ગરુડ પુરાણ · અધ્યાય 1.147

ઇતિ શ્રીગારુડે મહાપુરાણે પૂર્વખણ્ડે પ્રથમાંશાક્યે આચારકાણ્ડે સર્વરોગનિદાનં નામ ષટ્ચત્વારિંશદુત્તરશતતમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્- 147
ધન્વન્તરિરુવાચ ।
વક્ષ્યે જ્વરનિદાનં હિ સર્વજ્વરવિબુદ્ધયે ।
જ્વરો રોગપતિઃ પાપ્મા મૃત્યુરાજો ઽશનો ઽન્તકઃ ।
ક્રુદ્ધદક્ષાધ્વરધ્વંસિરુદ્રોર્ધ્વનયનોદ્ભવઃ

તત્સન્તાપો મોહમયઃ સન્તાપાત્માપચારજઃ ।
વિવિધૈર્નામભિઃ ક્રૂરો નાનાયોનિષુ વર્તતે

પાકલો ગજેષ્વભિતાપો વાજિષ્વલર્કઃ કુક્રુરેષુ ।
ઇન્દ્રમદો જલદેષ્વપ્સુ નીલિકા જ્યોતિરોષધીષુ ભૂમ્યામૂષરો નામ

હૃલ્લાસશ્છર્દનં કાસઃ સ્તંભઃ શૈત્ય ત્વગાદિષુ ।
અઙ્ગેષુ ચ સમુદ્ભૂતાઃ પિડકાશ્ચ કફોદ્ભવે

કાલે યથાસ્વં સર્વેષાં પ્રવૃત્તિર્વૃદ્ધિરેવ વા ।
નિદાનોક્તોનુપશયો વિપરીતોપશાયિતા

અરુચિશ્ચાવિપાકશ્ચ સ્તંભમાલસ્યમેવ ચ ।
હૃદ્દાહશ્ચ વિપાકશ્ચ તન્દ્રા ચાલસ્યમેવ ચ ।
વસ્તિર્વિમર્દાવનયા દોષાણામપ્રવર્તનમ્

લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસઃ ક્ષુન્નાશો રસદં મુખમ્ ।
સ્વચ્છમુષ્ણગુરુત્વઞ્ચ ગાત્રાણાં બહુમૂત્રતા ।
ન વિજીર્ણં ન ચ મ્લાનિર્જ્વરસ્યામસ્ય લક્ષણમ્

ક્ષુત્ક્ષામતા લઘુત્વં ચ ગાત્રાણાં જ્વરમાર્દવમ્ ।
દોષપ્રવૃત્તિરષ્ટાહાન્નિરામજ્વરલક્ષણમ્

યથા સ્વલિઙ્ગં સંસર્ગે જ્વરસંસર્ગજો ઽપિ વા ।
શિરોર્તિમૂર્છાવમિદેહદાહકણ્ઠાસ્યશોષારુચિપર્વભેદાઃ ।
ઉન્નિદ્રતા સંભ્રમરોમહર્ષા જૃંભાતિવાક્ત્વં પવનાત્સપિત્તાત્

તાપહાન્યરુચિપર્વશિરોરુક્ષ્ઠીવનશ્વસનકાસવિવર્ણાઃ ।
શીતજાડ્યતિમિરભ્રમિતન્દ્રાશ્લેષ્મવાતજનિતજ્વરલિઙ્ગમ્

શીતસ્તમ્ભસ્વેદદાહાવ્યવસ્થાસ્તૃષ્ણા કાસઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રવૃત્તિઃ ।
મોહસ્તન્દ્રાલિપ્તતિક્તાસ્યતા ચ જ્ઞેયં રૂપં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરસ્ય

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈર્દાહો ઽત્ર ચ મુહુર્મુહુઃ ।
તદુચ્છીતં મહા નિદ્રા દિવા જાગરણં નિશિ

સદા વા નૈવ વા નિદ્રા મહાસ્વેદો હિ નૈવ વા ।
ગીતનર્તનહાસ્યાદિઃ પ્રકૃતેહાપ્રવર્તનમ્

સાશ્રુણી કલુષે રક્તે ભુગ્ને લુલિતપક્ષ્મણી ।
અક્ષિણી પિણ્ડિકાપાર્શ્વશિરઃ પર્વાસ્થિરુગ્ભ્રમઃ

