Garuda Purana · Chapter 1.147

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākye ācārakāṇḍe sarvaroganidānaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ
śrīgaruḍamahāpurāṇam- 147
dhanvantariruvāca /
vakṣye jvaranidānaṃ hi sarvajvaravibuddhaye /
jvaro rogapatiḥ pāpmā mṛtyurājo 'śano 'ntakaḥ /
kruddhadakṣādhvaradhvaṃsirudrordhvanayanodbhavaḥ

tatsantāpo mohamayaḥ santāpātmāpacārajaḥ /
vividhairnāmabhiḥ krūro nānāyoniṣu vartate

pākalo gajeṣvabhitāpo vājiṣvalarkaḥ kukrureṣu /
indramado jaladeṣvapsu nīlikā jyotiroṣadhīṣu bhūmyāmūṣaro nāma

hṛllāsaśchardanaṃ kāsaḥ staṃbhaḥ śaitya tvagādiṣu /
aṅgeṣu ca samudbhūtāḥ piḍakāśca kaphodbhave

kāle yathāsvaṃ sarveṣāṃ pravṛttirvṛddhireva vā /
nidānoktonupaśayo viparītopaśāyitā

aruciścāvipākaśca staṃbhamālasyameva ca /
hṛddāhaśca vipākaśca tandrā cālasyameva ca /
vastirvimardāvanayā doṣāṇāmapravartanam

lālāpraseko hṛllāsaḥ kṣunnāśo rasadaṃ mukham /
svacchamuṣṇagurutvañca gātrāṇāṃ bahumūtratā /
na vijīrṇaṃ na ca mlānirjvarasyāmasya lakṣaṇam

kṣutkṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam /
doṣapravṛttiraṣṭāhānnirāmajvaralakṣaṇam

yathā svaliṅgaṃ saṃsarge jvarasaṃsargajo 'pi vā /
śirortimūrchāvamidehadāhakaṇṭhāsyaśoṣāruciparvabhedāḥ /
unnidratā saṃbhramaromaharṣā jṛṃbhātivāktvaṃ pavanātsapittāt

tāpahānyaruciparvaśirorukṣṭhīvanaśvasanakāsavivarṇāḥ /
śītajāḍyatimirabhramitandrāśleṣmavātajanitajvaraliṅgam

śītastambhasvedadāhāvyavasthāstṛṣṇā kāsaḥ śleṣmapittapravṛttiḥ /
mohastandrāliptatiktāsyatā ca jñeyaṃ rūpaṃ śleṣmapittajvarasya

sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairdāho 'tra ca muhurmuhuḥ /
taducchītaṃ mahā nidrā divā jāgaraṇaṃ niśi

sadā vā naiva vā nidrā mahāsvedo hi naiva vā /
gītanartanahāsyādiḥ prakṛtehāpravartanam

sāśruṇī kaluṣe rakte bhugne lulitapakṣmaṇī /
akṣiṇī piṇḍikāpārśvaśiraḥ parvāsthirugbhramaḥ

sasvanau sarujau karṇau mahāśītau hi naiva vā /
paridagdhā kharā jihvā gurustrastāṅgasandhitā

ṣṭhīvanaṃ raktapittasya loṭhanaṃ śiraso 'titṛṭ /
koṣṭhānāṃ śyāvaraktānāṃ maṇḍalānāṃ ca darśanam

hṛdvyathā malaṃsasargaḥ pravṛttirvālpaśo 'ti vā /
snigdhāsyatā balabhraṃśaḥ svarasādaḥ pralāpitaḥ

doṣapākaściraṃ tandrā pratataṃ kaṇṭhakūjanam /
sannipātamabhinyāsaṃ taṃ brūyācca hataujasam

vāyunā kaṇṭharuddhena pittamantaḥ supīḍitam /
vyavāyitvācca saukhyācca bahirmargaṃ prapadyate /
tena hāridranetratvaṃ sannipātodbhavejvare

doṣe vivṛddhe naṣṭe 'gnau sarvasaṃpūrṇalakṣaṇaḥ /
sānnipātajvaro 'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato 'nyathā

anyatra sannipātotthaṃ yatra pittaṃ pṛthaksthitam /
tvaci koṣṭhe ca vā dāhaṃ vidadhāti puro 'nu vā

tadvadvātakaphe śītaṃ dāhādirdustarastayoḥ /
śītādau tatra pittena kaphe syānditaśoṣite

pitte śānte 'tha vai mūrchā madastṛṣṇā ca jāyate /
dāhādau punaranteṣu tandrālasye vamiḥ kramāt

āganturabhigātābhiṣaṅgaśāpābhicārataḥ /
caturdhā tu kṛtaḥ svedo dāhādyairabhighātajaḥ

