Ganesha Purana · Chapter 2.91.95

adhyāya ९१ prāraṃbha :-
ka uvāca /
tato dvitīye varṣe sa bālo bālairasaṃkhyakaiḥ /
cikrīḍa vāṭikāmadhye nānādrumalatākule

phalāni bhakṣayāmāsa kharjūrīpanasāni ca /
dadau tebhyo'tibalātsa pātayitvā bahūnyapi

kūṭo nāma mahādaityaḥ kūṭamāyākaraḥ khalaḥ /
tattṛṣākālamājñāya vāpikāyāṃ viṣāṇi saḥ

loḍayāmāsa durbuddhiḥ sarveṣāṃ hi jighāṃsayā /
yeṣāṃ tu sparśamātreṇa mriyante prāṇinaḥ kṣaṇāt

yadutthavāyunā spṛṣṭā nipatanti khagā bhuvi /
tataḥ kūṭo gatastatra tasthau nāśadidṛkṣayā

tataste bālakāḥ pātumajñānāttu jalaṃ yayuḥ /
papuḥ sarve svaculakairañjalībhiśca kecana

mṛtānmatsyānsamādāya bahiryātā mṛtāstadā /
rakṣako grāmamadhye tu ghoṣayāmāsa tanmṛtim

tato mahāravaṃ kṛtvā tatrāyuḥ sarvanāgarāḥ /
ghnantaḥ pāṇitalairvakṣaḥ pāṣāṇairapare śiraḥ

hāhākāro mahānāsītpaṃvadhūyoṣitāmapi /
teṣāmākrandanaṃ śrutvā śivāyā api bālakaḥ

ajīvayaddṛṣṭipātaiḥ sarvāṃstānpurabālakān /
krūradṛṣṭyā kūṭadaityaṃ mṛtaṃ bhūmau nyapatayat

paṃcayojanavistīrṇā cūrṇitāṃ tena vāṭikām /
dadṛśurnāgarāḥ sarve katicicca palāyitāḥ

so'jīvayajjalacarānnirviṣāṃ vāpikāṃ vyadhāt/
svaṃ svaṃ bālaṃ samādāya sarve te svālayaṃ yayuḥ

praśaśaṃsuḥ śivā bālaṃ ninindurnāstikāḥ khalāḥ /
asya saṃgādariṣṭāni naśyantīti pare'bruvan

tatastṛtīyavarṣe tu prātaḥkāle'drijāsutaḥ /
vaṃcayitvā bahiryāto munibālāstamanvayuḥ

ahorātraviyogena parasparamathāśliṣan /
ta ūcurniśi deva tvā svapne paśyāma sarvadā

rātriryugasamā deva jāyate tvāmapaśyatām /
idānīṃ tvāṃ nirīkṣyaiva prasannāḥ smo'khilā vayam

krīḍāmo'dya mahāsattvaṃ dvandvībhūya yathāsukham /
tato'rdhaṃ ekato bhūtvā pare'rdhe parato'pi ca

abhyaghnanpaṃkagolena nādayanto'tha rodasī/
āhlādenātha yudhyanto vikarṣantaḥ parasparam

ramantaste yayurdūramāśramaṃ kasyacinmuneḥ /
sarovare tatra remuryojanāyatavistare

siccanto'ñjalibhirvāri dvandvībhūtā yathā purā /
nimajya skandhamāruhya majjayanto balātparam

tato daityo matsyarūpī teṣu krīḍārato'bhavat /
āsphālayankarāghātaistajjalaṃ teṣu pucchataḥ

kaluṣāttajjalādbhaṃgājjagmustīraṃ muhurmuhuḥ /
tīre dṛṣṭvā'drijāputraṃ matsyastannikaṭaṃ yayau

vyādāya vadanaṃ dadhre tadaṃghrī vicakarṣa ca /
nināya dhāva dhāveti kośayantaṃ mahājale

nimajjya sa jale tena cirakālaṃ mahāsuraḥ /
arodiṣurmunisutā magnaṃ vīkṣyādrijāsutam

hāhākāraṃ prakurvantaḥ karapṛṣṭhoṣṭhasaṃyutam /
kecidgatvā saro ramyaṃ paśyanto dadṛśurna tam

bhavānītāḍanādbhītāḥ kecidbālāḥ palāyitāḥ /
kecitte bālakā gatvā'śaṃsanmagnaṃ śiśuṃ ca tam

sarvānnaḥ krīḍato hitvā nīto matsyena bālakaḥ /
ka uvāca /
śrutvā tadvacanaṃ gaurī mūrcchitā patitā bhuvi

muhūrtāccetanāṃ labdhvā rodamānā yayau bahiḥ/ /
muṃcaṃntī netrajaṃ vāri mastakātpatitāṃcalā

skhalantī niḥśvasantī ca patantī dharaṇītale /
sakhyastāmanvayuḥ kāściddhitvā kāryāṇi satvarāḥ

sarastīraṃ śīghrataramāgatā sakhibhiḥ saha/
munayastamudantaṃ ca śrutvā yātāḥ saraḥ prati

agādhe'mbhasi te kecinmagnā nāpurumāsutam /
tāmūcurjananīṃ kecinmagnā no bālakā jale

taiḥ punarna ca dṛṣṭaśca matsyodaragataḥ sutaḥ /
rodanaṃ punarārebhe gaurī śrutvā tu tadvacaḥ

umovāca /
mama prāṇā gamiṣyanti vinā taṃ sarvasundaram /
atikleśena saṃlabdhamatipauruṣamīśvaram

carācaraguruṃ māyātītaṃ māyāvinaṃ param /
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ viśvasaṃbhavam

lalāṭaṃ nijaghānoro vāraṃvāraṃ kareṇa sā /
rurudurmunayo vīkṣya rudatīṃ tāṃ tathāvidhām

