ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.91.95

અધ્યાય ૯૧ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતો દ્વિતીયે વર્ષે સ બાલો બાલૈરસંખ્યકૈઃ ।
ચિક્રીડ વાટિકામધ્યે નાનાદ્રુમલતાકુલે

ફલાનિ ભક્ષયામાસ ખર્જૂરીપનસાનિ ચ ।
દદૌ તેભ્યોઽતિબલાત્સ પાતયિત્વા બહૂન્યપિ

કૂટો નામ મહાદૈત્યઃ કૂટમાયાકરઃ ખલઃ ।
તત્તૃષાકાલમાજ્ઞાય વાપિકાયાં વિષાણિ સઃ

લોડયામાસ દુર્બુદ્ધિઃ સર્વેષાં હિ જિઘાંસયા ।
યેષાં તુ સ્પર્શમાત્રેણ મ્રિયન્તે પ્રાણિનઃ ક્ષણાત્

યદુત્થવાયુના સ્પૃષ્ટા નિપતન્તિ ખગા ભુવિ ।
તતઃ કૂટો ગતસ્તત્ર તસ્થૌ નાશદિદૃક્ષયા

તતસ્તે બાલકાઃ પાતુમજ્ઞાનાત્તુ જલં યયુઃ ।
પપુઃ સર્વે સ્વચુલકૈરઞ્જલીભિશ્ચ કેચન

મૃતાન્મત્સ્યાન્સમાદાય બહિર્યાતા મૃતાસ્તદા ।
રક્ષકો ગ્રામમધ્યે તુ ઘોષયામાસ તન્મૃતિમ્

તતો મહારવં કૃત્વા તત્રાયુઃ સર્વનાગરાઃ ।
ઘ્નન્તઃ પાણિતલૈર્વક્ષઃ પાષાણૈરપરે શિરઃ

હાહાકારો મહાનાસીત્પંવધૂયોષિતામપિ ।
તેષામાક્રન્દનં શ્રુત્વા શિવાયા અપિ બાલકઃ

અજીવયદ્દૃષ્ટિપાતૈઃ સર્વાંસ્તાન્પુરબાલકાન્ ।
ક્રૂરદૃષ્ટ્યા કૂટદૈત્યં મૃતં ભૂમૌ ન્યપતયત્

પંચયોજનવિસ્તીર્ણા ચૂર્ણિતાં તેન વાટિકામ્ ।
દદૃશુર્નાગરાઃ સર્વે કતિચિચ્ચ પલાયિતાઃ

સોઽજીવયજ્જલચરાન્નિર્વિષાં વાપિકાં વ્યધાત્।
સ્વં સ્વં બાલં સમાદાય સર્વે તે સ્વાલયં યયુઃ

પ્રશશંસુઃ શિવા બાલં નિનિન્દુર્નાસ્તિકાઃ ખલાઃ ।
અસ્ય સંગાદરિષ્ટાનિ નશ્યન્તીતિ પરેઽબ્રુવન્

તતસ્તૃતીયવર્ષે તુ પ્રાતઃકાલેઽદ્રિજાસુતઃ ।
વંચયિત્વા બહિર્યાતો મુનિબાલાસ્તમન્વયુઃ

અહોરાત્રવિયોગેન પરસ્પરમથાશ્લિષન્ ।
ત ઊચુર્નિશિ દેવ ત્વા સ્વપ્ને પશ્યામ સર્વદા

રાત્રિર્યુગસમા દેવ જાયતે ત્વામપશ્યતામ્ ।
ઇદાનીં ત્વાં નિરીક્ષ્યૈવ પ્રસન્નાઃ સ્મોઽખિલા વયમ્

ક્રીડામોઽદ્ય મહાસત્ત્વં દ્વન્દ્વીભૂય યથાસુખમ્ ।
તતોઽર્ધં એકતો ભૂત્વા પરેઽર્ધે પરતોઽપિ ચ

અભ્યઘ્નન્પંકગોલેન નાદયન્તોઽથ રોદસી।
આહ્લાદેનાથ યુધ્યન્તો વિકર્ષન્તઃ પરસ્પરમ્

રમન્તસ્તે યયુર્દૂરમાશ્રમં કસ્યચિન્મુનેઃ ।
સરોવરે તત્ર રેમુર્યોજનાયતવિસ્તરે

સિચ્ચન્તોઽઞ્જલિભિર્વારિ દ્વન્દ્વીભૂતા યથા પુરા ।
નિમજ્ય સ્કન્ધમારુહ્ય મજ્જયન્તો બલાત્પરમ્

તતો દૈત્યો મત્સ્યરૂપી તેષુ ક્રીડારતોઽભવત્ ।
આસ્ફાલયન્કરાઘાતૈસ્તજ્જલં તેષુ પુચ્છતઃ

કલુષાત્તજ્જલાદ્ભંગાજ્જગ્મુસ્તીરં મુહુર્મુહુઃ ।
તીરે દૃષ્ટ્વાઽદ્રિજાપુત્રં મત્સ્યસ્તન્નિકટં યયૌ

વ્યાદાય વદનં દધ્રે તદંઘ્રી વિચકર્ષ ચ ।
નિનાય ધાવ ધાવેતિ કોશયન્તં મહાજલે

નિમજ્જ્ય સ જલે તેન ચિરકાલં મહાસુરઃ ।
અરોદિષુર્મુનિસુતા મગ્નં વીક્ષ્યાદ્રિજાસુતમ્

હાહાકારં પ્રકુર્વન્તઃ કરપૃષ્ઠોષ્ઠસંયુતમ્ ।
કેચિદ્ગત્વા સરો રમ્યં પશ્યન્તો દદૃશુર્ન તમ્

ભવાનીતાડનાદ્ભીતાઃ કેચિદ્બાલાઃ પલાયિતાઃ ।
કેચિત્તે બાલકા ગત્વાઽશંસન્મગ્નં શિશું ચ તમ્

સર્વાન્નઃ ક્રીડતો હિત્વા નીતો મત્સ્યેન બાલકઃ ।
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા તદ્વચનં ગૌરી મૂર્ચ્છિતા પતિતા ભુવિ

મુહૂર્તાચ્ચેતનાં લબ્ધ્વા રોદમાના યયૌ બહિઃ। ।
મુંચંન્તી નેત્રજં વારિ મસ્તકાત્પતિતાંચલા

સ્ખલન્તી નિઃશ્વસન્તી ચ પતન્તી ધરણીતલે ।
સખ્યસ્તામન્વયુઃ કાશ્ચિદ્ધિત્વા કાર્યાણિ સત્વરાઃ

સરસ્તીરં શીઘ્રતરમાગતા સખિભિઃ સહ।
મુનયસ્તમુદન્તં ચ શ્રુત્વા યાતાઃ સરઃ પ્રતિ

અગાધેઽમ્ભસિ તે કેચિન્મગ્ના નાપુરુમાસુતમ્ ।
તામૂચુર્જનનીં કેચિન્મગ્ના નો બાલકા જલે

તૈઃ પુનર્ન ચ દૃષ્ટશ્ચ મત્સ્યોદરગતઃ સુતઃ ।
રોદનં પુનરારેભે ગૌરી શ્રુત્વા તુ તદ્વચઃ

ઉમોવાચ ।
મમ પ્રાણા ગમિષ્યન્તિ વિના તં સર્વસુન્દરમ્ ।
અતિક્લેશેન સંલબ્ધમતિપૌરુષમીશ્વરમ્

ચરાચરગુરું માયાતીતં માયાવિનં પરમ્ ।
અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડનાયકં વિશ્વસંભવમ્