śramācca tasminpavanaḥ prāyo raktaṃ pradūṣayan /
savyathāśokavaivarṇyaṃ sarujaṃ kurute jvaram

grahāveśauṣadhiviṣakrodhabhīśokakāmajaḥ

abhiṣaṅgagraho 'pyasminnakasmādvāsarodane /
oṣadhīgandhaje mūrchā śirorugvamathuḥ kṣayaḥ

viṣānmūrchātisāraśca śyāvatā dāhakṛdbhramaḥ /
krodhātkampaḥ śirorukca pralāpo bhayaśokaje

kāmādbhramo 'rucirdāho hrīnidrādhīdhṛtikṣayāḥ /
grahādau sannipātasya rūpādau marutastayoḥ

kopātkope 'pi pittasya yau tu śāpābhicārajau /
sannipātajvarau ghorau tāvasahyatamau matau

tantrā bhicārikairmantrairdūyamānañca tapyate /
pūrvañcaitastato dehastato visphoṭadigbhramaiḥ

sadāhamūrchāgrastasya pratyahaṃ vardhate jvaraḥ /
iti jvaro 'ṣṭadhā dṛṣṭaḥ samāsāddvibidhastu saḥ

śārīro mānasaḥ saumyastīkṣṇoṃntarbahirāśrayaḥ /
prākṛto vaikṛtaḥ sādhyo 'sādhyaḥ sāmo nirāmakaḥ

pūrvaṃ śarire śarīre tāpo manasi mānase /
pavanairyogavāhitvācchītaṃ śleṣmayute bhavet

dāhaḥ pittayute miśraṃ miśre 'ntaḥ saṃśraye punaḥ /
jvare 'dhikaṃ vikārāḥ syurantaḥ kṣobho malagrahaḥ

bahireva bahirvege tāpo 'pi ca sa sādhitaḥ /
varṣāśaradvasanteṣu vātādyaiḥ prakṛtaḥ kramāt

vaikṛto 'nyaḥ sa duḥ sādhyaḥ prāyaśca prākṛto 'nilāt /
varṣāsu māruto duṣṭaḥ pittaśleṣmānvitaṃ jvaram

kuryācca pittaṃ śaradi tasya cānucaraḥ kaphaḥ /
tatprakṛtyā visargācca tatra nānaśanādbhayam

kapho vasante tamapi vātapittaṃ bhavedanu /
balavatsvalpadoṣeṣu jvaraḥ sādhyo 'nupadravaḥ

sarvathā vikṛtijñāne prāgasādhya udāhṛtaḥ /
jvaropadravatīkṣṇatvaṃ mandāgnirbahumūtratā

na pravṛttirna vijīrṇā na kṣutsāmajvarākṛtiḥ /
jvaravego 'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ

malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam /
jīrṇatāmaviparyāsātsaptarātraṃ ca laṅghanam

jvaraḥ pañcavidhaḥ prokto malakālabalābalāt /
prāyaśaḥ sannipātena bhūyasāmupadiśyate

santataḥ satato 'nyedyustṛtīyakacaturthakau /
dhātumūtraśakṛdvāhisnota sāṃ vyāpino malāḥ

tāpayantastanuṃ sarvāṃ tulyadṛṣṭyādivardhitāḥ /
balino guravastasyāviśeṣeṇa rasāśritāḥ

satataṃ niṣpratidvandvājvaraṃ kuryuḥ suduḥ saham /
malaṃ jvaroṣṇadhātūnvā sa śīghraṃ kṣapayettataḥ

sarvākāraṃ rasādīnāṃ śuddhyāsuddhyāpi vā kramāt /
vātapittakaphaiḥ saptada śadvādaśavāsarāt

prāyo 'nuyāti maryādāṃ mokṣāya ca vadhāya ca /
ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ

dviguṇā saptamī yā ca navamyekādaśī tathā /
eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca

śuddhyāśuddhyā jvaraḥ kālaṃ dīrghamapyatra vartate /
kṛśānāṃ vyādhiyuktānāṃ mithyāhārādisevinām

alpo 'pi doṣo duṣṭyāderlabdhvānyatamato balam /
sa pratyanīko viṣamaṃ yasmādvṛddhikṣayānvitaḥ

savikṣepo jvaraṃ kuryādviṣamakṣayavṛddhibhāk /
doṣaḥ pravartate teṣāṃ sve kāle jvarayanbalī

nivartate punaścaiva pratyanīkabalābalaḥ /
kṣīṇadoṣo jvaraḥ sūkṣmo rasādiṣveva līyate

līnatvātkārśyavaivarṇyajāḍyādīnāṃ dadhāti saḥ /
āsannavikṛtāsyatvātsrotasāṃ rasavāhinām

āśu sarvasya vapuṣo vyāptidoṣo na jāyate /
santaḥ satatastena viparīto viparyayāt

