Ganesha Purana · Chapter 2.71.75

adhyāya ७१ prāraṃbha –
ka uvāca /
aparasmindine brahmanrājā bhadrāsanaṃ gataḥ /
amātyānvīramukhyāṃśca vṛddhāṃśca suhṛdo dvijān

ākārya ca namaskṛtya jagāda hadi saṃsthitam /
rājovāca /
vivāhāya tu putrasya samāhūto vināyakaḥ

utpātā bahavo jātāste ca tena nirākṛtāḥ /
adityai ca mayā proktaṃ śīghraṃ te tanayaṃ śubham

ānayiṣye tatra bahu divasā jagmurajjasā /
svastheṣu triṣu lokeṣu vivāho'sya vicintyatām

amātyā ūcuḥ /
samyaguktaṃ mahārāja vilambo vighnakāritaḥ /
jāto vivāhakārye'smingate'sminsa vidhīyatām

vināyakaprasādena sarvamavyākulaṃ jagat /
dūrasthānāṃ ca suhṛdāṃ preṣyantā lagnapatrikaḥ

dūtāṃśca sarvasaṃbhārānkartuṃ grāmeṣu yujyatām /
ka uvāca /
iti prakṛtivākyāni śrutvā lokāḥ sabhāsadaḥ

sādhūktamiti tatrocustato rājā jaharṣa ca /
jyotirvidbhirlagnadinaṃ niścikāya tadaiva saḥ

preṣayāmāsa suhṛdo dūtānākārituṃ śubhān /
sāmagrīṃ kārayāmāsa dūtairāptairyathāvidhi

tato magadharājo'pi sutāmādāya tāṃ purīm /
āyayuḥ sarvasuhṛdo nānādigbhyaḥ samāgatāḥ

upāyamāni bhūrīṇi daduste'nyonyamādarāt/
devatāsthāpanaṃ tau ca cakratuḥ sumahotsavān

sāṃgopāṃgavivāhaṃ tau samyaksaṃpādya yatnataḥ /
toṣayāmāsaturviprānsarvalokāndhanādibhiḥ

visṛjya suhṛdaḥ sarvāṃstato rājā vināyakam /
bhūṣayāmāsa vividhairbhūṣaṇairaṃśukairvaraiḥ

abhyajya bhojayāmāsa svādvannaṃ saha bandhubhiḥ /
tato rathaṃ samāruhya saha tena nṛsattamaḥ

yayau vāditranirghoṣaiḥ kaśyapāśramamuttamam /
tato nāgarikāḥ sarve hitvā kṛtyāni niryayuḥ

bhojanaṃ paṭhanaṃ nidrā vyāsaṃga tatyajustadā /
akṛtvā svasvaveṣaṃ te tvarayā niryayuḥ purāt

tato bālasahasrāṇi rurudhustaṃ vināyakam /
asmāṃstyaktvā kathaṃ yāsi kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ

gamiṣya iti pūrvaṃ naḥ kathaṃ noktaṃ prasaṃgataḥ/
abhuktvā'smadgṛhe yāsi kathaṃ taṃ nijamāśramam

kaścidbālo dadhārāsya pādapadmaṃ rudanmuhuḥ /
kaścitsnehātsamāliṃgya dadhāra karapaṃkajam

paurāṃganāstathaivainaṃ bālā mugdhāḥ sayauvanāḥ /
viparyasya nijā bhūṣā āyayustaṃ vilokitum

yathā pāthonidhiṃ sarvāṃ varṣākāle samudragāḥ /
yānti haṃsā yathā muktāsamūhaṃ maruto harim

atiprītiyutāḥ procuḥ kathaṃ yāsi vināyaka /
akasmātsnehamutsṛjya kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ

ka uvāca /
rathādavatatārāsau dṛṣṭvā tānnṛpasaṃyutaḥ /
pariśrāntāndhāvamānānskhalataḥ patato'pi ca