લલાટં નિજઘાનોરો વારંવારં કરેણ સા ।
રુરુદુર્મુનયો વીક્ષ્ય રુદતીં તાં તથાવિધામ્

તતઃ કારુણિકો દેવો નિશમ્ય કરુણં વચઃ ।
સ્વયમણ્ડજરૂપોઽભૂદ્યુયુધાતે પરસ્પરમ્

તદાઘાતેન જલજા મૃતાસ્તીરે નિપેતિરે।
દંષ્ટ્રાભ્યાં દંશતઃ સ્મોભૌ ઘ્નતઃ સ્મ પુચ્છઘાતતઃ

ઉદરં સ્વોદરેણૈવ પૃષ્ઠં પૃષ્ઠેન જઘ્નતુઃ ।
એવં ચિરતરં યુદ્ધં કૃત્વા દારુણમોજસા

મત્સ્યરૂપં ગુણેશોઽથ બલાજ્જઘ્ને મુખે મુખમ્ ।
ભગ્નાસ્યો ભગ્નદર્પોઽસૌ ભગ્નનેત્રોઽભવચ્ચ સઃ

પપાલ જલમધ્યે સ પૃષ્ઠેઽગાત્સ ઉમાસુતઃ ।
યત્ર યત્ર યયૌ સોઽથ તત્ર તત્રાપ્યસૌ યયૌ

ક્વચિલ્લીનં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુચ્છાઘાતૈરતાડયત્ ।
તત્પુચ્છં તુ મુખે ધૃત્વા ગુણેશો બહિરાનયત્

ચુચૂર્ણ નિજભારેણ ગતાસું વિસસર્જ સઃ ।
ત્યજન્તં રુધિરં વક્ત્રાન્નદન્તં બલવત્તરમ્

તેન શબ્દેન મહતા ચકમ્પે ભુવનત્રયમ્ ।
નિર્યયૌ જલમધ્યાત્સ લિલિંગં પાર્વતીં તદા

આનન્દમગ્ના ગૌરી તં સ્તનપાનં મુદા દદૌ ।
મામપૃષ્ટ્વાથ કુત્ર ત્વં ગતોઽસિ બાલકૈઃ સહ

યદ્યદાયાતિ વિઘ્નં તે તત્તદ્દૈવાદ્વિનશ્યતિ ।
મરીચે રક્ષણાચ્છમ્ભોઃ કૃપયા જગદીશિતુઃ

કુરુષે કિં ચપલતાં રક્ષિતવ્યઃ કથં મયા ।
ત્વદ્વિયોગાન્મમ પ્રાણા ગમિષ્યન્તિ પ્રિયાર્ભક

ક ઉવાચ ।
તતો મુનિગણાઃ પ્રોચુસ્ત્વાં વિના દુઃખિતા વયમ ।
ઇદાનીં પુનરાનન્દં પ્રાપ્તાસ્ત્વદ્દર્શનાદ્વિભો

પૂપૂજુર્મુનયો નાનાદ્રવ્યૈઃ સખ્યઃ સ્ત્રિયોઽપિ ચ ।
નમસ્કૃત્ય ગુણેશં તં પ્રાર્થયન્સર્વ એવ તમ્

વયં ત્વદીયા દેવેશ ન નસ્ત્યક્તું ત્વમર્હસિ ।
તતોમા બાલમાદાય યયૌ સ્વસ્થાનમુત્તમમ્

અનન્તરં ગણાઃ સખ્યો મુનયો હર્ષનિર્ભરાઃ ।
માર્ગમધ્યે પરઃ શૈલનામા દૈત્યો મહાબલઃ

સર્વશત્રુહરો નક્રદૃઢાંગો ઽશનિનાશનઃ ।
ગિરીણાં યસ્ય શબ્દેન દારણં જાયતે ક્ષણાત્

માર્ગં નિરુધ્ય સહસા સંસ્થિરો રોદસી સ્પૃશત્ ।
દ્વિયોજનમસ્તકોઽસાવધો દ્વાદશયોજનઃ

સરસ્તડાગા વૃક્ષાશ્ચ લતા યત્ર વિભાન્તિ ચ ।
ક્રીડન્તિ સિંહશાર્દૂલા વારણા યક્ષરાક્ષસાઃ

સર્વે તે વિહ્વલાઃ પ્રોચુઃ કિમિદં વિઘ્નમુત્થિતમ્ ।
તદન્તિકે સ્થિતા ગૌરી તેઽપિ સર્વે સ્થિતાસ્તદા

તતસ્તે મુનયઃ પ્રોચુઃ કદા દ્રક્ષ્યામ યોષિતઃ ।
અપત્યાનિ ગુણેશસ્ય કદા સ્યાદત્ર વિક્રમઃ

ગમિષ્યતિ વથા હોમકાલોઽયં નઃ સ્વધાક્રિયાઃ ।
ગૌરી જગાદ તાન્સર્વન્મિઆ ખેદં કર્તુમહંથ

મમાપિ ચિન્તા સંપ્રાપ્તા શંકરસ્ય હિ જાયતે ।
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વા વાક્યાનિ તાન્યાશુ ગુણેશો બુદ્ધિમત્તરઃ

પ્રગૃહ્ય તુ વિરાડ્રૂપં શ્વાસમાત્રાનિરાકરોત્ ।
દદૃશુર્ન ચ તદ્રૂપં મોહિતા મુનયોઽપિ તે

તચ્છ્વાસયોગાત્સ ગિરિર્બભ્રામ ગગને તદા ।
આશ્ચર્ય પરમં પ્રાપ્તાઃ સર્વે તે તં પ્રશંસિરે

વાત્યાગતં યથા પત્રં તતોઽસૌ પનિતો ભુવિ ।
સહસ્રધાઽભવચ્છૈલઃ પુનર્વૃક્ષાનચૂર્ણયત્

તતસ્તે મુનયઃ પ્રોચુઃ સાધુ સાધુ ગુણેશ્વર ।
દૂરિકૃતમરિષ્ટં નઃ સ્વાશ્રમસ્થા વયં સુખમ્

વસામસ્ત્વત્પ્રસાદેન સ્વસ્વકર્મરતા ભૃશમ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા ચ નત્વા ચ પૃષ્ટ્વા સંપૂજ્ય તં યયુઃ

પાર્વતી ચ તમાદાય વિવેશ નિજમન્દિરમ્ ।
સખ્યશ્ચ મુનિપત્ન્યશ્ચ પૃષ્ટ્વા તાં સ્વગૃહં યયુઃ

ઇદં યઃ શૃણુયાન્મર્ત્યઃ સર્વત્ર સુખમાપ્નુયાત્ ।
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં સર્વત્ર વિજયં તથા ૬૪ (૪૦૭૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે વત્સશૈલાસુરવધો નામૈકનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૨ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતઃ કદાચિદ્ગિરિજા પ્રાતઃ સ્નાત્વા ત્વરાન્વિતા।
સુપ્તે બાલે ચતુર્વર્ષે લિંગપૂજાં ચકાર સા

વામહસ્તે નિધાયૈવ પાર્થિવીં મૂર્તિમુત્તમામ્ ।
સ ઉત્થાય રુદન્સ્તન્યં યયાચે હઠતત્પરઃ

ક્ષણં તિષ્ઠ ક્ષણં તિષ્ઠેત્યેવં માતા ન્યષેધયત્ ।
સ રુષાઽપાતયન્મૂર્તિં તદ્ધસ્તાદ્ધસ્તઘાતતઃ

તં ચ સા હસ્તઘાતેન જઘાન દૃઢ રોષતઃ ।
સ રુષા પુનરાગત્ય દદંશાંગુલિમુલ્બણમ્

મુંચ મુંચ મમ પ્રાણા ગમિષ્યન્તીતિ સાઽબ્રવીત્ ।
દષ્ઠામંગુલિમુત્સૃજ્ય પપાલ દૂરતોઽર્ભકઃ

