રોમાણ્યત્ર તતઃ પરમ્ ।
તત્ર હેતુઃ સહોત્થાનાં બાલ્યે બીજોપતપ્તતા

અર્શસાં બીજસૃષ્ટિસ્તુ માતાપિત્રપચારતઃ ।
દેવતાનાં પ્રકોપે હિ સાન્નિપાતસ્ય ચાન્યતઃ

અસાધ્યા એવમાખ્યાતાઃ સર્વે રોગાઃ કુલોદ્ભવાઃ ।
સહજાનિ વિશેષેણ રૂક્ષદુર્દર્શનાનિ તુ

અન્તર્મુખાનિ પાણ્ડૂનિ દારુણોપદ્રવાણિ ચ ।
યોજ્યાનિ ચ પૃથોગ્દોષસંસર્ગનિચયાત્સ્વતઃ

શુષ્કાણિ વાતશ્લેષ્મભ્યામાર્દ્રાણિ ત્વસ્ય પિત્તતઃ ।
દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તેવસ્ત્રસાદિનિ

અગ્નૌ મલે ઽતિનિચિતે પુનશ્ચાયં (તિ) વ્યવાયતઃ ।
પાનસંક્ષોભવિષમકઠિનક્ષુદ્રકાશનાત્

બસ્તિનેત્રગલૌષ્ઠોત્થતલભેદાદિઘટ્ટનાત્ ।
ભૃશશીતામ્બુસંસ્પર્શપ્રતતાતિપ્રવાહણાત્

ગતમૂત્રશકૃદ્વેગધારણાત્તદુદીરણાત્ ।
જુગુપ્સાતીસારમેવ ગ્રહણી સો ઽપ્યુપદ્રવઃ

કર્ષણાદ્વિષમાદેશ્ચચેષ્ટાભ્યો યોષિતાં પુનઃ ।
આમગર્ભપ્રપતનાદ્ગર્ભવૃદ્ધિપ્રપીડનાત્

ઈદૃશૈશ્ચાપરૈર્વાયુરપાનઃ કુપિતો મલે ।
પાયોર્વલીષુ સદ્રવૃત્તિભાસ્વન્નિઃ પૂર્ણમૂર્તિષુ

જાયન્તેર્ઽશાંસિતુ તત્પૂર્વં લક્ષણં વહ્નિમન્દતા ।
વિષ્ટમ્ભઃ સાસ્થિસદનં પિણ્ડિ (ષ્ટ) કોદ્વેષ્ટનં ભ્રમઃ

સાન્દ્રોત્થોનેત્રયોઃ શોથઃ શકૃદ્ભવેદો ઽથ વા ગ્રહઃ ।
મારુતઃ પુરતો મૂઢઃ પ્રાયો નાભેરધશ્ચરન્

સરક્તઃ પરિકૃન્તંશ્ચ કૃચ્છ્રાદાકુઞ્ચતિ શ્વસન્ ।
અન્ત્રકૂજનમાટોપઃ ક્ષારિતોદ્ગારભૂરિતા

પ્રભૂતમૂત્રમલ્પા વિડશ્રદ્ધા ધૂમ્રકોષ્ઠકઃ ।
શિરઃ પૃષ્ઠોરસાં શૂલમાલસ્યં ભિન્નવર્ચસમ્

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ લૌલ્યં ચ ક્રોધો દુઃ ખોપચારતઃ ।
આશઙ્કા ગ્રહણી શોથઃ પાણ્ડુગુલ્મોદરેષુ ચ

એતાન્યેવ વિવર્ધન્તે જાતેષ્વહતનામસુ ।
નિવર્તમાનો માનો હિ તૈરધોમાર્ગરોધતઃ

ક્ષોભયેદનિલાનન્યાન્ સર્વેન્દ્રિયશરીગાન્ ।
તથા મૂત્રશકૃત્પિત્તકફાન્વાયુશ્ચ શોષયન્

મુષ્ણાત્યગ્નિં તતઃ સર્વે ભવન્તિ પ્રાયશોર્ઽશસઃ ।
કૃશો ભૃશં હતોત્સાહો દીનઃ ક્ષામો ઽથ નિષ્પ્રભઃ

અસારી વિગતચ્છાયો જન્તુદગ્ધ ઇવદ્રુમ ।
કૃચ્છ્રૈરુગ્રદ્રવૈર્ગ્રસ્તો યક્ષ્મોક્તૈર્મર્મપીડનૈઃ

તથા કાશપિપાસાસ્યવૈરસ્યશ્વાસપીનસૈઃ ।
ક્લમાઙ્ગભઙ્ગવમથુક્ષવથુશ્વયથુજ્વરૈઃ

ક્લૈબ્યબાધિર્યસ્તૈમિત્યશર્કરાપરિપીડિતઃ ।
ક્ષામો ભિન્નસ્વરો ધ્યાયન્મુહુઃ ષ્ઠીવન્નરોચકી

સર્વપર્વાસ્થિહૃન્નાભીપાયુવઙ્ક્ષણશૂલવાન્ ।
ગુદેનસ્ત્રવતા પિત્તં બલાકોદરસન્નિભમ્

વિશુષ્કં ચૈવ મુક્તાગ્રં પક્વામં ચાન્તરાન્તરમ્ ।
પાણ્ડુપિત્તં હરિદ્રાક્તં પિચ્છિલં ચોપવેશ્યતે

ગુદાઙ્કુરા બહ્વનિલાઃ શુષ્કાશ્ચિમચિમાન્વિતાઃ ।
પીનાઙ્ગારારુણાઃ સ્તબ્ધા વિષમાઃ પરુષાકરાઃ