tataḥ kāruṇiko devo niśamya karuṇaṃ vacaḥ /
svayamaṇḍajarūpo'bhūdyuyudhāte parasparam

tadāghātena jalajā mṛtāstīre nipetire/
daṃṣṭrābhyāṃ daṃśataḥ smobhau ghnataḥ sma pucchaghātataḥ

udaraṃ svodareṇaiva pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhena jaghnatuḥ /
evaṃ cirataraṃ yuddhaṃ kṛtvā dāruṇamojasā

matsyarūpaṃ guṇeśo'tha balājjaghne mukhe mukham /
bhagnāsyo bhagnadarpo'sau bhagnanetro'bhavacca saḥ

papāla jalamadhye sa pṛṣṭhe'gātsa umāsutaḥ /
yatra yatra yayau so'tha tatra tatrāpyasau yayau

kvacillīnaṃ tu taṃ dṛṣṭvā pucchāghātairatāḍayat /
tatpucchaṃ tu mukhe dhṛtvā guṇeśo bahirānayat

cucūrṇa nijabhāreṇa gatāsuṃ visasarja saḥ /
tyajantaṃ rudhiraṃ vaktrānnadantaṃ balavattaram

tena śabdena mahatā cakampe bhuvanatrayam /
niryayau jalamadhyātsa liliṃgaṃ pārvatīṃ tadā

ānandamagnā gaurī taṃ stanapānaṃ mudā dadau /
māmapṛṣṭvātha kutra tvaṃ gato'si bālakaiḥ saha

yadyadāyāti vighnaṃ te tattaddaivādvinaśyati /
marīce rakṣaṇācchambhoḥ kṛpayā jagadīśituḥ

kuruṣe kiṃ capalatāṃ rakṣitavyaḥ kathaṃ mayā /
tvadviyogānmama prāṇā gamiṣyanti priyārbhaka

ka uvāca /
tato munigaṇāḥ procustvāṃ vinā duḥkhitā vayama /
idānīṃ punarānandaṃ prāptāstvaddarśanādvibho

pūpūjurmunayo nānādravyaiḥ sakhyaḥ striyo'pi ca /
namaskṛtya guṇeśaṃ taṃ prārthayansarva eva tam

vayaṃ tvadīyā deveśa na nastyaktuṃ tvamarhasi /
tatomā bālamādāya yayau svasthānamuttamam

anantaraṃ gaṇāḥ sakhyo munayo harṣanirbharāḥ /
mārgamadhye paraḥ śailanāmā daityo mahābalaḥ

sarvaśatruharo nakradṛḍhāṃgo 'śanināśanaḥ /
girīṇāṃ yasya śabdena dāraṇaṃ jāyate kṣaṇāt

mārgaṃ nirudhya sahasā saṃsthiro rodasī spṛśat /
dviyojanamastako'sāvadho dvādaśayojanaḥ

sarastaḍāgā vṛkṣāśca latā yatra vibhānti ca /
krīḍanti siṃhaśārdūlā vāraṇā yakṣarākṣasāḥ

sarve te vihvalāḥ procuḥ kimidaṃ vighnamutthitam /
tadantike sthitā gaurī te'pi sarve sthitāstadā

tataste munayaḥ procuḥ kadā drakṣyāma yoṣitaḥ /
apatyāni guṇeśasya kadā syādatra vikramaḥ

gamiṣyati vathā homakālo'yaṃ naḥ svadhākriyāḥ /
gaurī jagāda tānsarvanmiā khedaṃ kartumahaṃtha

mamāpi cintā saṃprāptā śaṃkarasya hi jāyate /
ka uvāca /
śrutvā vākyāni tānyāśu guṇeśo buddhimattaraḥ

pragṛhya tu virāḍrūpaṃ śvāsamātrānirākarot /
dadṛśurna ca tadrūpaṃ mohitā munayo'pi te

tacchvāsayogātsa girirbabhrāma gagane tadā /
āścarya paramaṃ prāptāḥ sarve te taṃ praśaṃsire

vātyāgataṃ yathā patraṃ tato'sau panito bhuvi /
sahasradhā'bhavacchailaḥ punarvṛkṣānacūrṇayat

tataste munayaḥ procuḥ sādhu sādhu guṇeśvara /
dūrikṛtamariṣṭaṃ naḥ svāśramasthā vayaṃ sukham

vasāmastvatprasādena svasvakarmaratā bhṛśam /
ka uvāca /
evamuktvā ca natvā ca pṛṣṭvā saṃpūjya taṃ yayuḥ

pārvatī ca tamādāya viveśa nijamandiram /
sakhyaśca munipatnyaśca pṛṣṭvā tāṃ svagṛhaṃ yayuḥ

idaṃ yaḥ śṛṇuyānmartyaḥ sarvatra sukhamāpnuyāt /
āyurārogyamaiśvaryaṃ sarvatra vijayaṃ tathā ६४ (४०७८)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vatsaśailāsuravadho nāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ९२ prāraṃbha :-
ka uvāca /
tataḥ kadācidgirijā prātaḥ snātvā tvarānvitā/
supte bāle caturvarṣe liṃgapūjāṃ cakāra sā

vāmahaste nidhāyaiva pārthivīṃ mūrtimuttamām /
sa utthāya rudanstanyaṃ yayāce haṭhatatparaḥ

kṣaṇaṃ tiṣṭha kṣaṇaṃ tiṣṭhetyevaṃ mātā nyaṣedhayat /
sa ruṣā'pātayanmūrtiṃ taddhastāddhastaghātataḥ

taṃ ca sā hastaghātena jaghāna dṛḍha roṣataḥ /
sa ruṣā punarāgatya dadaṃśāṃgulimulbaṇam