અસ્રવદ્રુધિરં તસ્યા અંગુલેર્બહુલં ભુવિ ।
યથા ક્ષીરકર્મવૃક્ષાદૃઢાઘાતેન પીડિતાત્

તતો યષ્ટિં સમાદાય તાડિતું સા સુતં યયૌ ।
ધાવયિત્વા દધારૈનં દદર્શ શિવરૂપિણમ્

પંચવક્ત્રં દશભુજં ત્રિનેત્રં શેષશોભિતમ્ ।
ત્રિશૂલં ડમરું ભસ્મરુણ્ડમાલાં ચ બિભ્રતમ્

વસાનં ચર્મણી હસ્તિવ્યાઘ્રયોઃ શશિશેખરમ્ ।
દૃષ્ટ્વેત્થં લજ્જિતા યષ્ટિં તત્યાજાધોમુખી શિવા

પુરો વા મન્દિરં વાપિ ગન્તું સા નાશકત્તદા ।
તચ્ચિન્તાં સ પરિજ્ઞાય બભૂવાર્ભકરૂપવાન્

ક્રીડતે મુનિપુત્રેષુ મુનિબાલસ્વરૂપવાન્ ।
અન્વયાદ્ગિરિજા બાલં નાપશ્યત્તેષુ તં સુતમ

પપ્રચ્છ તાન્મુનિસુતાન્મમ બાલઃ કુતો ગતઃ ।
દષ્ટ્વાંગુલીં મદિયાં તુ પપાલ ચપલોઽર્ભકઃ

ત ઊચુર્મુનિપુત્રાસ્તામિતો યાતોઽર્ભકસ્તવ ।
તતો જગામ ગિરિજા પુરતઃ પુરતોઽપિ ચ

વિશીર્ણકબરીભારા શ્રમઘર્મસમન્વિતા ।
ઇતસ્તતો ધાવમાના સ્રસ્તવસ્ત્રાંચલા શિવા ।
તસ્યાઃ શ્રમં સ વિજ્ઞાય યયૌ પૂર્વસ્વરૂપવાન્

તદન્તિકં દધારૈનં હસ્તાભ્યાં ગિરિજા દૃઢમ્ ।
સ્વીયાંચલેન ત બદ્ધ્વા યયૌ હૃષ્ટા સ્વમન્દિરમ

ઉવાચ રોષાત્સમ્યક્ત્વં મમ હસ્તે સમાગતઃ ।
અપસ્મારાતિચપલ મારયિષ્યેઽધુના ભૃશમ્

શમ્ભવે વા નિવેદિષ્યે સ ત્વાં વા તાડયિષ્યતિ ।
શ્રુત્વેત્થં વચનં માતુર્લુલુણ્ઠ ધરણીતલે

નિઃસૃતં બન્ધનં જ્ઞાત્વા પપાલ ત્વરયા પુનઃ ।
પુનર્ધાવતિ સા પૃષ્ઠે દુઃખિતા ભૃશવિહ્વલા

એતસ્મિન્નન્તરે દુષ્ટો દાનવઃ કર્દમાસુરઃ।
દ્વિજરૂપધરો માલાં દધાનો દક્ષિણે કરે

કમણ્ડલું વારિપૂર્ણં ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ ।
અરુણાર્કનિભે વસ્ત્રે વસાનો માયિકો ભૃશમ્

સ ઊચે વચનં બાલં કિમર્થં ત્વં પલાયસે ।
ત્વદ્ભીતેર્વારણં સદ્યઃ કરિષ્યેઽહં ન સંશયઃ

નેષ્યે ત્વાં યત્ર તે માતા ન જાનીયાત્કથંચન ।
ન ચ કાલભયં તત્ર ન ચાન્યદ્ભયમણ્વપિ

ક ઉવાચ ।
તમુવાચાર્ભકો ભીતસ્તથા કુરુ યથા મમ ।
ન પશ્યેજ્જનની તાતઃ શરણં ત્વામુપાગતઃ

એવં વદતિ યાવત્તુ યયૌ બાલસ્વભાવતઃ ।
ગિગીલ તાવદેવાસૌ તં દુષ્ટઃ કર્દમાસુરઃ

રમ્ભાફલસ્ય પક્વસ્ય ખણ્ડં કોમલમર્ભકમ્ ।
તત્પાદપદ્મચિહ્નાનિ ભમૌ દૃષ્ટ્વા યયૌ શિવા

દ્વિજં દદર્શ પુરતોઽપૃચ્છત્તં ચ તતોઽર્ભકમ્ ।
સ્વામિંસ્ત્વયા મમ સુત ઇતો ગચ્છન્નિરીક્ષિતઃ

ઇમાનિ પદપદ્માનિ ચિહ્નયુક્તાનિ પશ્ય ભોઃ ।
ઇદાનીં ધાવમાનઃ સ કુત્ર ગુપ્તોઽભ વદ્દ્વિજ

તતસ્તામબ્રવીદ્વિપ્રો દુખિતાં તદ્ધિયોગતઃ।
દ્વિજ ઉવાચ ।
કિં નઃ પ્રયોજનં માતસ્તનયેન તવાનઘે

ઉદાસીનતયા માતસ્તિષ્ઠતામીશચેતસામ્ ।
તથાપિ નૈવ દૃષ્ટસ્તે તનયઃ ક્વાપિ શૈલજે

તનયઃ કિં ત્વયા દેવિ મદધીનઃ કૃતોઽભવત્।
ક ઉવાચ ।
એવં વદતિ તસ્મિંસ્તુ દુઃખિતાં વીક્ષ્ય શૈલજામ્

આવિરાસીન્નિર્વિકારસ્તન્મુખાત્ સ ગુણેશ્વરઃ ।
સા પ્રાહ તનયં દૃષ્ટ્વા કથં મિથ્યા બ્રવીષિ રે

તવૈવ નિકટે પુત્રો દૃષ્ટોઽયં ગોપિતસ્ત્વયા।
સન્તઃ પ્રાણાત્યયે પ્રાપ્તે ન ભાષન્તેઽનૃતં ક્વચિત

ક ઉવાચ ।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સ દૈત્યો દીર્ઘદેહવાન્ ।
વ્યોમસ્પૃઙમસ્તકો બાલમાદાય નિર્યયૌ તતઃ

તતઃ સા પૃષ્ઠતો લગ્ના ક્રન્દન્તી તનયં શિવા ।
ગુણેશોઽપિ તતો દધ્રે તસ્માદ્દીર્ઘંતરં વપુઃ

દૃષ્ટ્વા દુઃખં જનન્યાસ્તુ પ્રશોચન્ત્યા મુહુર્મુહુઃ ।
તદ્દેહં શતધા કૃત્વા ચુચૂર્ણાઙ્ઘ્રિવિઘાતતઃ

પતમાનોઽપિ તદ્દેહશ્ચૂર્ણયામાસ શાખિનઃ ।
જનન્યા અગ્રતસ્તસ્થૌ સંહૃત્યૈવં તુ દાનવમ્

ગુણેશો મુનયો દેવાસ્તત્પન્યોઽથ સમાગતાઃ।
ઊચુસ્તાં પાર્વતીં વિધ્નાઃ કિયન્તોઽસ્ય ભવન્તિ હિ

ત એવ નાશમાયાન્તિ તવ પુણ્યાત્સુરેશ્વરિ ।
સર્વૈસ્તૈઃ પૂજિતં બાલં ગૃહીત્વા સ્વકટૌ શિવા