મિથો વિસદૃશ વક્રાસ્તીક્ષ્ણા વિસ્ફુટિ(રિ) તાનનાઃ ।
શિમ્બીખર્જૃરકર્કન્ધૂકાર્પાસફલસન્નિભાઃ

કેચિત્કદમ્બપુષ્પાભાઃ કેચિત્સિદ્ધાર્થકોપમાઃ ।
શિરઃ પાર્શ્વાંસજઙ્ઘોરુવઙ્ક્ષણાદ્યધિકવ્યથાઃ

ક્ષવથૂદ્ગારવિષ્ટમ્ભહૃદ્ગહારોચકપ્રદાઃ ।
કાસશ્વાસાગ્નિવૈષમ્યકર્ણનાદભ્રમાવહાઃ

તૈરાર્તો ગ્રથિતં સ્તોકં સશબ્દં સપ્રવાહિકમ્ ।
રુક્ફેનપિચ્છાનુગતં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે

કૃષ્ણત્વગ્બદ્ધવિણ્મૂત્રનેત્રવક્ત્રશ્ચ જાયતે ।
ગુલ્મપ્લીહોદરાષ્ઠીલાસંભવસ્તસ્ય ચૈવ હિ

પિત્તોત્તરા નીલમુખા રક્તપીતાસિતપ્રભાઃ ।
તન્વગ્રસ્ત્રાવિણો વિશ્રાસ્તનવો મૃદવઃ શ્લથાઃ

શુકજિહ્વા યકૃત્ખણ્ડજલૌકાવક્ત્રસન્નિભાઃ ।
દાહશો (ષ) કજ્વરસ્વેદતૃણ્મૂર્છારુચિમોહદાઃ

સોષ્માણો દ્રવનીલોષ્ણપીતરક્તામવર્ચસઃ ।
યવમધ્યા હરિત્પીતહારિદ્રત્વઙ્નખાદયઃ

શ્લેષ્મોલ્બણા મહામૂલા ઘના મન્દરુજઃ સિતાઃ ।
ઉત્સન્નોપચિતસ્નિગ્ધસ્તબ્ધવૃત્તગુરુસ્થિરાઃ

પિચ્છિલાઃ સ્તિમિતાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ કણ્ડ્વાઢ્યાઃ સ્પર્શનપ્રિયાઃ ।
કરીરપનસાસ્થ્યાભાસ્તથા ગોસ્તનસન્નિભાઃ

વઙ્ક્ષણાનાહિનઃ પુયુબસ્તિનાભિવિકર્તનાઃ ।
સકાશશ્વાસહૃલ્લાસપ્રસેકારુચિપીનસાઃ

મહકૃચ્છ્રશિરોજાડ્યશિશિરક્ષારકારિણઃ ।
ક્લૈબ્યાગ્નિમાર્દવચ્છર્દ્યતીસારાદિવિકારદાઃ

વસાભસકફપ્રાજ્યપુરીષાસૃક્પ્રવાહિકાઃ ।
ન સ્ત્રવન્તિ ન ભિદ્યન્તે પાણ્ડુસ્નિગ્ધત્વગાદયઃ

સંસૃષ્ટલિઙ્ગત્ સંસર્ગનિચયાત્સર્વલક્ષણાઃ ।
રક્તોલ્બણા ગુદે કીલાઃ પીતાકૃતિસમન્વિતાઃ

વટપ્રસેહસદૃશાઃ ગુઞ્જાવિદ્રુમસન્નિભાઃ ।
તે ઽત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણં ચ ગાઢવિષ્ટંભપીડિતાઃ

સ્ત્રવન્તિ સહસા રક્તં તસ્ય ચાતિપ્રવૃત્તિતઃ ।
કેકાભઃ પીડ્યતે દુઃ ખૈઃ શોણિતક્ષયસમ્ભવૈઃ

હીનવર્ણબલોત્સાહો હતૌજાઃ કલુષેન્દ્રિયઃ ।
મુદ્ગકોદ્રવજંબીરકરીરચણકાદિભિઃ

રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુર્વિટ્સ્થાને કુપિતો બલી ।
અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંરુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્

પુરીષં વાતવિષ્ણૂત્રસંગં કુર્વીત દારુણમ્? ।
તેન તીવ્રા રુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્

આધ્માનમુદરે વિષ્ઠા હૃલ્લાસપરિકર્તને ।
બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલો ગણ્ડશ્વયથુસંભવઃ

પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વાત્તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ ।
હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસંગપ્રવાહિકાઃ

બાધિર્યાતિશિરઃ શ્વાસશિરોરુક્કાશપીનસાઃ? ।
મનોવિકારસ્તૃટ્શ્વાસપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ

એતે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ ।
દુર્નામામૃત્યૂદાવર્તપરમો ઽયમુપદ્રવઃ

વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ વિજાયતે ।
સહજાનિ તુ દોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે વલૌ

સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યાનિ યાપ્યન્તે ઽગ્નિબલાદિભિઃ ।
દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલા યાન્યાશ્રિતાનિ ચ

કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ ।
બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ

અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પત્તિકાનિ ચ ।
મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં નાભિજાનિ તુ

ગણ્ડૂપદસ્ય રૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ ।
વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ

કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં ચ તદ્વિદુઃ ।
વાતેન તોદઃ પારુષ્યં પિત્તાદસિતવક્ત્રતા

શ્લેષ્મણઃ સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા ।
અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ ।
તાન્યાશુ હિ ગદન્ધા (કાર્) ય્ય કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્