સસ્વનૌ સરુજૌ કર્ણૌ મહાશીતૌ હિ નૈવ વા ।
પરિદગ્ધા ખરા જિહ્વા ગુરુસ્ત્રસ્તાઙ્ગસન્ધિતા

ષ્ઠીવનં રક્તપિત્તસ્ય લોઠનં શિરસો ઽતિતૃટ્ ।
કોષ્ઠાનાં શ્યાવરક્તાનાં મણ્ડલાનાં ચ દર્શનમ્

હૃદ્વ્યથા મલંસસર્ગઃ પ્રવૃત્તિર્વાલ્પશો ઽતિ વા ।
સ્નિગ્ધાસ્યતા બલભ્રંશઃ સ્વરસાદઃ પ્રલાપિતઃ

દોષપાકશ્ચિરં તન્દ્રા પ્રતતં કણ્ઠકૂજનમ્ ।
સન્નિપાતમભિન્યાસં તં બ્રૂયાચ્ચ હતૌજસમ્

વાયુના કણ્ઠરુદ્ધેન પિત્તમન્તઃ સુપીડિતમ્ ।
વ્યવાયિત્વાચ્ચ સૌખ્યાચ્ચ બહિર્મર્ગં પ્રપદ્યતે ।
તેન હારિદ્રનેત્રત્વં સન્નિપાતોદ્ભવેજ્વરે

દોષે વિવૃદ્ધે નષ્ટે ઽગ્નૌ સર્વસંપૂર્ણલક્ષણઃ ।
સાન્નિપાતજ્વરો ઽસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તતો ઽન્યથા

અન્યત્ર સન્નિપાતોત્થં યત્ર પિત્તં પૃથક્સ્થિતમ્ ।
ત્વચિ કોષ્ઠે ચ વા દાહં વિદધાતિ પુરો ઽનુ વા

તદ્વદ્વાતકફે શીતં દાહાદિર્દુસ્તરસ્તયોઃ ।
શીતાદૌ તત્ર પિત્તેન કફે સ્યાન્દિતશોષિતે

પિત્તે શાન્તે ઽથ વૈ મૂર્છા મદસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે ।
દાહાદૌ પુનરન્તેષુ તન્દ્રાલસ્યે વમિઃ ક્રમાત્

આગન્તુરભિગાતાભિષઙ્ગશાપાભિચારતઃ ।
ચતુર્ધા તુ કૃતઃ સ્વેદો દાહાદ્યૈરભિઘાતજઃ

શ્રમાચ્ચ તસ્મિન્પવનઃ પ્રાયો રક્તં પ્રદૂષયન્ ।
સવ્યથાશોકવૈવર્ણ્યં સરુજં કુરુતે જ્વરમ્

ગ્રહાવેશૌષધિવિષક્રોધભીશોકકામજઃ

અભિષઙ્ગગ્રહો ઽપ્યસ્મિન્નકસ્માદ્વાસરોદને ।
ઓષધીગન્ધજે મૂર્છા શિરોરુગ્વમથુઃ ક્ષયઃ

વિષાન્મૂર્છાતિસારશ્ચ શ્યાવતા દાહકૃદ્ભ્રમઃ ।
ક્રોધાત્કમ્પઃ શિરોરુક્ચ પ્રલાપો ભયશોકજે

કામાદ્ભ્રમો ઽરુચિર્દાહો હ્રીનિદ્રાધીધૃતિક્ષયાઃ ।
ગ્રહાદૌ સન્નિપાતસ્ય રૂપાદૌ મરુતસ્તયોઃ

કોપાત્કોપે ઽપિ પિત્તસ્ય યૌ તુ શાપાભિચારજૌ ।
સન્નિપાતજ્વરૌ ઘોરૌ તાવસહ્યતમૌ મતૌ

તન્ત્રા ભિચારિકૈર્મન્ત્રૈર્દૂયમાનઞ્ચ તપ્યતે ।
પૂર્વઞ્ચૈતસ્તતો દેહસ્તતો વિસ્ફોટદિગ્ભ્રમૈઃ