tānuvāca tataḥ sarvānmuhūrtaṃ tvarayā janāḥ /
nṛpeṇa sahitaḥ śīghramāgato nagarādbahiḥ

idānīṃ prārthaye sarvānna tyājyā karuṇā mayi /
aparādhāstu kṣantavyā mayā vaḥ sadane kṛtāḥ

na ca tyājyaḥ paricayo yadi vo darśanaṃ bhavet /
evaṃ tadvākyamākarṇya paurāḥ sarve śucānvitāḥ

romāṃcāṃcitamātrāste procurgadagadayā girā /
janā ūcuḥ /
na māyā māyinaste'sti sarvasya jagataḥ pituḥ

na pitā tyajate bālānsāparādhānapi dhruvam /
na candra uṣṇatāṃ yāti suvarṇanīlatāmapi

kathaṃ niṣṭhuratāṃ yātaḥ kathaṃ gantuṃ samutsukaḥ /
pūrvameva na cāgāścettadā śoko na saṃbhavet

corayitvā kathaṃ yāsi sarveṣāṃ no manāṃsi ca /
kathaṃ kāryaṃ kariṣyāmo nīteṣu no manassu ca

jale naṣṭe jalacarāḥ kathaṃ jīvanti tadvada /
prāṇe gate śarīreṇa kiṃ prayojanamasti naḥ

kastatra pratikāraḥ syādikṣuścetsravate viṣam /
tasmānno naya yatra tvaṃ yāsi tatra svakiṃkarān

tadvacaḥ parikarṇyāsau proce gadgadayā girā /
muṃcannetrāśru bahulaṃ sarvānstrīvṛddhabālakān

deva uvāca /
na khedaḥ sarvadā kāryo na viyogo mama kvacit /
sarvāntaryāmiṇo'pāyahīnasyānandarūpiṇaḥ

na cittasya samādhānaṃ bhavedvai cintanena me/
mama mūrti mṛdā kṛtvā pūjayantu gṛhe gṛhe

saṃkaṭaṃ vo yadā tu syātsmartavyo'haṃ tadā janāḥ /
sākṣātkāraṃ pradāsyāmi nāśayiṣyāmi saṃkaṭam

ka uvāca /
vacanaṃ tatsamākarṇya nananduḥ sarvanāgarāḥ /
nemuḥ pradakṣiṇīkṛtya jayaśabdai pratuṣṭuvuḥ

gṛhītvājñāṃ yayuḥ sarve paurāḥ svaṃ svaṃ niveśanam /
vināyako'pi śīghraṃ sa rathārūḍho yayau puraḥ

kāśirājena sahito mātṛdarśanalālasaḥ/
sa dadarśa parāvṛtyaṃ mukhaṃ paurakumārakān

ākrandatastānuvāca punaryāsye vajantu hi /
cintā na kāryā satyaṃ vo bravīmi nānṛtaṃ kvacit

evaṃ tānsa parāvṛtya kṣaṇātsvāśramamāptavān

( ३१६४ )
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakāśramaṃ pratigamanaṃ nāmaikasaptatitamodhyāyaḥ

adhyāya ७२ prāraṃbha –
ka uvāca /
pūrvameva ca dūtena kathito'sau vināyakaḥ /
adityai kāśirājena rathasthena sahāgataḥ

tataḥ sā tadviyogena dhāvamānā yayau puraḥ /
autsukyatvaritā veda nāṃcalaṃ patitaṃ svakam

dṛṣṭvā tāṃ muniputro'pi rathātsprakandya satvaraḥ /
āyayau māturabhyāśamāliliṃga ca tāṃ mudā