muṃca muṃca mama prāṇā gamiṣyantīti sā'bravīt /
daṣṭhāmaṃgulimutsṛjya papāla dūrato'rbhakaḥ

asravadrudhiraṃ tasyā aṃgulerbahulaṃ bhuvi /
yathā kṣīrakarmavṛkṣādṛḍhāghātena pīḍitāt

tato yaṣṭiṃ samādāya tāḍituṃ sā sutaṃ yayau /
dhāvayitvā dadhārainaṃ dadarśa śivarūpiṇam

paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śeṣaśobhitam /
triśūlaṃ ḍamaruṃ bhasmaruṇḍamālāṃ ca bibhratam

vasānaṃ carmaṇī hastivyāghrayoḥ śaśiśekharam /
dṛṣṭvetthaṃ lajjitā yaṣṭiṃ tatyājādhomukhī śivā

puro vā mandiraṃ vāpi gantuṃ sā nāśakattadā /
taccintāṃ sa parijñāya babhūvārbhakarūpavān

krīḍate muniputreṣu munibālasvarūpavān /
anvayādgirijā bālaṃ nāpaśyatteṣu taṃ sutama

papraccha tānmunisutānmama bālaḥ kuto gataḥ /
daṣṭvāṃgulīṃ madiyāṃ tu papāla capalo'rbhakaḥ

ta ūcurmuniputrāstāmito yāto'rbhakastava /
tato jagāma girijā purataḥ purato'pi ca

viśīrṇakabarībhārā śramagharmasamanvitā /
itastato dhāvamānā srastavastrāṃcalā śivā /
tasyāḥ śramaṃ sa vijñāya yayau pūrvasvarūpavān

tadantikaṃ dadhārainaṃ hastābhyāṃ girijā dṛḍham /
svīyāṃcalena ta baddhvā yayau hṛṣṭā svamandirama

uvāca roṣātsamyaktvaṃ mama haste samāgataḥ /
apasmārāticapala mārayiṣye'dhunā bhṛśam

śambhave vā nivediṣye sa tvāṃ vā tāḍayiṣyati /
śrutvetthaṃ vacanaṃ māturluluṇṭha dharaṇītale

niḥsṛtaṃ bandhanaṃ jñātvā papāla tvarayā punaḥ /
punardhāvati sā pṛṣṭhe duḥkhitā bhṛśavihvalā

etasminnantare duṣṭo dānavaḥ kardamāsuraḥ/
dvijarūpadharo mālāṃ dadhāno dakṣiṇe kare

kamaṇḍaluṃ vāripūrṇaṃ bhasmoddhūlitavigrahaḥ /
aruṇārkanibhe vastre vasāno māyiko bhṛśam

sa ūce vacanaṃ bālaṃ kimarthaṃ tvaṃ palāyase /
tvadbhītervāraṇaṃ sadyaḥ kariṣye'haṃ na saṃśayaḥ

neṣye tvāṃ yatra te mātā na jānīyātkathaṃcana /
na ca kālabhayaṃ tatra na cānyadbhayamaṇvapi

ka uvāca /
tamuvācārbhako bhītastathā kuru yathā mama /
na paśyejjananī tātaḥ śaraṇaṃ tvāmupāgataḥ

evaṃ vadati yāvattu yayau bālasvabhāvataḥ /
gigīla tāvadevāsau taṃ duṣṭaḥ kardamāsuraḥ

rambhāphalasya pakvasya khaṇḍaṃ komalamarbhakam /
tatpādapadmacihnāni bhamau dṛṣṭvā yayau śivā

dvijaṃ dadarśa purato'pṛcchattaṃ ca tato'rbhakam /
svāmiṃstvayā mama suta ito gacchannirīkṣitaḥ

imāni padapadmāni cihnayuktāni paśya bhoḥ /
idānīṃ dhāvamānaḥ sa kutra gupto'bha vaddvija

tatastāmabravīdvipro dukhitāṃ taddhiyogataḥ/
dvija uvāca /
kiṃ naḥ prayojanaṃ mātastanayena tavānaghe

udāsīnatayā mātastiṣṭhatāmīśacetasām /
tathāpi naiva dṛṣṭaste tanayaḥ kvāpi śailaje

tanayaḥ kiṃ tvayā devi madadhīnaḥ kṛto'bhavat/
ka uvāca /
evaṃ vadati tasmiṃstu duḥkhitāṃ vīkṣya śailajām

āvirāsīnnirvikārastanmukhāt sa guṇeśvaraḥ /
sā prāha tanayaṃ dṛṣṭvā kathaṃ mithyā bravīṣi re

tavaiva nikaṭe putro dṛṣṭo'yaṃ gopitastvayā/
santaḥ prāṇātyaye prāpte na bhāṣante'nṛtaṃ kvacita

ka uvāca /
iti tasyā vacaḥ śrutvā sa daityo dīrghadehavān /
vyomaspṛṅamastako bālamādāya niryayau tataḥ

tataḥ sā pṛṣṭhato lagnā krandantī tanayaṃ śivā /
guṇeśo'pi tato dadhre tasmāddīrghaṃtaraṃ vapuḥ

dṛṣṭvā duḥkhaṃ jananyāstu praśocantyā muhurmuhuḥ /
taddehaṃ śatadhā kṛtvā cucūrṇāṅghrivighātataḥ

patamāno'pi taddehaścūrṇayāmāsa śākhinaḥ /
jananyā agratastasthau saṃhṛtyaivaṃ tu dānavam

guṇeśo munayo devāstatpanyo'tha samāgatāḥ/
ūcustāṃ pārvatīṃ vidhnāḥ kiyanto'sya bhavanti hi

ta eva nāśamāyānti tava puṇyātsureśvari /
sarvaistaiḥ pūjitaṃ bālaṃ gṛhītvā svakaṭau śivā