ગૃહં જગામ તૈસ્તાભિર્હર્ષનિર્ભરમાનસા ।
પુરામરગણાંજ્જિત્વા ગરુત્માનમૃતં યથા

ઉત્તતાર શિવા બાલં સ્વાંગણે કટિદેશતઃ ।
સ તુ મૂર્છાગતો લુંઠન્ધરણ્યાં ચ પુનઃ પુનઃ

વારં વારં દદૌ જૃમ્ભાં પ્રસાર્ય મુખપંકજમ્ ।
કિં જાતમધુનૈવાસ્ય ધાવયિત્વા યયૌ શિવા

મુખમધ્યે દદર્શાસ્ય વિશ્વં વિશ્વસ્વરૂપિણઃ ।
સપ્તદ્વીપાં વસુમતીં પુરગ્રામવનાકરાન્

બ્રહ્માણં ભાસ્કરં શેષં વિષ્ણું પર્વતસાગરાન્ ।
ગન્ધર્વાન્યક્ષરક્ષાંસિ મુનિપક્ષિગણાનપિ ।
નદીવાપીતડાગાનિ મનૂનષ્ટૌ વસૂનપિ

શશિસૂર્યાનલોડૂનિ સચેતનમચેતનમ્ ।
પાતાલાન્યપિ સપ્તાનિ સ્વર્ગાનપ્યેકવિંશતીન્

એવં ત્રિભુવનં દૃષ્ટ્વા મુમૂર્છ ગિરિજા તદા ।
નિમીલ્ય નયને ભ્રાન્તા મુહૂર્તદ્વયમાસ્થિતા

શિવં સસ્માર મનસા સાવધાના તતોઽભવત ।
યથા પૂર્વસ્થિતં બાલં પશ્યતિ સ્મ પુરઃસ્થિતમ્

તતસ્તં પરિતુષ્ટાવ તત્પ્રસાદપ્રસન્નધીઃ ।
પાર્વત્યુવાચ ।
પરમાત્મા ત્વમેવાસિ ચરાચરગુરુર્ભવાન્

ચિદાનન્દઘનો નિત્યો નિત્યાનિત્યસ્વરૂપવાન્ ।
ત્વત્કુક્ષૌ પરિદુષ્ટાનિ ભુવનાનિ ચતુર્દશ

દેવા યક્ષાશ્ચ રક્ષાંસિ સરિતો વૃક્ષસંચયાઃ ।
સર્વં ચરાચરં દૃષ્ટં મયા વક્તું ન શક્યતે

ભ્રાન્તાઽહં પતિતં ભૂમૌ સાવધાના શિવસ્મૃતેઃ ।
જાતાઽહં બાલરૂપેણાપશ્યં ત્વાં પ્રાકૃતં શિશુમ

ક ઉવાચ ।
એવં સ્તુવત્યાં તસ્યાં તુ માયામાવિશ્ચકાર સઃ ।
લાલયિત્વા કટૌ ગૃહ્ય સ્તનપાનં દદૌ શિવા

ગૃહં પ્રવિષ્ટા ગિરિજા ગૃહકાર્યરતાઽભવત્ ।
મુનયો મુનિપત્ન્યશ્ચ યયુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્

ઇદમાખ્યાનકં શ્રુત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રપુચ્યતે ૫૩ (૪૧૩૧)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે વિશ્વરૂપદર્શનં નામ દ્વિનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૩ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતસ્તુ પંચમે વર્ષે પ્રવૃત્તે મુનિબાલકાઃ ।
ઉષઃકાલે ગુણેશસ્ય સમાગમ્ય ગૃહં પ્રતિ

પ્રાતઃકાલે કથં શેષે પ્રોત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ હે સખે ।
ઉત્થાપય નિજં બાલમિત્યૂચુસ્તે શિવામપિ

તાનુવાચ શિવા વાક્યં નિદ્રા વો ન સમાગતા ।
ક્રીડાયામેવ સક્તાનાં ચપલાનાં દિવાનિશમ્

કથં યાહીત્યનુદિતે નિર્લજ્જા મૂઢભાવત ।
ત ઊચુઃ ।
માતર્ન તવ વાક્યેન કોપો નો જાયતે ક્વચિત્

વયં તે બાલકાઃ કિં ન ત્વં વા નો જનની ન કિમ્ ।
અસ્મિંસ્તવ શિશૌ સક્તં સર્વેષાં માનસં સદા

એનં પશ્યામ પુરતો દિવાનક્તં નિરન્તરમ્ ।
વિનૈનં ચ સમાધાનં ન નશ્ચેતસિ જાયતે

શ્રુત્વા વાક્યાનિ તેષાં તુ પ્રોદતિષ્ઠત્તદા શિશુઃ ।
લિલિંગ બહિરાગત્ય ગુણેશસ્તૈઃ પરસ્પરમ્

યયુર્બહિર્મુદા યુક્તા ધૃત્વા હસ્તાન્પરસ્પરમ્ ।
દ્વિભાગીભૂય ચિક્રીડુર્નાનાયુદ્ધવિચેષ્ટિતૈઃ

મસ્તકં મસ્તકેનૈવ વક્ષસા વક્ષ એવ ચ ।
બાહુભ્યાં ચૈવ બાહૂ ચ નિજઘ્નુસ્તે પરસ્પરમ્

જલેન રજસા ચૈવ કન્દુકૈર્મુષ્ટિભિસ્તથા।
કર્દમૈર્ગોમયૈઃ કેચિદાન્દોલનવિકર્ષણૈઃ

કોલાહલં પ્રકુર્વન્તઃ શૃંગવંશરવાનપિ ।
દૈત્યભૂતા જયં પ્રાપુર્દેવભૂતાઃ પરાજયમ્

એવં યુધ્યત્સુ તેષ્વેવં ખડ્ગનામા મહાસુરઃ ।
આયયાવુષ્ટરૂપેણ વિશાલેન નભસ્પૃશા

પુચ્છવાતેન મહતા પતિતા વૃક્ષસંચયાઃ ।
શૂલદન્તો લલજ્જિહ્વઃ પાદેનામર્દયન્દિશઃ

સ મહાન્તં રવં કૃત્વા તમધાવદ્ગુણેશ્વરમ્ ।
પ્રતિશબ્દેન સહસા નાદયન્વિદિશો દિશઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિદ્રુતાઃ સર્વે મુનિપુત્રા ભયાતુરાઃ ।
ધાવ ધાવેતિ તં બાલં ચુક્રુશુઃ કેચિદર્ભકાઃ

તેષામાક્રન્દિતં શ્રુત્વા સહસા સ ગુણેશ્વરઃ ।
કૃત્વા મહત્તરં રૂપમુડ્ડીય તં જઘાન હ

મુષ્ટિઘાતેન શિરસિ વજ્રેણેવ મહાચલમ્ ।
સ ભિન્નહૃદયો દુષ્ટો વમન્રક્તં મુખાદ્બહુ

કૃત્વા ઘોરં મહાશબ્દં પતિતો ધરણીતલે ।
વિચાલ્ય ચરણગ્રીવામાક્રન્દ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

સ્વીયં દેહં સમાસ્થાય તત્યાજ જીવિતં ક્ષણાત્ ।
દશાષ્ટયોજનાયામઃ પાતયન્વૃક્ષસંચયાન્

ઉદુદ્ધૂલ રજો ભૌમં ગગનં પ્રાવૃતં ક્ષણાત્ ।
તદ્દેહપાતાત્પતિતા જન્તવોઽથ પતત્રિણઃ

તં તથા પતિતં દૃષ્ટ્વા સર્વ એવ કુમારકાઃ ।
સાઘુ સાધુ શિવાપુત્ર મહાદૈત્યો નિપાતિતઃ

દૃષ્ટ્વા મહાન્તં તં દૈત્યં વયં ભીત્યા પલાયિતાઃ ।
કથં ત્વયા મહાદૈત્યઃ પૌરુષેણ કનીયસા