ānandāśru mumocāsau so'pi bāṣpaṃ cirāgataḥ /
muhūrtamekabhāvaṃ tau gacchetāṃ payasī iva

dadau snehātsvasthacittā stanapānaṃ mudā'ditiḥ /
pramṛjya netre provāca śrānto'si bahuvāsaram /

tato nanāma tāṃ rājā jagau gadgadabhāṣayā /
rājovāca /
nītvā vināyakaṃ devaṃ yātāstu bahuvāsarāḥ

ato na mātaḥ kopaṃ tvaṃ mayi kartumihārhasi /
viyogaṃ nāsya soḍhuṃ ca na śakto'haṃ munipriye

na tṛptirasti pīyūṣe naudāsinyaṃ nidhāvapi /
dine dine navaprema vardhayatyeṣa no gṛhe

utpātā bahavo'nena pure no vinivāritāḥ /
asaṃkhyātā hatā daityā devāśca mudamāpitāḥ/

bahulā ca kṛtā kīrtiḥ sthāpitā dharmasetavaḥ /
pauruṣaṃ ca tathā'nena kṛtaṃ nendrādibhiḥ kṛtam

ka uvāca /
evaṃ sa sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa sādaram /
tato'ditistu dadhyannaṃ bhrāmayitvā'tyajadbahiḥ

duṣṭadṛṣṭinipātasya śāntaye bālakopari /
tato bālaṃ sa nṛpatiṃ nināyāśramamaṇḍalam

kaśyapo hi bahiryāto dṛṣṭvā putraṃ sa bhūpatim /
tau taṃ ca nematurbhaktyā baddhāṃjalipuṭāvubhau

āliliṃga munistau ca mūrdhnyāghrāya mudā tadā /
uvāca ruddhakaṇṭho'sāvaṃke kṛtvā vināyakam

kāśirāja nocitaṃ te bālaṃ nītvā vilambanam /
śīghramevānayiṣye'hamityuktvā nītavānkatham

viyogenāsya taptānāmaṃgānāṃ me'dhunā nṛpa /
jātā śītalatā puṇyāddarśanādasya sāmpratam

ka uvāca /
tata ūce kāśirājo nipīya munibhāṣitam /
upaviśyāsane ramye prāpyānujñāṃ munernṛpaḥ

nṛpa uvāca /
asyaiva māyayā jātā satyatā me munīśvara /
madgṛhaṃ deva devena svakīyamiti niścitam

avāptakāmo devo'yaṃ svakāmavaśago mune /
saṃpādya mama putrasya vivāhaṃ samupāgataḥ

ka uvāca /
tasya daityavadhādīni karmāṇyasmai nyavedayat /
tato jaharṣaturubhau munipatnī muniśca saḥ /
jñātvā parākramaṃ tasya svaputrasya guṇānbahūn /

tataste bhojanaṃ cakruḥ ṣaḍrasānnena sādaram /
dattvāśīrvacanaṃ tasmai visasarja nṛpaṃ muniḥ

so'pi tānpraṇanāmātha prādakṣiṇyena niryayau/
prāpyānujñāṃ netrayugmānmuṃcannaśru suduḥkhitaḥ

smaranguṇagaṇaṃ tasya snehanirbharamānasaḥ /
śīghraṃ prayāto nagaraṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ

sarve nāgarikā bālā vināyakadidṛkṣayaḥ /
āgatā dadṛśustatra tato duḥkhitamānasāḥ

nirīkṣya taṃ kāśirājaṃ yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam /
aparedyuḥ sarvapaurāḥ papracchustaṃ nṛpaṃ mudā

yāsya ityuktavāndevo nāgataḥ sa kathaṃ nṛpa /
tvaṃ tu niṣṭhurabhāvena tyaktvā taṃ kathamāgataḥ

rājovāca /
atyantaṃ prārthito deva uktavānmāṃ munipriyaḥ/
manmūrtisthāpanaṃ kṛtvā sevadhvaṃ sarva eva mām

viyogo na ca sarvāntaryāmiṇā vaḥ kathaṃcana /
tataste kārayāmāsurmūrtiṃ dhātumayīṃ śubhām

caturbhujāṃ trinayanāṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām /
śūrpakarṇāṃ gajamukhīṃ sarvāvayavasundarām