gṛhaṃ jagāma taistābhirharṣanirbharamānasā /
purāmaragaṇāṃjjitvā garutmānamṛtaṃ yathā

uttatāra śivā bālaṃ svāṃgaṇe kaṭideśataḥ /
sa tu mūrchāgato luṃṭhandharaṇyāṃ ca punaḥ punaḥ

vāraṃ vāraṃ dadau jṛmbhāṃ prasārya mukhapaṃkajam /
kiṃ jātamadhunaivāsya dhāvayitvā yayau śivā

mukhamadhye dadarśāsya viśvaṃ viśvasvarūpiṇaḥ /
saptadvīpāṃ vasumatīṃ puragrāmavanākarān

brahmāṇaṃ bhāskaraṃ śeṣaṃ viṣṇuṃ parvatasāgarān /
gandharvānyakṣarakṣāṃsi munipakṣigaṇānapi /
nadīvāpītaḍāgāni manūnaṣṭau vasūnapi

śaśisūryānaloḍūni sacetanamacetanam /
pātālānyapi saptāni svargānapyekaviṃśatīn

evaṃ tribhuvanaṃ dṛṣṭvā mumūrcha girijā tadā /
nimīlya nayane bhrāntā muhūrtadvayamāsthitā

śivaṃ sasmāra manasā sāvadhānā tato'bhavata /
yathā pūrvasthitaṃ bālaṃ paśyati sma puraḥsthitam

tatastaṃ parituṣṭāva tatprasādaprasannadhīḥ /
pārvatyuvāca /
paramātmā tvamevāsi carācaragururbhavān

cidānandaghano nityo nityānityasvarūpavān /
tvatkukṣau pariduṣṭāni bhuvanāni caturdaśa

devā yakṣāśca rakṣāṃsi sarito vṛkṣasaṃcayāḥ /
sarvaṃ carācaraṃ dṛṣṭaṃ mayā vaktuṃ na śakyate

bhrāntā'haṃ patitaṃ bhūmau sāvadhānā śivasmṛteḥ /
jātā'haṃ bālarūpeṇāpaśyaṃ tvāṃ prākṛtaṃ śiśuma

ka uvāca /
evaṃ stuvatyāṃ tasyāṃ tu māyāmāviścakāra saḥ /
lālayitvā kaṭau gṛhya stanapānaṃ dadau śivā

gṛhaṃ praviṣṭā girijā gṛhakāryaratā'bhavat /
munayo munipatnyaśca yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam

idamākhyānakaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ prapucyate ५३ (४१३१)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvarūpadarśanaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ९३ prāraṃbha :-
ka uvāca /
tatastu paṃcame varṣe pravṛtte munibālakāḥ /
uṣaḥkāle guṇeśasya samāgamya gṛhaṃ prati

prātaḥkāle kathaṃ śeṣe prottiṣṭhottiṣṭha he sakhe /
utthāpaya nijaṃ bālamityūcuste śivāmapi

tānuvāca śivā vākyaṃ nidrā vo na samāgatā /
krīḍāyāmeva saktānāṃ capalānāṃ divāniśam

kathaṃ yāhītyanudite nirlajjā mūḍhabhāvata /
ta ūcuḥ /
mātarna tava vākyena kopo no jāyate kvacit

vayaṃ te bālakāḥ kiṃ na tvaṃ vā no jananī na kim /
asmiṃstava śiśau saktaṃ sarveṣāṃ mānasaṃ sadā

enaṃ paśyāma purato divānaktaṃ nirantaram /
vinainaṃ ca samādhānaṃ na naścetasi jāyate

śrutvā vākyāni teṣāṃ tu prodatiṣṭhattadā śiśuḥ /
liliṃga bahirāgatya guṇeśastaiḥ parasparam

yayurbahirmudā yuktā dhṛtvā hastānparasparam /
dvibhāgībhūya cikrīḍurnānāyuddhaviceṣṭitaiḥ

mastakaṃ mastakenaiva vakṣasā vakṣa eva ca /
bāhubhyāṃ caiva bāhū ca nijaghnuste parasparam

jalena rajasā caiva kandukairmuṣṭibhistathā/
kardamairgomayaiḥ kecidāndolanavikarṣaṇaiḥ

kolāhalaṃ prakurvantaḥ śṛṃgavaṃśaravānapi /
daityabhūtā jayaṃ prāpurdevabhūtāḥ parājayam

evaṃ yudhyatsu teṣvevaṃ khaḍganāmā mahāsuraḥ /
āyayāvuṣṭarūpeṇa viśālena nabhaspṛśā

pucchavātena mahatā patitā vṛkṣasaṃcayāḥ /
śūladanto lalajjihvaḥ pādenāmardayandiśaḥ

sa mahāntaṃ ravaṃ kṛtvā tamadhāvadguṇeśvaram /
pratiśabdena sahasā nādayanvidiśo diśaḥ

taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve muniputrā bhayāturāḥ /
dhāva dhāveti taṃ bālaṃ cukruśuḥ kecidarbhakāḥ

teṣāmākranditaṃ śrutvā sahasā sa guṇeśvaraḥ /
kṛtvā mahattaraṃ rūpamuḍḍīya taṃ jaghāna ha

muṣṭighātena śirasi vajreṇeva mahācalam /
sa bhinnahṛdayo duṣṭo vamanraktaṃ mukhādbahu

kṛtvā ghoraṃ mahāśabdaṃ patito dharaṇītale /
vicālya caraṇagrīvāmākrandya ca punaḥ punaḥ

svīyaṃ dehaṃ samāsthāya tatyāja jīvitaṃ kṣaṇāt /
daśāṣṭayojanāyāmaḥ pātayanvṛkṣasaṃcayān

ududdhūla rajo bhaumaṃ gaganaṃ prāvṛtaṃ kṣaṇāt /
taddehapātātpatitā jantavo'tha patatriṇaḥ