સદાહમૂર્છાગ્રસ્તસ્ય પ્રત્યહં વર્ધતે જ્વરઃ ।
ઇતિ જ્વરો ઽષ્ટધા દૃષ્ટઃ સમાસાદ્દ્વિબિધસ્તુ સઃ

શારીરો માનસઃ સૌમ્યસ્તીક્ષ્ણોંન્તર્બહિરાશ્રયઃ ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતઃ સાધ્યો ઽસાધ્યઃ સામો નિરામકઃ

પૂર્વં શરિરે શરીરે તાપો મનસિ માનસે ।
પવનૈર્યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્

દાહઃ પિત્તયુતે મિશ્રં મિશ્રે ઽન્તઃ સંશ્રયે પુનઃ ।
જ્વરે ઽધિકં વિકારાઃ સ્યુરન્તઃ ક્ષોભો મલગ્રહઃ

બહિરેવ બહિર્વેગે તાપો ઽપિ ચ સ સાધિતઃ ।
વર્ષાશરદ્વસન્તેષુ વાતાદ્યૈઃ પ્રકૃતઃ ક્રમાત્

વૈકૃતો ઽન્યઃ સ દુઃ સાધ્યઃ પ્રાયશ્ચ પ્રાકૃતો ઽનિલાત્ ।
વર્ષાસુ મારુતો દુષ્ટઃ પિત્તશ્લેષ્માન્વિતં જ્વરમ્

કુર્યાચ્ચ પિત્તં શરદિ તસ્ય ચાનુચરઃ કફઃ ।
તત્પ્રકૃત્યા વિસર્ગાચ્ચ તત્ર નાનશનાદ્ભયમ્

કફો વસન્તે તમપિ વાતપિત્તં ભવેદનુ ।
બલવત્સ્વલ્પદોષેષુ જ્વરઃ સાધ્યો ઽનુપદ્રવઃ

સર્વથા વિકૃતિજ્ઞાને પ્રાગસાધ્ય ઉદાહૃતઃ ।
જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં મન્દાગ્નિર્બહુમૂત્રતા

ન પ્રવૃત્તિર્ન વિજીર્ણા ન ક્ષુત્સામજ્વરાકૃતિઃ ।
જ્વરવેગો ઽધિકસ્તૃષ્ણા પ્રલાપઃ શ્વસનં ભ્રમઃ

મલપ્રવૃત્તિરુત્ક્લેશઃ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્ ।
જીર્ણતામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રં ચ લઙ્ઘનમ્

જ્વરઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તો મલકાલબલાબલાત્ ।
પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન ભૂયસામુપદિશ્યતે

સન્તતઃ સતતો ઽન્યેદ્યુસ્તૃતીયકચતુર્થકૌ ।
ધાતુમૂત્રશકૃદ્વાહિસ્નોત સાં વ્યાપિનો મલાઃ

તાપયન્તસ્તનું સર્વાં તુલ્યદૃષ્ટ્યાદિવર્ધિતાઃ ।
બલિનો ગુરવસ્તસ્યાવિશેષેણ રસાશ્રિતાઃ

સતતં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વાજ્વરં કુર્યુઃ સુદુઃ સહમ્ ।
મલં જ્વરોષ્ણધાતૂન્વા સ શીઘ્રં ક્ષપયેત્તતઃ

સર્વાકારં રસાદીનાં શુદ્ધ્યાસુદ્ધ્યાપિ વા ક્રમાત્ ।
વાતપિત્તકફૈઃ સપ્તદ શદ્વાદશવાસરાત્

પ્રાયો ઽનુયાતિ મર્યાદાં મોક્ષાય ચ વધાય ચ ।
ઇત્યગ્નિવેશસ્ય મતં હારીતસ્ય પુનઃ સ્મૃતિઃ

દ્વિગુણા સપ્તમી યા ચ નવમ્યેકાદશી તથા ।
એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ

શુદ્ધ્યાશુદ્ધ્યા જ્વરઃ કાલં દીર્ઘમપ્યત્ર વર્તતે ।
કૃશાનાં વ્યાધિયુક્તાનાં મિથ્યાહારાદિસેવિનામ્