ḍhuṇḍhirājeti nāmnā tā sthāpayāmāsurādarāt /
ṛtvigbhirbrāhmaṇairanyairvedaśāstraviśāradaiḥ

prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā pupūjuste dine dine /
yena yenaiva kāmena pūjayedyo vināyakam

taṃ taṃ dadāti tasmai sa bhaktyā saṃpūjito vibhuḥ /
evaṃ nānāmūrtidharo bhrājate sma vināyakaḥ

viśveśvare svanagaraṃ yāte sarvasuraiḥ saha /
divodāse cāvimukte kāśirāje sukhaṃ sthite

vināyako muniṃ prāha kaśyapaṃ mātaraṃ ca tām /
ahaṃ te putratāṃ yātastapasārādhitaḥ purā

bhūbhāraśca hṛtaḥ samyaghatau daityau mahābalau/
trailokyapīḍakau duṣṭau devāntakanarāntakau

devāśca sādhavaścaiva rakṣitāḥ sthāpitāḥ pare /
idānīṃ tu gamiṣyāmi nijalokaṃ cirantanam

ka uvāca/
śrutvā vākyamubhau khinnau bāṣpakaṇṭhau tamūcatuḥ /
kadā te darśanaṃ deva punarāvāṃ bhaviṣyati

tataḥ sa mātaraṃ prāha darśanaṃ me bhaviṣyati /
bhavānyā mandire mātaḥ satyaṃ me priyabhāṣitam

evaṃ śrutvā devavākyaṃ punaryāvadvadatyasau/
tāvadantarhito devastatastau khinnamānasau

kārayāmāsaturmūrtiṃ prāsādaṃ cātiśobhanam /
vināyaketi nāmāsya cakraturbhaktitatparau

tasyāṃ mūrtau dhyātamātro nityaṃ darśayate vibhuḥ /
svātmānaṃ sarvagaṃ nānārūpiṇaṃ sa vināyakaḥ

gṛtsamada uvāca /
evaṃ kīrte samākhyātaṃ caritaṃ te mayā śubham /
vināyakasya devasya śravaṇātsarva siddhidam

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvopadravanāśanam /
sarvakāmapradaṃ sarvapāpasaṃcayanāśanam

punaste kathayiṣyāmi sindhudaityavadhāya saḥ /
avatīrṇaḥ śivagṛhe mayūreśvarasaṃjñitaḥ

bālyātprabhṛtyadbhutāni nānākarmāṇi yo'karot

(३२०९)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakacaritrakathanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७३ prāraṃbha :-
vyāsa uvāca /
kathaṃ brahmañśivagṛhe mayūreśvara saṃjñitaḥ /
avatīrṇaḥ kimarthaṃ vā kiṃ ca taccaritaṃ pitaḥ

mayūreśvarasaṃjñā ca kathaṃ jātā vināyake /
etanme sarvamā- cakṣva śṛṇvaṃstṛpyāmi na kvacit

ka uvāca /
tretāyuge mahādaityaḥ sindhunāmā'bhavatpurā /
sa hatastena balinā'vatīrṇena śivālaye

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
śaunakasya ca saṃvādaṃ rājñā ca cakrapāṇinā

maithile viṣaye rājā gaṇḍakīna- gare śubhe /
cakrapāṇiriti khyātaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ

na guṇā varṇituṃ śakyāḥ śeṣeṇāsya kadācana

tejasā lopayanmānaṃ lāvaṇyena ca manmatham /
matyā bṛhaspatiṃ skandaṃ vikrameṇa balena ca

yeneyaṃ sakalā pṛthvī kṣaṇena vaśavartinī /
kṛtā sarve ca rājānaḥ sevāyāṃ viniyojitāḥ