હતોઽયં વિસ્મિતાઃ સર્વે પુનસ્તે સમુપાગતાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તે પુનઃ ક્રીડાં ચક્રુઃ સર્વે યથા પુરા

કષંયન્તોઽઙઘ્રિકમલે ધૃત્વા કેચિત્પરસ્પરમ્ ।
તતસ્તસ્ય સખા પ્રાયાન્મૃતપ્રતિકૃતીચ્છયા

છાયારૂપં સમાસ્થાય મહાબલપરાક્રમઃ ।
પાદાઘાતેન તસ્યાશુ ચકમ્પે શેષવિગ્રહઃ

વ્યોમસ્પૃઙ્મસ્તકો દુષ્ટો ગુણેશપૃષ્ઠતો યયૌ ।
છાયાં તદીયામાવિશ્ય પાતયામાસ તં તદા

ઇતરેષામદૃશ્યોઽસૌ માયાવી બલવત્તરઃ ।
યથા યથા નૃત્યતે સ તથા દૈત્યોઽપિ નૃત્યતિ

તં પતન્તં ગુણેશં તે નિરીક્ષ્ય મુનિબાલકાઃ ।
ઊચુસ્તં ધાવિતાઃ કેચિત્કેચિચ્ચ દુઃખિતા ભૃશમ્

કથં વા પતસે નાથ ક્વ સામર્થ્યં ગતં તવ।
વારંવારં સ્ખલસિ કિં પ્રિયેષુ ચ સખિષ્વપિ

તતો બાલો દદર્શાશુ દશદિક્ષુ સમન્તતઃ :
સામર્થ્યાદગ્રતો યાતુમિયેષ નાશકચ્ચ સઃ

પુનશ્ચ પ્રણિધાનેન સમન્તાદવલોકયન્ ।
છાયાપ્રવિષ્ટં તં દૈત્યં જ્ઞાતવાન્સ ગુણેશ્વરઃ

ગણ્ડશૈલં સમાદાય પ્રાક્ષિપચ્ચોદરેઽસ્ય હ ।
ઉપરિષ્ટાન્નનર્તાસૌ સ મૃતશ્ચૂર્ણતાં ગતઃ

અન્તકાલે મહદ્રૂપં સમાસ્થાય નિજં ખલઃ ।
ચૂર્ણયામાસ વૃક્ષાન્સપર્વતાન્પ્રાણિસંચયાન્

તન્મેદસા ચ રક્તેન ધરણી ચ ગુણેશ્વરઃ ।
રક્તતાં સમનુપ્રાપ્તૌ વસન્તે કિંશુકાવિવ

એવં તં વિનિહત્ત્યાશુ ગુણેશો લીલયાઽરમત્ ।
તત એકો વૃષસ્કન્ધઃ સૂકરાસ્યો ગજોદરઃ

ગણ્ડશૈલા રજ ઇવ શ્વાસાદસ્ય ચલન્તિ ચ ।
ચંચલાખ્યો મહાદૈત્યો બાલરૂપધરોઽવિશત્

તેષુ નાનાવિધાઃ ક્રીડા દર્શયામાસ લાઘવાત્ ।
મહાબલો મહામાયઃ પોધયામાસ કાંશ્ચન

ચરણં કસ્યચિદ્ધૃત્વા ચકર્ષ મુનિબાલકમ્ ।
ઉભૌ કરૌ વિધૃત્વૈવ કસ્યચિન્મસ્તકેઽહનત્

યસ્ય નૃત્યે ધરા સર્વા કમ્પતે સ્મ સપર્વતા ।
તે ધર્મે મૃત્તિકાં સર્વે ચર્ચયન્તિ સ્વવિગ્રહે

સોઽપિ ચર્ચયતે સ્વાંગં ચન્દનેનેવ ભાગ્યવાન્ ।
તતસ્તે કન્દુકં કૃત્વા તેન ક્રીડામથારભન્

કન્દુકો વ્યોમમાર્ગસ્યો બાલત્યક્તોઽસ્પૃશત્કરમ્ ।
કૃત્વા શ્વવચ્ચ તં બાલમારોહેત્સ સ કન્દુકઃ

આરોહકો બલાદ્ભૂમૌ નિક્ષિપેત્તં ચ કન્દકમ્ ।
અપરો ધાસ્યેદૂર્ધ્વમાગતં સોઽપિ વા પુનઃ

યદ્ધસ્તે કન્દુક: સોઽથ બાલમારુહ્ય તં ત્યજેત્ ।
ભૂમૌ નિપતિતં બાલમાદાય તેન તાડયેત્

તેષુ મધ્યે પલાયત્સુ યસ્ય લગ્નઃ સ કન્દુકઃ ।
તેનાપિ વ્યોમમાર્ગસ્થઃ કાર્યો યસ્ય કરં સ્પૃશેત્

હસ્તે નાયાતિ ચેત્સોઽપિ વ્યોમગં તં તુ કારયેત્ ।
યેન હસ્તે ધૃતઃ સોઽમુમારુહય પૂર્વવત્ક્ષિપેત્

કદાચિત્કન્દુકઃ ક્ષિપ્તો ગુણેશેન ચ વ્યોમનિ ।
ચંચલેન ધૃતો હસ્તે તમારૂઢસ્તદાઽસુરા

ભારેણાક્રમ્ય તં દેવમુવાચ દુષ્ટદાનવઃ ।
સહસ્વ ભારં મે દુષ્ટ વલ્ગસેઽર્ભકસંચયે

ત્યક્તં ત્યક્તં કન્દુકં સ ગૃહ્ણાતિ સ્વકરે પુનઃ ।
મુહુર્તદ્વયમેવં હિ ચિક્રીડે દુષ્ટદાનવઃ

પ્રાહસન્મુનિબાલાસ્તે ગુણેશં તં તથાગતમ્ ।
તતો ગુણેશો દૈત્યં તમારૂઢો દૃઢવિક્રમઃ

ચંચલશ્ચંચલો જાતો નેતું દૂરે મુદાન્વિતઃ।
વ્યોમમાર્ગેણ સહસા બાલા ભૂમિગતા યયુઃ

વિમાનવત્પક્ષિવચ્ચ સ જગામ ત્વરાન્વિતઃ।
તતો નિવૃત્તાસ્તે બાલાઃ શોચમાના યયુર્ગૃહાન્

સ્થિતાસ્તત્રૈવ કેચિચ્ચ પ્રતીક્ષન્તો ગુણેશ્વરમ્ ।
તતો ગુણેશસ્તં જ્ઞાત્વા મનસા દુષ્ટદાનવમ્

હિમવત્સદૃશં ભારં ચકાર સહસા વિભુઃ ।
ભારેણ પતિતો દૈત્યઃ પ્રાવદત્તં ગુણેશ્વરમ્

ઉત્તરસ્વ મહાભારં ગમિષ્યન્તિ મમાસવઃ ।
દયાં કુરુશ્વ દીને ત્વં પ્રપન્ને શરણં તવ

એવં વદન્મુમૂર્ચ્છાસૌ તતો બાલો દધાર તમ્ ।
ભ્રામયામાસ બહુશો ગરુડો ભુજગં યથા

તત્યાજ દૂરદેશે તં ચંચલં દુષ્ટદાનવમ્ ૫૬ (૪૧૮૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ચંચલવધો નામ ત્રિનવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૪ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તતો મુનિસુતા યાતાઃ પ્રતીક્ષન્તઃ સ્થિતાશ્ચ યે।
તેષાં જયરવૈર્વ્યોમ ગર્જિતં ચ દિગન્તરમ્