અલ્પો ઽપિ દોષો દુષ્ટ્યાદેર્લબ્ધ્વાન્યતમતો બલમ્ ।
સ પ્રત્યનીકો વિષમં યસ્માદ્વૃદ્ધિક્ષયાન્વિતઃ

સવિક્ષેપો જ્વરં કુર્યાદ્વિષમક્ષયવૃદ્ધિભાક્ ।
દોષઃ પ્રવર્તતે તેષાં સ્વે કાલે જ્વરયન્બલી

નિવર્તતે પુનશ્ચૈવ પ્રત્યનીકબલાબલઃ ।
ક્ષીણદોષો જ્વરઃ સૂક્ષ્મો રસાદિષ્વેવ લીયતે

લીનત્વાત્કાર્શ્યવૈવર્ણ્યજાડ્યાદીનાં દધાતિ સઃ ।
આસન્નવિકૃતાસ્યત્વાત્સ્રોતસાં રસવાહિનામ્

આશુ સર્વસ્ય વપુષો વ્યાપ્તિદોષો ન જાયતે ।
સન્તઃ સતતસ્તેન વિપરીતો વિપર્યયાત્

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલેન સઙ્ગવાન્ ।
દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સન્તતં જ્વરમ્

અહોરાત્રસ્ય સન્ધૌ સ્યાત્સકૃદન્યેદ્યુરાશ્રિતઃ ।
તસ્મિન્માંસવહા નાડી મેદોનાડી તૃતીયકે

ગ્રાહી પિત્તાનિલાન્મૂર્ધ્નસ્ત્રિકસ્ય કફપિત્તતઃ ।
સપૃષ્ઠસ્યાનિલકફાત્સ ચૈકાહાન્તરઃ સ્મૃતઃ

ચતુર્થકો મલૈર્મેદોમજ્જાસ્થ્યન્યતરે સ્થિતઃ ।
મજ્જાસ્થ એવ હ્યપરઃ પ્રભાવમનુદર્શયેત્

દ્વિધા કફોણિજઙ્ઘાભ્યાં સ પૂર્વં શિરસાનિલાત્ ।
અસ્થિમજ્જોરુપગતશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ

ત્રિધા ત્ર્યહં જ્વરયતિ દિનમેકન્તુ મુઞ્ચતિ ।
બલા બલેન દોષણામન્યચેષ્ટાદિજન્મનામ્

પક્રાનામવિપર્યાસાત્સપ્તરાત્રઞ્ચ લઙ્ઘયેત્ ।
જ્વરઃ સ્યાન્મનસસ્તદ્વત્કર્મણશ્ચ તદાતદા

ગમ્ભીરધાતુચારિત્વાત્સન્નિપાતેન સમ્ભવાત્ ।
તુલ્યોચ્છ્રયાચ્ચ દોષાણાં દુશ્ચિકિત્સ્યશ્ચતુર્થકઃ

સૂક્ષામાત્સૂક્ષ્મજ્વરેષ્વેષુ દૂરદ્દૂરતરેષુ ચ ।
દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પશ્ચિરેણ યત્

યાતિ દેહઞ્ચ નાશેષં સન્તાપાદીન્કરોત્યતઃ ।
ક્રમો યત્નેન વિચ્છિન્નઃ સતાપો લક્ષ્યતે જ્વરઃ

વિષમો વિષમારમ્ભઃ ક્ષપાકાલાનુસારવાન્ ।
યથોત્તરં મન્દગતિર્મન્દશક્તિર્યથાયથમ્

કાલેનાપ્નોતિ સદૃશાન્સ રસાદીંસ્તથાતથા ।
દોષો જ્વરયતિ ક્રુદ્ધશ્ચિરાચ્ચિરતરેણ ચ

ભૂમૌ સ્થિતં જલૈઃ સિક્તં કાલં નૈવ પ્રતીક્ષતે ।
અઙ્કુરાય યથા બીજં દોષબીજં ભવેત્તથા

વેગં કૃત્વાવિષં યદ્વદાશયે નયતે બલમ્ ।
કુપ્યત્યાપ્તબલં ભૂયઃ કાલદોષવિષન્તથા

એવં જ્વરાઃ પ્રવર્તન્તે વિષમાઃ સતતાદયઃ ।
ઉત્ક્લેશો ગૌરવં દૈન્યં ભઙ્ગો ઽઙ્ગાનાં વિજૃમ્ભણમ્