turaṃgāṇāṃ gajānāṃ ca padātinā jayaiṣiṇām /
rathānāṃ ca na yasyāsti saṃkhyānaṃ jagatītale

sākṣāllakṣmī sthirā yasya gṛhe darśanagocarā /
ratnakāṃcanamuktābhiraniśaṃ bhāsayaddiśaḥ //२.७३.१ ०//
bhadraṃ bhadrakaraṃ yasya lokanāmalakopamam /
yasyāmātyau mahābuddhī sāmbaścaiva subodhanaḥ // १ १//
sevantau svāmikāryārthe tṛṇīkṛtya svajīvitam /
yasyāsītpramadā ramyā nāmnogrā cāruhāsinī

kumudāni vikāsante divā yanmukhacandrataḥ /
anekabhūṣādīptyā yā nāśayitvā'khilaṃ tamaḥ // १ ३//
pātivratya guṇāndraṣṭuṃ yānti sarvāḥ pativratāḥ /
evaṃ rājā budho mānyaḥ sadā viṣṇuparāyaṇaḥ

/
purāṇaśravaṇe sakto dharmaśāstraparāyaṇaḥ /
santatyā rahitaḥ so'tha duḥkhamāpa divāniśam

asatyaṃ jāyate yadyattattannaśyati tatkṣaṇāt /
anekavratadānāni yajñāṃśca kṛtavānbahūn

tataḥ sa rājā kasmiṃścitsamaye nijabhāryayā /
ākārya prakṛtī paurānvirakto rājyasaṃpadi

uvāca sarvāndaṇḍe ca kośaṃ rājyaṃ tyaje'dhunā /
kimaputrasya rājyena svargahīnasya me'dhunā

yāni karmāṇi ca mayā putrārthe caritāni ca /
īśvarārpaṇabuddhyā cetkṛtāni syuryadā tadā // १ ९//
muktiḥ syādubhayoḥ pūrvajanmakarmakṣayo'pi ca /
gatamāyurvṛthā lokā vanaṃ yāsye mudā'dhunā

sarvaṃ prakṛtisātkṛtvā yūyaṃ tadvākyakāriṇaḥ /
gamiṣye'haṃ vanaṃ lokāstapastaptuṃ hitāya vai //२ १ //
kadācidiṣṭasiddhiścetpunaryāsye nijāṃ purīm /
dhruvamājñāṃ mama punaḥ prayacchatādhunā janāḥ /
evaṃ śrutvā nṛpavacaḥ sarve duḥkhitamānasāḥ

aśrudhārāḥ pramuṃcaṃtaḥ procustaṃ nṛpasattamam /
paurā ūcuḥ /
jananī janakastvaṃ naḥ kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ /
kimarthaṃ tyajase nastvamaparādhaṃ vinā prabho

vinā bhavantaṃ no janma vṛthaiva mātaraṃ śiśoḥ /
vayamapyanuyāsyāmo yatra yāti bhavān prabho

ka uvāca /
evaṃ vadatsu lokeṣu nṛpeṇāthāgato muniḥ /
śaunako muniśārdūlo jātavedā ivāparaḥ

vedavedāṃgaśāstrāṇāṃ vaktā trailokyaviśrutaḥ /
śakrādisuravandyo yo bhūtabhavyabhaviṣyavit

taṃ dṛṣṭvā purato rājā nanāmotthāya cāsanāt /
svāsane tamupāveśya pupūja parayā mudā

bhuktavantaṃ ca viśrāntaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ /
cakrapāṇirathovāca puṇyaṃ kiṃ phalitaṃ mama

yajjātaṃ darśanaṃ te'dya sarvapāpaharaṃ śubham /
sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ durlabhaṃ pāpakarmaṇām