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā sarva eva kumārakāḥ /
sāghu sādhu śivāputra mahādaityo nipātitaḥ

dṛṣṭvā mahāntaṃ taṃ daityaṃ vayaṃ bhītyā palāyitāḥ /
kathaṃ tvayā mahādaityaḥ pauruṣeṇa kanīyasā

hato'yaṃ vismitāḥ sarve punaste samupāgatāḥ /
ityuktvā te punaḥ krīḍāṃ cakruḥ sarve yathā purā

kaṣaṃyanto'ṅaghrikamale dhṛtvā kecitparasparam /
tatastasya sakhā prāyānmṛtapratikṛtīcchayā

chāyārūpaṃ samāsthāya mahābalaparākramaḥ /
pādāghātena tasyāśu cakampe śeṣavigrahaḥ

vyomaspṛṅmastako duṣṭo guṇeśapṛṣṭhato yayau /
chāyāṃ tadīyāmāviśya pātayāmāsa taṃ tadā

itareṣāmadṛśyo'sau māyāvī balavattaraḥ /
yathā yathā nṛtyate sa tathā daityo'pi nṛtyati

taṃ patantaṃ guṇeśaṃ te nirīkṣya munibālakāḥ /
ūcustaṃ dhāvitāḥ kecitkecicca duḥkhitā bhṛśam

kathaṃ vā patase nātha kva sāmarthyaṃ gataṃ tava/
vāraṃvāraṃ skhalasi kiṃ priyeṣu ca sakhiṣvapi

tato bālo dadarśāśu daśadikṣu samantataḥ :
sāmarthyādagrato yātumiyeṣa nāśakacca saḥ

punaśca praṇidhānena samantādavalokayan /
chāyāpraviṣṭaṃ taṃ daityaṃ jñātavānsa guṇeśvaraḥ

gaṇḍaśailaṃ samādāya prākṣipaccodare'sya ha /
upariṣṭānnanartāsau sa mṛtaścūrṇatāṃ gataḥ

antakāle mahadrūpaṃ samāsthāya nijaṃ khalaḥ /
cūrṇayāmāsa vṛkṣānsaparvatānprāṇisaṃcayān

tanmedasā ca raktena dharaṇī ca guṇeśvaraḥ /
raktatāṃ samanuprāptau vasante kiṃśukāviva

evaṃ taṃ vinihattyāśu guṇeśo līlayā'ramat /
tata eko vṛṣaskandhaḥ sūkarāsyo gajodaraḥ

gaṇḍaśailā raja iva śvāsādasya calanti ca /
caṃcalākhyo mahādaityo bālarūpadharo'viśat

teṣu nānāvidhāḥ krīḍā darśayāmāsa lāghavāt /
mahābalo mahāmāyaḥ podhayāmāsa kāṃścana

caraṇaṃ kasyaciddhṛtvā cakarṣa munibālakam /
ubhau karau vidhṛtvaiva kasyacinmastake'hanat

yasya nṛtye dharā sarvā kampate sma saparvatā /
te dharme mṛttikāṃ sarve carcayanti svavigrahe

so'pi carcayate svāṃgaṃ candaneneva bhāgyavān /
tataste kandukaṃ kṛtvā tena krīḍāmathārabhan

kanduko vyomamārgasyo bālatyakto'spṛśatkaram /
kṛtvā śvavacca taṃ bālamārohetsa sa kandukaḥ

ārohako balādbhūmau nikṣipettaṃ ca kandakam /
aparo dhāsyedūrdhvamāgataṃ so'pi vā punaḥ

yaddhaste kanduka: so'tha bālamāruhya taṃ tyajet /
bhūmau nipatitaṃ bālamādāya tena tāḍayet

teṣu madhye palāyatsu yasya lagnaḥ sa kandukaḥ /
tenāpi vyomamārgasthaḥ kāryo yasya karaṃ spṛśet

haste nāyāti cetso'pi vyomagaṃ taṃ tu kārayet /
yena haste dhṛtaḥ so'mumāruhaya pūrvavatkṣipet

kadācitkandukaḥ kṣipto guṇeśena ca vyomani /
caṃcalena dhṛto haste tamārūḍhastadā'surā

bhāreṇākramya taṃ devamuvāca duṣṭadānavaḥ /
sahasva bhāraṃ me duṣṭa valgase'rbhakasaṃcaye

tyaktaṃ tyaktaṃ kandukaṃ sa gṛhṇāti svakare punaḥ /
muhurtadvayamevaṃ hi cikrīḍe duṣṭadānavaḥ

prāhasanmunibālāste guṇeśaṃ taṃ tathāgatam /
tato guṇeśo daityaṃ tamārūḍho dṛḍhavikramaḥ

caṃcalaścaṃcalo jāto netuṃ dūre mudānvitaḥ/
vyomamārgeṇa sahasā bālā bhūmigatā yayuḥ

vimānavatpakṣivacca sa jagāma tvarānvitaḥ/
tato nivṛttāste bālāḥ śocamānā yayurgṛhān

sthitāstatraiva kecicca pratīkṣanto guṇeśvaram /
tato guṇeśastaṃ jñātvā manasā duṣṭadānavam

himavatsadṛśaṃ bhāraṃ cakāra sahasā vibhuḥ /
bhāreṇa patito daityaḥ prāvadattaṃ guṇeśvaram

uttarasva mahābhāraṃ gamiṣyanti mamāsavaḥ /
dayāṃ kuruśva dīne tvaṃ prapanne śaraṇaṃ tava

evaṃ vadanmumūrcchāsau tato bālo dadhāra tam /
bhrāmayāmāsa bahuśo garuḍo bhujagaṃ yathā