અરોચકો વમિઃ શ્વાસઃ સર્વસ્મિન્રસગે જ્વરે ।
રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણા રૂક્ષોષ્ણં પીડકોદ્યમઃ

દાહરાગભ્રમમદપ્રલાપો રક્તસંશ્રિતે ।
તૃડ્ગ્લાનિઃ સ્પૃષ્ટવર્ચસ્કમન્તર્દાહો ભ્રમસ્તમઃ

દૌર્ગન્ધ્યં ગાત્રવિક્ષેપો માંસસ્થે મેદસિ સ્થિતે ।
સ્વેદો ઽતિતૃષ્ણા વમનં દૌર્ગન્ધ્યં વા સહિષ્ણુતા

પ્રલાપો ગ્લાનિરરુચિરસ્થિગે ત્વસ્થિભેદનમ્ ।
દોષપ્રવૃત્તિરુદ્બોધઃ શ્વાસાંગક્ષેપકૂજનમ્

અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યં શ્વાસો હિક્કા હિ મજ્જમે ।
તમસો દર્શનં મર્મચ્છેદનં સ્તબ્ધમેઢ્રતા

શુક્રપ્રવૃત્તૌ મૃત્યુસ્તુ જાયતે શુક્રસંશ્રયે ।
ઉત્તરોત્તરદુઃ સાધ્યાઃ પઞ્ચાન્યે તુ વિપર્યયે

પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ શ્લેષ્મણા ગૌરવેણ ચ ।
મન્દજ્વરપ્રલાપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ

નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શીતકૃચ્છ્રેણ ગચ્છતિ ।
સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો ભવેદઙ્ગબલાશકઃ

હરિદ્રાભેદવર્ણાભસ્તદ્વલ્લેપં પ્રમેહતિ ।
સ વૈ હારિદ્રકો નામ જ્વરભેદો ઽન્તકઃ સ્મૃતઃ

કફવાતૌ સમૌ યત્ર હીનપિત્તસ્ય દેહિનઃ ।
તીક્ષ્ણો ઽથ વા દિવા મન્દો જાયતે રાત્રિજો જ્વરઃ

દિવાકરાર્પિતબલે વ્યાયામાચ્ચ વિશોષિતે ।
શરીરે નિયતં વાતાજ્જ્વરઃ સ્યાત્પૌર્વરાત્રિકઃ

આમાશયે યદાત્મસ્થે શ્લેષ્મપિત્તે હ્યધઃ સ્થિતે ।
તદર્ધં શીતલં દેહે હ્યર્ધં ચોષ્ણં પ્રજાયતે

કાયે પિત્તં યદા ન્યસ્તં શ્લેષ્મા ચાન્તે વ્યવસ્થિતઃ ।
ઉષ્ણત્વં તેન દેહસ્ય શીતત્વં કરપાદયોઃ

રસરક્તાશ્રયઃ સાધ્યો માંસ મેદોગતશ્ચ યઃ ।
અસ્થિમજ્જાગતઃ કૃચ્છ્રસ્તૈસ્તૈઃ સ્વાઙ્ગૈર્હતપ્રભઃ

વિસંજ્ઞો જ્રવેગાર્તઃ સક્રોધ ઇવ વીક્ષતે ।
સદોષમુષ્ણઞ્ચ સદા શકૃન્મુઞ્ચતિ વેગવત્

દેહો લઘુર્વ્યપગતક્લમમોહતાપઃ પાકો મુખે કરણસૌષ્ઠવમવ્યથત્વમ્ ।
સ્વેદઃ ક્ષુવઃ પ્રકૃતિયોગિમનો ઽન્નલિપ્સા કણ્ડૂશ્ચ મૂર્ધ્નિ વિગત્જ્વરલક્ષણાનિ