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālena saṅgavān /
doṣo raktāśrayaḥ prāyaḥ karoti santataṃ jvaram

ahorātrasya sandhau syātsakṛdanyedyurāśritaḥ /
tasminmāṃsavahā nāḍī medonāḍī tṛtīyake

grāhī pittānilānmūrdhnastrikasya kaphapittataḥ /
sapṛṣṭhasyānilakaphātsa caikāhāntaraḥ smṛtaḥ

caturthako malairmedomajjāsthyanyatare sthitaḥ /
majjāstha eva hyaparaḥ prabhāvamanudarśayet

dvidhā kaphoṇijaṅghābhyāṃ sa pūrvaṃ śirasānilāt /
asthimajjorupagataścaturthakaviparyayaḥ

tridhā tryahaṃ jvarayati dinamekantu muñcati /
balā balena doṣaṇāmanyaceṣṭādijanmanām

pakrānāmaviparyāsātsaptarātrañca laṅghayet /
jvaraḥ syānmanasastadvatkarmaṇaśca tadātadā

gambhīradhātucāritvātsannipātena sambhavāt /
tulyocchrayācca doṣāṇāṃ duścikitsyaścaturthakaḥ

sūkṣāmātsūkṣmajvareṣveṣu dūraddūratareṣu ca /
doṣo raktādimārgeṣu śanairalpaścireṇa yat

yāti dehañca nāśeṣaṃ santāpādīnkarotyataḥ /
kramo yatnena vicchinnaḥ satāpo lakṣyate jvaraḥ

viṣamo viṣamārambhaḥ kṣapākālānusāravān /
yathottaraṃ mandagatirmandaśaktiryathāyatham

kālenāpnoti sadṛśānsa rasādīṃstathātathā /
doṣo jvarayati kruddhaścirācciratareṇa ca

bhūmau sthitaṃ jalaiḥ siktaṃ kālaṃ naiva pratīkṣate /
aṅkurāya yathā bījaṃ doṣabījaṃ bhavettathā

vegaṃ kṛtvāviṣaṃ yadvadāśaye nayate balam /
kupyatyāptabalaṃ bhūyaḥ kāladoṣaviṣantathā

evaṃ jvarāḥ pravartante viṣamāḥ satatādayaḥ /
utkleśo gauravaṃ dainyaṃ bhaṅgo 'ṅgānāṃ vijṛmbhaṇam

arocako vamiḥ śvāsaḥ sarvasminrasage jvare /
raktaniṣṭhīvanaṃ tṛṣṇā rūkṣoṣṇaṃ pīḍakodyamaḥ

dāharāgabhramamadapralāpo raktasaṃśrite /
tṛḍglāniḥ spṛṣṭavarcaskamantardāho bhramastamaḥ

daurgandhyaṃ gātravikṣepo māṃsasthe medasi sthite /
svedo 'titṛṣṇā vamanaṃ daurgandhyaṃ vā sahiṣṇutā

pralāpo glānirarucirasthige tvasthibhedanam /
doṣapravṛttirudbodhaḥ śvāsāṃgakṣepakūjanam

antardāho bahiḥ śaityaṃ śvāso hikkā hi majjame /
tamaso darśanaṃ marmacchedanaṃ stabdhameḍhratā

śukrapravṛttau mṛtyustu jāyate śukrasaṃśraye /
uttarottaraduḥ sādhyāḥ pañcānye tu viparyaye

pralimpanniva gātrāṇi śleṣmaṇā gauraveṇa ca /
mandajvarapralāpastu saśītaḥ syātpralepakaḥ

nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śītakṛcchreṇa gacchati /
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho bhavedaṅgabalāśakaḥ

haridrābhedavarṇābhastadvallepaṃ pramehati /
sa vai hāridrako nāma jvarabhedo 'ntakaḥ smṛtaḥ

kaphavātau samau yatra hīnapittasya dehinaḥ /
tīkṣṇo 'tha vā divā mando jāyate rātrijo jvaraḥ

divākarārpitabale vyāyāmācca viśoṣite /
śarīre niyataṃ vātājjvaraḥ syātpaurvarātrikaḥ

āmāśaye yadātmasthe śleṣmapitte hyadhaḥ sthite /
tadardhaṃ śītalaṃ dehe hyardhaṃ coṣṇaṃ prajāyate

kāye pittaṃ yadā nyastaṃ śleṣmā cānte vyavasthitaḥ /
uṣṇatvaṃ tena dehasya śītatvaṃ karapādayoḥ

rasaraktāśrayaḥ sādhyo māṃsa medogataśca yaḥ /
asthimajjāgataḥ kṛcchrastaistaiḥ svāṅgairhataprabhaḥ

visaṃjño jravegārtaḥ sakrodha iva vīkṣate /
sadoṣamuṣṇañca sadā śakṛnmuñcati vegavat

deho laghurvyapagataklamamohatāpaḥ pāko mukhe karaṇasauṣṭhavamavyathatvam /
svedaḥ kṣuvaḥ prakṛtiyogimano 'nnalipsā kaṇḍūśca mūrdhni vigatjvaralakṣaṇāni