tatyāja dūradeśe taṃ caṃcalaṃ duṣṭadānavam ५६ (४१८७)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caṃcalavadho nāma trinavatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ९४ prāraṃbha :-
ka uvāca /
tato munisutā yātāḥ pratīkṣantaḥ sthitāśca ye/
teṣāṃ jayaravairvyoma garjitaṃ ca digantaram

cikrīḍuste punastatra nānānṛtyaiśca gāyanaiḥ /
evaṃ ramatsu bāleṣu sārddhayāme divākare

pitarau tānadṛṣṭvaiva grāmamadhye kvacidgṛhe/
pratyekaṃ yaṣṭimādāya yayuḥ sarve śiśūnprati

ramanto vividhāḥ krīḍā madhye kṛtvā guṇeśvaram /
nṛtyantaṃ nartayantaṃca taṃ ca te nirabhartsayan

pitara ūcuḥ /
tvayā vinā no bālāśca nācaransnānabhojane /
ācārādhyayane cāpi brāhmaṇyaṃ vinayaṃ tathā

tataḥ parasparaṃ prāhurgatakrodhā nirīkṣya tam /
etasya tāḍane buddhirgatainaṃ vīkṣya naḥ kutaḥ

kathayāmo yadi śivau tāvasya kiṃ kariṣyataḥ /
aneke nihatā daityā bālenaiva mahābalāḥ

vayaṃ deśāntaraṃ yāmo bhītyā tava guṇeśvara /
ka uvāca /
evaṃ vadatsu lokeṣu pidadhe sa guṇeśvaraḥ /
āvirāsīddūradeśe tato bālā vyalokayan

dhāvayitvā pitṝṃstyaktvā guṇeśaṃ te yayuḥ punaḥ /
krīḍantaste yayuḥ śīghraṃ gautamāśramamuttamam

dhyānasthaṃ taṃ muniṃ vīkṣya pacantīṃ tastriyaṃ ca te /
guṇeśo'gānmadhyadeśaṃ jagrāhaudanapātrakam

dadau tebhyo vibhajyānnaṃ prārthayāmāsa sādaram

matsaṃgena ciraṃ kālaṃ yūyaṃ sarve bubhukṣitāḥ /
sāvakāśaṃ prabhuṃjadhvaṃ tataḥ krīḍāmahe punaḥ

ahalyā taṃ cukopāśu mamānnaṃ spṛṣṭavānkatham /
na kṛto vaiśvadevo vā naivedyaścapalārbhakāḥ

visṛjya dhyānaṃ kiṃ kuryādgautamo munisattamaḥ/
utthāpayāmāsa tadā dhyānasthaṃ munisattamam

sa utthāya dadarśātha gautamaḥ sakalārbhakān /
jakṣato'nnaṃ kṣudhāyuktānbabhāṣe ca guṇeśvaram

gautama uvāca /
mahatoḥ putratāṃ prāpya kathamanyāyakṛdbhavān /
atyadbhutāni karmāṇi śrutvā te tvāṃ vayaṃ purā

parātparataraṃ devaṃ parabrahmasvarūpiṇam /
manyāmahe bālabhāvaṃ kuruṣe tvaṃ guṇeśvara

ka uvāca /
dhṛtvā karaṃ sa ca muniḥ pārvatyā gṛhamāgamat /
kare dhṛtvā'nnasahitaṃ tatpātraṃ nijamandirāta

uvāca mātaste bālo nityamanyāyakṛnmama /
adya tvāṃ kathituṃ yātaḥ kiṃ kāryaṃ gauryataḥ param

ito vā gamanaṃ dūre manyase yadi tadvada /
ka uvāca /
tato ruṣo samāyuktā śrutvā vākyaṃ munīritam

tāḍayāmāsa yaṣṭyā taṃ vamantī netrato'nalam /
uvāca ca muniṃ gaurī praṇatā krodhasaṃyutā

mamāpi ca mune trāso jāyato janmato'sya ha /
draṣṭavyā rākṣasakṛtāṃ kiyanto vighnasaṃcayāḥ

striyaḥ pravaktuṃ kutrāpi nāyānti munipuṃgavāḥ /
ayaṃ tu sarvato duṣṭo muniputrāvibhedakaḥ

mamātmaja iti jano nainaṃ śāpaṃ prayacchati /
baddhvainaṃ hastapādeṣu tatsamakṣaṃ śivā sutam

gṛhamadhye tu saṃsthāpya tadgṛhaṃ pidadhe dṛḍham /
maivaṃ maivaṃ vadanyāto gautamaḥ svāśramaṃ prati

tataste bālakāḥ sarve śocastantaṃ guṇeśvaram /
kathaṃ no darśanaṃ cāsya bhaviṣyati kadā na vā

dvāraṃ dattvā dṛḍhaṃ madhye sthāpito girikanyayā /
evaṃ teṣu vadatseva tanmadhye sa yayai kṣaṇāt

jananyāḥ kaṭideśe'pi dṛśyate tadgṛhe'pi ca /
ūcustāṃ gauri putraste niḥsṛto gṛhamadhyataḥ

paśyati sma gehamadhye baddhameva guṇeśvaram /
bahistanmuniputrānsā tatsvarūpānapaśyata

yaṃ kaṃcitstanapānāya juhāva vihvalā śivā /
niṣiddhā sā sutaistaistu gṛhamadhye śive sthitaḥ

udghāṭaya dvāraṃ sā bālaṃ muktvā stanyaṃ dadau mudā /
gautamaḥ svāśramaṃ yāto devatārcanamārabhat

guṇeśarūpānso'paśyattṛptāndevāṃstathā'khilān /
puraḥ prakīrṇamannaṃ ca tato vismitamānasaḥ

cintayāmāsa manasi durbuddhistu kṛtā mayā/
umāyai kathitaṃ sarvamannapātraṃ pradarśitam

tayā sa tāḍito baddho'vyakto vyaktasya kāraṇam /
parātparataro devo yasmiṃstṛpte mahāphalam