ચિક્રીડુસ્તે પુનસ્તત્ર નાનાનૃત્યૈશ્ચ ગાયનૈઃ ।
એવં રમત્સુ બાલેષુ સાર્દ્ધયામે દિવાકરે

પિતરૌ તાનદૃષ્ટ્વૈવ ગ્રામમધ્યે ક્વચિદ્ગૃહે।
પ્રત્યેકં યષ્ટિમાદાય યયુઃ સર્વે શિશૂન્પ્રતિ

રમન્તો વિવિધાઃ ક્રીડા મધ્યે કૃત્વા ગુણેશ્વરમ્ ।
નૃત્યન્તં નર્તયન્તંચ તં ચ તે નિરભર્ત્સયન્

પિતર ઊચુઃ ।
ત્વયા વિના નો બાલાશ્ચ નાચરન્સ્નાનભોજને ।
આચારાધ્યયને ચાપિ બ્રાહ્મણ્યં વિનયં તથા

તતઃ પરસ્પરં પ્રાહુર્ગતક્રોધા નિરીક્ષ્ય તમ્ ।
એતસ્ય તાડને બુદ્ધિર્ગતૈનં વીક્ષ્ય નઃ કુતઃ

કથયામો યદિ શિવૌ તાવસ્ય કિં કરિષ્યતઃ ।
અનેકે નિહતા દૈત્યા બાલેનૈવ મહાબલાઃ

વયં દેશાન્તરં યામો ભીત્યા તવ ગુણેશ્વર ।
ક ઉવાચ ।
એવં વદત્સુ લોકેષુ પિદધે સ ગુણેશ્વરઃ ।
આવિરાસીદ્દૂરદેશે તતો બાલા વ્યલોકયન્

ધાવયિત્વા પિતૄંસ્ત્યક્ત્વા ગુણેશં તે યયુઃ પુનઃ ।
ક્રીડન્તસ્તે યયુઃ શીઘ્રં ગૌતમાશ્રમમુત્તમમ્

ધ્યાનસ્થં તં મુનિં વીક્ષ્ય પચન્તીં તસ્ત્રિયં ચ તે ।
ગુણેશોઽગાન્મધ્યદેશં જગ્રાહૌદનપાત્રકમ્

દદૌ તેભ્યો વિભજ્યાન્નં પ્રાર્થયામાસ સાદરમ્

મત્સંગેન ચિરં કાલં યૂયં સર્વે બુભુક્ષિતાઃ ।
સાવકાશં પ્રભુંજધ્વં તતઃ ક્રીડામહે પુનઃ

અહલ્યા તં ચુકોપાશુ મમાન્નં સ્પૃષ્ટવાન્કથમ્ ।
ન કૃતો વૈશ્વદેવો વા નૈવેદ્યશ્ચપલાર્ભકાઃ

વિસૃજ્ય ધ્યાનં કિં કુર્યાદ્ગૌતમો મુનિસત્તમઃ।
ઉત્થાપયામાસ તદા ધ્યાનસ્થં મુનિસત્તમમ્

સ ઉત્થાય દદર્શાથ ગૌતમઃ સકલાર્ભકાન્ ।
જક્ષતોઽન્નં ક્ષુધાયુક્તાન્બભાષે ચ ગુણેશ્વરમ્

ગૌતમ ઉવાચ ।
મહતોઃ પુત્રતાં પ્રાપ્ય કથમન્યાયકૃદ્ભવાન્ ।
અત્યદ્ભુતાનિ કર્માણિ શ્રુત્વા તે ત્વાં વયં પુરા

પરાત્પરતરં દેવં પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્ ।
મન્યામહે બાલભાવં કુરુષે ત્વં ગુણેશ્વર

ક ઉવાચ ।
ધૃત્વા કરં સ ચ મુનિઃ પાર્વત્યા ગૃહમાગમત્ ।
કરે ધૃત્વાઽન્નસહિતં તત્પાત્રં નિજમન્દિરાત

ઉવાચ માતસ્તે બાલો નિત્યમન્યાયકૃન્મમ ।
અદ્ય ત્વાં કથિતું યાતઃ કિં કાર્યં ગૌર્યતઃ પરમ્

ઇતો વા ગમનં દૂરે મન્યસે યદિ તદ્વદ ।
ક ઉવાચ ।
તતો રુષો સમાયુક્તા શ્રુત્વા વાક્યં મુનીરિતમ્

તાડયામાસ યષ્ટ્યા તં વમન્તી નેત્રતોઽનલમ્ ।
ઉવાચ ચ મુનિં ગૌરી પ્રણતા ક્રોધસંયુતા

મમાપિ ચ મુને ત્રાસો જાયતો જન્મતોઽસ્ય હ ।
દ્રષ્ટવ્યા રાક્ષસકૃતાં કિયન્તો વિઘ્નસંચયાઃ

સ્ત્રિયઃ પ્રવક્તું કુત્રાપિ નાયાન્તિ મુનિપુંગવાઃ ।
અયં તુ સર્વતો દુષ્ટો મુનિપુત્રાવિભેદકઃ

મમાત્મજ ઇતિ જનો નૈનં શાપં પ્રયચ્છતિ ।
બદ્ધ્વૈનં હસ્તપાદેષુ તત્સમક્ષં શિવા સુતમ્

ગૃહમધ્યે તુ સંસ્થાપ્ય તદ્ગૃહં પિદધે દૃઢમ્ ।
મૈવં મૈવં વદન્યાતો ગૌતમઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ

તતસ્તે બાલકાઃ સર્વે શોચસ્તન્તં ગુણેશ્વરમ્ ।
કથં નો દર્શનં ચાસ્ય ભવિષ્યતિ કદા ન વા

દ્વારં દત્ત્વા દૃઢં મધ્યે સ્થાપિતો ગિરિકન્યયા ।
એવં તેષુ વદત્સેવ તન્મધ્યે સ યયૈ ક્ષણાત્

જનન્યાઃ કટિદેશેઽપિ દૃશ્યતે તદ્ગૃહેઽપિ ચ ।
ઊચુસ્તાં ગૌરિ પુત્રસ્તે નિઃસૃતો ગૃહમધ્યતઃ

પશ્યતિ સ્મ ગેહમધ્યે બદ્ધમેવ ગુણેશ્વરમ્ ।
બહિસ્તન્મુનિપુત્રાન્સા તત્સ્વરૂપાનપશ્યત

યં કંચિત્સ્તનપાનાય જુહાવ વિહ્વલા શિવા ।
નિષિદ્ધા સા સુતૈસ્તૈસ્તુ ગૃહમધ્યે શિવે સ્થિતઃ

ઉદ્ઘાટય દ્વારં સા બાલં મુક્ત્વા સ્તન્યં દદૌ મુદા ।
ગૌતમઃ સ્વાશ્રમં યાતો દેવતાર્ચનમારભત્

ગુણેશરૂપાન્સોઽપશ્યત્તૃપ્તાન્દેવાંસ્તથાઽખિલાન્ ।
પુરઃ પ્રકીર્ણમન્નં ચ તતો વિસ્મિતમાનસઃ

ચિન્તયામાસ મનસિ દુર્બુદ્ધિસ્તુ કૃતા મયા।
ઉમાયૈ કથિતં સર્વમન્નપાત્રં પ્રદર્શિતમ્

તયા સ તાડિતો બદ્ધોઽવ્યક્તો વ્યક્તસ્ય કારણમ્ ।
પરાત્પરતરો દેવો યસ્મિંસ્તૃપ્તે મહાફલમ્