āgatya bubhuje bālaiḥ sārddhaṃ tu munisaṃbhavaiḥ /
mohito māyayā cāsya pūrvamajñāsiṣaṃ na tam

ka uvāca /
ahalyāpi punaḥ pāka cakārādbhutamānasā /
so'pi dhyānasthito bhūtvā nityakarma samāpayat / ३६ (४२२३)
iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caturnavatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ९५ prāraṃbha :-
ka uvāca /
ṣaṣṭhe varṣe pravṛtte tu kvacidyāto bahiḥ śiśuḥ /
umāyā bālakaiḥ sārddhaṃ cikrīḍānekadhā punaḥ

taṃ didṛkṣurviśvakarmā yayāvantargṛhaṃ prati /
pārvatī bahirāgatya mānayāmāsa taṃ bahu

citrāsane samāveśya pūjayāmāsa sādaram /
prakṣālya caraṇau prādādgandhaṃ tāmbūlameva ca

tatastadādaraṃ dṛṣṭvā viśvakarmā tutoṣa ha /
tuṣṭāva parayā bhaktyā praṇipatya śivāṃ mudā

viśvakarmovāca /
nanāmi viśveśvari viśvarūpe brahmendrarudrāryamaviṣṇurūpe /
tvayā tataṃ viśvamanantaśakte brahmādidevairabhinandyarūpe

tvameva viśvaṃ rajasā vidhatse sattvena mātaḥ pari pāsi tacca /
tvameva sarvaṃ tamasātha haṃsi traiguṇyametattava nityarūpam

tvayā hatā daityagaṇā vimuktiṃ brahmarṣayo jñānabalātprapannāḥ/
tvameva viṣṇoratulā'si śaktiḥ sarvasya hetuḥ paramā'si māyā

sato'sato yāpi parāsi śaktiścarācaraṃ tvaṃ vidadhāsi viśvam/
saṃmohya lokānsakalānsureśānkāṣṭhākalābhiśca dadāsi bhogam

ye tvāṃ prapannā na bhayaṃ tu teṣāṃ mṛtyostathā daityakṛtaṃ kadācita

tvameva lakṣmīḥ sukṛtāmalakṣmīrduṣṭātmanāṃ tvaṃ pramadāsvarūpā/
vidyāsvarūpāsi jagattraye tvaṃ prabhāsvarūpā śaśisūryayotsvam

ya āśritāste jagadāsrvayāste vipattileśo na ca teṣu mātaḥ /
tvameva viśveśvari viśvamettaddharasyathāpyāyasi vārirūpā

anādimadhyānidhanāpyagamyā harīśalokeśasureśvarāṇām /
te'nugrahāttvā prabhajanti bhaktā ānandarūpā nivasanti nāke

abhaktikāmānvinihaṃsi ruṣṭā tvāmeva mātaḥ śaraṇaṃ prapannaḥ /
dhanye mamaite nayane'tha vidyā januśca mātā pitṛvaṃśa eva

kulaṃ ca dhanyaṃ caraṇau tvadīyau dṛṣṭau yataste jagadambike mayā /
ka uvāca /
evaṃ stutā jaganmātā varamasmai nyavedayat

saṃ vavre paramā bhaktiṃ sā tatheti tamabravīt /
idaṃ stotraṃ paṭhedyastu sarvānkāmām̐llabhecca saḥ

sarvatra vijayaṃ puṣṭiṃ vidyāmāyuḥ sukhaṃ śivam /
śivovāca /
viśvakarmanmahābuddhe jñānavānasi sarvata:

yaccha taṃ śivavākyena dṛṣṭaṃ tatsakalaṃ tvayi /
sindhunā pīḍitā devāḥ sarve kārāgṛhe sthitāḥ

śivaścātra samāyātaḥ kailāse tu hṛte sati /
daṇḍakāraṇyadeśe'tra ko'pyāpto na hi dṛśyate

tvaṃ tu samyak samāyāto bahukālena darśanam /
viśvakarmovāca /
kimāścaryaṃ jaganmātarbālo mātaramāvrajet

draṣṭuṃ devaṃ mahābhakto vidyākāmo guruṃ śive /
putrasya te śruto mātarmahimā paramādbhutaḥ

tamahaṃ draṣṭumāyāto yuvayordarśanotsukaḥ /
ka uvāca /
evaṃ tayostu vadatorāgato'sau vināyakaḥ

asaṃkhyaśaśisaṃkāśo rajasā'ruṇavigrahaḥ /
prasannavadano bālasamūhaparivāritaḥ

tanmadhya śobhate smāsau marunmadhye yathā hariḥ /
taṃ dṛṣṭvā praṇipatyāsau kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ

tuṣṭāva paramātmānaṃ jñātvā taṃ girijāsutam /
viśvakarmovāca /
namāmi paramātmānaṃ saccidānandavigrahama

carācaraguruṃ sarvakāraṇānāṃ ca kāraṇam /
guṇeśaṃ ca guṇātītaṃ sṛṣṭisthityantakāriṇam

sarvavyāpinamīśānaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇama /
agamyaṃ sarvadevānāṃ munihṛtpadmavāsinam

siddhibuddhipatiṃ nānābhaktasiddhipradaṃ vibhum /
abhaktakāmadahanaṃ sahasraravisannibham

anekaśaktisaṃyuktaṃ daityadānavamardanam /
anādimavyayaṃ śāntaṃ jarāmaraṇavarjitam

tritanuṃ ca trayīmūlaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam /
ka uvāca /
evaṃ stutiṃ samākarṇya santuṣṭa: sa guṇeśvaraḥ

svāsane tamupāviśya pūjayāmāsa sādaram /
prakṣālya caraṇau gandhamakṣatānpuṣpameva ca

dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ nivedya tamathābravīt /
guṇeśa uvāca /
viśvakarmannāgato'si mama darśanakāṃkṣayā

kimānītaṃ mama mude hayupāyanamanuttamam/
viśvakarmovāca /
nijasvānandapūrṇānāṃ paravāṃchāvidhāyinām

nispṛhāṇāṃ sarvakṛtāṃ sarvaśaktimatāmapi /
samaloṣṭāśmahemnāṃ ca kalpavṛkṣādharīkṛtām /
kartumakartuṃ śaktānāmanyathākartumeva ca

svādhīnānāṃ ca tuṣṭānāṃ svasattāvartināmapi /
parādhīnairaśaktaiścākiṃcanairmartyadharmabhiḥ

kiṃ deyaṃ paritoṣāya svaśaktyā kiṃcidāhṛtam /
ka uvāca /
evamuktvā viśvakarmā'sthāpayatpurataḥ sṛṇim

padmaṃ ca paraśuṃ pāśaṃ sahasrādityasannibham /
sarvaśatruharaṃ tīkṣṇaṃ dadhāra sa guṇeśvaraḥ

uvāca viśvakarmāṇaṃ kuta etāni viśvakṛt/
ānītāni mama prītyai tadvadasvādhunā'nagha

viśvakarmovāca /
saṃjñā nāmeti nāmnā me kanyā cārusvarūpiṇī

lajjito yanmukhaṃ vīkṣya sahasā śaśalāṃchanaḥ /
ramā śacī ca sāvitrī śāradā'rundhatī ratiḥ

trilokyāṃ na samā kāpi parā yasyā guṇeśvara /
sā mayā tvaye dattā trivedāya trirūpiṇe

āgateṣu trilokeṣu sāṃgopāṃgeṣu sarvaśaḥ /
mahotsavo mahānāsīddināṣṭakamaharniśam

yāṃ dṛṣṭvā skhalitā devā lajjayā'dhomukhā gatāḥ/
savitā tāmathādāya yayau svasthānamuttamam

tejasā tasya taptā me kanyakā kṛśatāmagāt /
sā tato nirmame chāyāṃ saṃjñā tu svaprabhāvataḥ

sarvaṃ tasyai nivedyaiva sadyo mama gṛhaṃ gatā /
gate kiyati kāle sā chāyā jñātā tu bhānunā

neyaṃ saṃjñeti sa prāyādgṛhaṃ sadyo mamāryamā /
tato bhītā punaḥ saṃjñā māmuvāca na māṃ pitaḥ

nivedaya raverhaste tejo'haṃ na kṣame'sya ca tataḥ/
pitrā dhikkṛtā sā bahireva yayau kila

aśvinīrūpamāsthāya guptarūpā vane'vasat /
tatastu viśvakarmā tāmanavekṣya kvacidgṛhe

provācāryamaṇaṃ so'tha tejaste soḍhumakṣamā /
kva gatā na ca jāne tāmupāyaṃ te bravīmi ca

yadi te tejaso bhāgo nyūnaḥ kiṃcidbhaviṣyati /
tadā sā prakaṭībhūyādviharasva tatastayā

raviruvāca /
yathā tava bhaveccetastathā kartuṃ tvamarhasi /
ka uvāca /
viśvakarmā tataścainaṃ yantre sthāpyollilekha ha

tejīṇhrāsaṃ cakārāśu kiṃcitsaumyo'bhavacca saḥ /
yatra guptā'bhavatsaṃjñā tatra yāto'ryamā vibhuḥ

aśvo bhūtvā tayā reme sā nāsatyāvasūta ca /
tāmādāyāryamā lokaṃ nijaṃ harṣayuto'gamat

viśvakarmovāca /
tejaḥśeṣeṇa tasyātha prabalena guṇeśvara /
nirmitānyāyudhānyāśu tvadarthe jagadīśvara

atitīkṣṇāni kālasya sadā jayakarāṇyapi /
catvāri te pradattāni datte cakragade hareḥ

triśūlaḥ śambhave dattaḥ sarvaśatrunibaharṇaḥ /
guṇeśa uvāca /
samyakkṛtaṃ viśvakarmannāyudhāni śubhāni me

dattāni daityanāśāya paropakṛtaye satām /
ka uvāca /
evamuktvāyudhānyāśu dadhāra ca dudhāva ca

tadā cakampe pṛthivī parvatāśca vanāni ca /
śuśubhe so'pi taiḥ śastraiḥ koṭisūryanibhairvibhuḥ

viśvakarmā namaskṛtya yayau svasthānamājñayā /
umātmajo'pi cikrīḍa munibālairvṛtaḥ punaḥ

tatrāyayau vṛko nāma mahānduṣṭatamo'suraḥ /
bhayaṃkarānano matto grasanniva mahābalī

pucchāghātena ca bhuvaṃ kampayanhaladantavān /
dṛṣṭvā bhayaṃkaraṃ daityaṃ muniputrāḥ palāyitāḥ

sa āyudhāni gṛhyāśu taṃ vṛkaṃ samatāḍayat /
aṅakuśā ghātamātreṇa patito bhuvi so'suraḥ

vamanraktaṃ nijaṃ rūpamāsthitaścūrṇayandrumān /
saṃharaṃ jīvasaṃghātāndaśayojanavistataḥ

sa tato'stamite sūrye yayau bālayuto gṛham /
bālāḥ prāhurumāyai te'nenādya nihato'suraḥ

vṛko nāmāṃkuśāghātāddaśayojanamāyataḥ /
tānuvācādrijā roṣādryajantu nijamandiram

tatastadvākyamākarṇya te bālāḥ svālayānyayuḥ ६५ (४१८८)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bakāsuravadho nāma paṃcanavatitamodhyāyaḥ