આગત્ય બુભુજે બાલૈઃ સાર્દ્ધં તુ મુનિસંભવૈઃ ।
મોહિતો માયયા ચાસ્ય પૂર્વમજ્ઞાસિષં ન તમ્

ક ઉવાચ ।
અહલ્યાપિ પુનઃ પાક ચકારાદ્ભુતમાનસા ।
સોઽપિ ધ્યાનસ્થિતો ભૂત્વા નિત્યકર્મ સમાપયત્ । ૩૬ (૪૨૨૩)
ઇતિ શ્રી ગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે ચતુર્નવતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૯૫ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
ષષ્ઠે વર્ષે પ્રવૃત્તે તુ ક્વચિદ્યાતો બહિઃ શિશુઃ ।
ઉમાયા બાલકૈઃ સાર્દ્ધં ચિક્રીડાનેકધા પુનઃ

તં દિદૃક્ષુર્વિશ્વકર્મા યયાવન્તર્ગૃહં પ્રતિ ।
પાર્વતી બહિરાગત્ય માનયામાસ તં બહુ

ચિત્રાસને સમાવેશ્ય પૂજયામાસ સાદરમ્ ।
પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ પ્રાદાદ્ગન્ધં તામ્બૂલમેવ ચ

તતસ્તદાદરં દૃષ્ટ્વા વિશ્વકર્મા તુતોષ હ ।
તુષ્ટાવ પરયા ભક્ત્યા પ્રણિપત્ય શિવાં મુદા

વિશ્વકર્મોવાચ ।
નનામિ વિશ્વેશ્વરિ વિશ્વરૂપે બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રાર્યમવિષ્ણુરૂપે ।
ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તશક્તે બ્રહ્માદિદેવૈરભિનન્દ્યરૂપે

ત્વમેવ વિશ્વં રજસા વિધત્સે સત્ત્વેન માતઃ પરિ પાસિ તચ્ચ ।
ત્વમેવ સર્વં તમસાથ હંસિ ત્રૈગુણ્યમેતત્તવ નિત્યરૂપમ્

ત્વયા હતા દૈત્યગણા વિમુક્તિં બ્રહ્મર્ષયો જ્ઞાનબલાત્પ્રપન્નાઃ।
ત્વમેવ વિષ્ણોરતુલાઽસિ શક્તિઃ સર્વસ્ય હેતુઃ પરમાઽસિ માયા

સતોઽસતો યાપિ પરાસિ શક્તિશ્ચરાચરં ત્વં વિદધાસિ વિશ્વમ્।
સંમોહ્ય લોકાન્સકલાન્સુરેશાન્કાષ્ઠાકલાભિશ્ચ દદાસિ ભોગમ્

યે ત્વાં પ્રપન્ના ન ભયં તુ તેષાં મૃત્યોસ્તથા દૈત્યકૃતં કદાચિત

ત્વમેવ લક્ષ્મીઃ સુકૃતામલક્ષ્મીર્દુષ્ટાત્મનાં ત્વં પ્રમદાસ્વરૂપા।
વિદ્યાસ્વરૂપાસિ જગત્ત્રયે ત્વં પ્રભાસ્વરૂપા શશિસૂર્યયોત્સ્વમ્

ય આશ્રિતાસ્તે જગદાસ્ર્વયાસ્તે વિપત્તિલેશો ન ચ તેષુ માતઃ ।
ત્વમેવ વિશ્વેશ્વરિ વિશ્વમેત્તદ્ધરસ્યથાપ્યાયસિ વારિરૂપા

અનાદિમધ્યાનિધનાપ્યગમ્યા હરીશલોકેશસુરેશ્વરાણામ્ ।
તેઽનુગ્રહાત્ત્વા પ્રભજન્તિ ભક્તા આનન્દરૂપા નિવસન્તિ નાકે

અભક્તિકામાન્વિનિહંસિ રુષ્ટા ત્વામેવ માતઃ શરણં પ્રપન્નઃ ।
ધન્યે મમૈતે નયનેઽથ વિદ્યા જનુશ્ચ માતા પિતૃવંશ એવ

કુલં ચ ધન્યં ચરણૌ ત્વદીયૌ દૃષ્ટૌ યતસ્તે જગદમ્બિકે મયા ।
ક ઉવાચ ।
એવં સ્તુતા જગન્માતા વરમસ્મૈ ન્યવેદયત્

સં વવ્રે પરમા ભક્તિં સા તથેતિ તમબ્રવીત્ ।
ઇદં સ્તોત્રં પઠેદ્યસ્તુ સર્વાન્કામાઁલ્લભેચ્ચ સઃ

સર્વત્ર વિજયં પુષ્ટિં વિદ્યામાયુઃ સુખં શિવમ્ ।
શિવોવાચ ।
વિશ્વકર્મન્મહાબુદ્ધે જ્ઞાનવાનસિ સર્વત:

યચ્છ તં શિવવાક્યેન દૃષ્ટં તત્સકલં ત્વયિ ।
સિન્ધુના પીડિતા દેવાઃ સર્વે કારાગૃહે સ્થિતાઃ

શિવશ્ચાત્ર સમાયાતઃ કૈલાસે તુ હૃતે સતિ ।
દણ્ડકારણ્યદેશેઽત્ર કોઽપ્યાપ્તો ન હિ દૃશ્યતે

ત્વં તુ સમ્યક્ સમાયાતો બહુકાલેન દર્શનમ્ ।
વિશ્વકર્મોવાચ ।
કિમાશ્ચર્યં જગન્માતર્બાલો માતરમાવ્રજેત્

દ્રષ્ટું દેવં મહાભક્તો વિદ્યાકામો ગુરું શિવે ।
પુત્રસ્ય તે શ્રુતો માતર્મહિમા પરમાદ્ભુતઃ

તમહં દ્રષ્ટુમાયાતો યુવયોર્દર્શનોત્સુકઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં તયોસ્તુ વદતોરાગતોઽસૌ વિનાયકઃ

અસંખ્યશશિસંકાશો રજસાઽરુણવિગ્રહઃ ।
પ્રસન્નવદનો બાલસમૂહપરિવારિતઃ

તન્મધ્ય શોભતે સ્માસૌ મરુન્મધ્યે યથા હરિઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા પ્રણિપત્યાસૌ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

તુષ્ટાવ પરમાત્માનં જ્ઞાત્વા તં ગિરિજાસુતમ્ ।
વિશ્વકર્મોવાચ ।
નમામિ પરમાત્માનં સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહમ

ચરાચરગુરું સર્વકારણાનાં ચ કારણમ્ ।
ગુણેશં ચ ગુણાતીતં સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારિણમ્

સર્વવ્યાપિનમીશાનં વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણમ ।
અગમ્યં સર્વદેવાનાં મુનિહૃત્પદ્મવાસિનમ્

સિદ્ધિબુદ્ધિપતિં નાનાભક્તસિદ્ધિપ્રદં વિભુમ્ ।
અભક્તકામદહનં સહસ્રરવિસન્નિભમ્

અનેકશક્તિસંયુક્તં દૈત્યદાનવમર્દનમ્ ।
અનાદિમવ્યયં શાન્તં જરામરણવર્જિતમ્

ત્રિતનું ચ ત્રયીમૂલં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકમ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવં સ્તુતિં સમાકર્ણ્ય સન્તુષ્ટ: સ ગુણેશ્વરઃ

સ્વાસને તમુપાવિશ્ય પૂજયામાસ સાદરમ્ ।
પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ ગન્ધમક્ષતાન્પુષ્પમેવ ચ

ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં નિવેદ્ય તમથાબ્રવીત્ ।
ગુણેશ ઉવાચ ।
વિશ્વકર્મન્નાગતોઽસિ મમ દર્શનકાંક્ષયા

કિમાનીતં મમ મુદે હયુપાયનમનુત્તમમ્।
વિશ્વકર્મોવાચ ।
નિજસ્વાનન્દપૂર્ણાનાં પરવાંછાવિધાયિનામ્

નિસ્પૃહાણાં સર્વકૃતાં સર્વશક્તિમતામપિ ।
સમલોષ્ટાશ્મહેમ્નાં ચ કલ્પવૃક્ષાધરીકૃતામ્ ।
કર્તુમકર્તું શક્તાનામન્યથાકર્તુમેવ ચ

સ્વાધીનાનાં ચ તુષ્ટાનાં સ્વસત્તાવર્તિનામપિ ।
પરાધીનૈરશક્તૈશ્ચાકિંચનૈર્મર્ત્યધર્મભિઃ

કિં દેયં પરિતોષાય સ્વશક્ત્યા કિંચિદાહૃતમ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા વિશ્વકર્માઽસ્થાપયત્પુરતઃ સૃણિમ્

પદ્મં ચ પરશું પાશં સહસ્રાદિત્યસન્નિભમ્ ।
સર્વશત્રુહરં તીક્ષ્ણં દધાર સ ગુણેશ્વરઃ

ઉવાચ વિશ્વકર્માણં કુત એતાનિ વિશ્વકૃત્।
આનીતાનિ મમ પ્રીત્યૈ તદ્વદસ્વાધુનાઽનઘ

વિશ્વકર્મોવાચ ।
સંજ્ઞા નામેતિ નામ્ના મે કન્યા ચારુસ્વરૂપિણી

લજ્જિતો યન્મુખં વીક્ષ્ય સહસા શશલાંછનઃ ।
રમા શચી ચ સાવિત્રી શારદાઽરુન્ધતી રતિઃ

ત્રિલોક્યાં ન સમા કાપિ પરા યસ્યા ગુણેશ્વર ।
સા મયા ત્વયે દત્તા ત્રિવેદાય ત્રિરૂપિણે

આગતેષુ ત્રિલોકેષુ સાંગોપાંગેષુ સર્વશઃ ।
મહોત્સવો મહાનાસીદ્દિનાષ્ટકમહર્નિશમ્

યાં દૃષ્ટ્વા સ્ખલિતા દેવા લજ્જયાઽધોમુખા ગતાઃ।
સવિતા તામથાદાય યયૌ સ્વસ્થાનમુત્તમમ્

તેજસા તસ્ય તપ્તા મે કન્યકા કૃશતામગાત્ ।
સા તતો નિર્મમે છાયાં સંજ્ઞા તુ સ્વપ્રભાવતઃ

સર્વં તસ્યૈ નિવેદ્યૈવ સદ્યો મમ ગૃહં ગતા ।
ગતે કિયતિ કાલે સા છાયા જ્ઞાતા તુ ભાનુના

નેયં સંજ્ઞેતિ સ પ્રાયાદ્ગૃહં સદ્યો મમાર્યમા ।
તતો ભીતા પુનઃ સંજ્ઞા મામુવાચ ન માં પિતઃ

નિવેદય રવેર્હસ્તે તેજોઽહં ન ક્ષમેઽસ્ય ચ તતઃ।
પિત્રા ધિક્કૃતા સા બહિરેવ યયૌ કિલ

અશ્વિનીરૂપમાસ્થાય ગુપ્તરૂપા વનેઽવસત્ ।
તતસ્તુ વિશ્વકર્મા તામનવેક્ષ્ય ક્વચિદ્ગૃહે

પ્રોવાચાર્યમણં સોઽથ તેજસ્તે સોઢુમક્ષમા ।
ક્વ ગતા ન ચ જાને તામુપાયં તે બ્રવીમિ ચ

યદિ તે તેજસો ભાગો ન્યૂનઃ કિંચિદ્ભવિષ્યતિ ।
તદા સા પ્રકટીભૂયાદ્વિહરસ્વ તતસ્તયા

રવિરુવાચ ।
યથા તવ ભવેચ્ચેતસ્તથા કર્તું ત્વમર્હસિ ।
ક ઉવાચ ।
વિશ્વકર્મા તતશ્ચૈનં યન્ત્રે સ્થાપ્યોલ્લિલેખ હ

તેજીણ્હ્રાસં ચકારાશુ કિંચિત્સૌમ્યોઽભવચ્ચ સઃ ।
યત્ર ગુપ્તાઽભવત્સંજ્ઞા તત્ર યાતોઽર્યમા વિભુઃ

અશ્વો ભૂત્વા તયા રેમે સા નાસત્યાવસૂત ચ ।
તામાદાયાર્યમા લોકં નિજં હર્ષયુતોઽગમત્

વિશ્વકર્મોવાચ ।
તેજઃશેષેણ તસ્યાથ પ્રબલેન ગુણેશ્વર ।
નિર્મિતાન્યાયુધાન્યાશુ ત્વદર્થે જગદીશ્વર

અતિતીક્ષ્ણાનિ કાલસ્ય સદા જયકરાણ્યપિ ।
ચત્વારિ તે પ્રદત્તાનિ દત્તે ચક્રગદે હરેઃ

ત્રિશૂલઃ શમ્ભવે દત્તઃ સર્વશત્રુનિબહર્ણઃ ।
ગુણેશ ઉવાચ ।
સમ્યક્કૃતં વિશ્વકર્મન્નાયુધાનિ શુભાનિ મે

દત્તાનિ દૈત્યનાશાય પરોપકૃતયે સતામ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વાયુધાન્યાશુ દધાર ચ દુધાવ ચ

તદા ચકમ્પે પૃથિવી પર્વતાશ્ચ વનાનિ ચ ।
શુશુભે સોઽપિ તૈઃ શસ્ત્રૈઃ કોટિસૂર્યનિભૈર્વિભુઃ

વિશ્વકર્મા નમસ્કૃત્ય યયૌ સ્વસ્થાનમાજ્ઞયા ।
ઉમાત્મજોઽપિ ચિક્રીડ મુનિબાલૈર્વૃતઃ પુનઃ

તત્રાયયૌ વૃકો નામ મહાન્દુષ્ટતમોઽસુરઃ ।
ભયંકરાનનો મત્તો ગ્રસન્નિવ મહાબલી

પુચ્છાઘાતેન ચ ભુવં કમ્પયન્હલદન્તવાન્ ।
દૃષ્ટ્વા ભયંકરં દૈત્યં મુનિપુત્રાઃ પલાયિતાઃ

સ આયુધાનિ ગૃહ્યાશુ તં વૃકં સમતાડયત્ ।
અઙકુશા ઘાતમાત્રેણ પતિતો ભુવિ સોઽસુરઃ

વમન્રક્તં નિજં રૂપમાસ્થિતશ્ચૂર્ણયન્દ્રુમાન્ ।
સંહરં જીવસંઘાતાન્દશયોજનવિસ્તતઃ

સ તતોઽસ્તમિતે સૂર્યે યયૌ બાલયુતો ગૃહમ્ ।
બાલાઃ પ્રાહુરુમાયૈ તેઽનેનાદ્ય નિહતોઽસુરઃ

વૃકો નામાંકુશાઘાતાદ્દશયોજનમાયતઃ ।
તાનુવાચાદ્રિજા રોષાદ્ર્યજન્તુ નિજમન્દિરમ્

તતસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય તે બાલાઃ સ્વાલયાન્યયુઃ ૬૫ (૪૧૮૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે બકાસુરવધો નામ પંચનવતિતમોધ્યાયઃ