tataḥ proce muniścakrapāṇiṃ nṛpatisattamam /
saṃtuṣṭaḥ parayā bhaktyā praśrayeṇa damena ca //२.७३.३ ०//
muniruvāca/
mā cintāṃ kuru rājendra mā ca rājyaṃ parityaja /
putraste bhavitā samyak madvākyānnātra saṃśayaḥ //३ १ //
mayā vāṇī noktapūrvā'nṛtā hāse'pi karhicit /
ka uvāca / evamākarṇya tadvākyaṃ jahṛṣe rājasattamaḥ

alaṃkārāndadau tasmai ratnakāṃcananirmitān /
vastrāṇi ca mahārhāṇi na ca jagrāha vai muniḥ //३ ३//
punaḥ provāca nṛpatiṃ vayaṃ valkaladhāriṇaḥ? /
niḥspṛhāḥ sarvabhogeṣu sarvabhūtahite ratāḥ

sṛṣṭisaṃhārakaraṇe samarthāḥ karuṇābdhayaḥ /
sādhūnāṃ darśanaratāḥ samaloṣṭāśmakāṃcanā

vidvatsu naiva kamalā sthānaṃ dhatte kadācana /
tasmānnedaṃ grahīṣyāmi kāṃcanaṃ vasanaṃ śubham//३ ६//
tīrthayātrāprasaṃgena tvāmahaṃ samupāgataḥ/
dināni ca vyatītāni bahūni tava darśane

ka uvāca /
punastau nematuḥ samyagdampatī śaunakaṃ munim /
papracchaturupāyaṃ taṃ santānotpādane kṣamam

sarvavratatapoyajñānmatvā dānāni vai vṛthā /
tato'bravīnmuniḥ sauraṃ vrataṃ sarvārthadaṃ nṛṇām

anekajanmapāpānāṃ śamanaṃ putrapautradam /
muniruvāca /
māsamātraṃ vrataṃ kāryamārabhya bhānusaptamī

kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ mātṛpūjanapūrvakam /
abhyarcya gaṇanāthaṃ ca svastivācya dvijarṣabhān

suvarṇakalaśai sthāpyaḥ sauvarṇaṃ ravimaṇḍalam /
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktibhāvasamanvitaḥ

raktacandanamiśraiśca taṇḍulaiḥ kusumairapi /
raktairnānāvidhai ratnaiḥ phalaiśca vividhairapi

arghyairdvādaśasaṃkhyaiśca namaskāraiḥ parikramaiḥ /
stutibhiḥ prārthanābhiśca prārthayetparameśvaram

tato lakṣanamaskārānkurvīta kārayīta vā /
pratyahaṃ lakṣaviprāṃstu bhojayetparayā mudā

gāmekāṃ pratyahaṃ dadyādvedajñāya kuṭumbine /
brahmacaryeṇa tiṣṭhecca sapatnīko nṛpottama

dīnāndhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ dayānvitaḥ /
māsānte sarvasaṃbhārānbrāhmaṇāya samarpayet

evaṃ vrate kṛte rājanputraste matprasādataḥ /
bhaviṣyati mahākhyātaḥ sūryabhaktiyutaḥ śuciḥ

ka uvāca /
evaṃ vrataṃ samādiśya śaunako'ntarhitastadā /
tataścakāra nṛpatirya- thādiṣṭaṃ vrataṃ tu tat

patnyā saha vinītātmā sūryabhaktiparāyaṇaḥ /
brāhmaṇānbhojayāmāsa yathecchaṃ lakṣasaṃkhyayā //२.७३.५ ०//
upavāsayutaḥ patnyā māsamātraṃ babhūva saḥ /
godānaṃ ca namaskārāṃścakre cākārayaddvijaiḥ //५ १ //
sūryamantraṃ japannityaṃ tannāmasmaraṇaṃ sadā /
tataḥ kadācittatpatnī rātrau svapne dadarśa tama

nijabhartṛdvijarūpaṃ savitāraṃ manoramama /
cakame kāmarūpaṃ taṃ madanā- gniprapīḍitā

uvāca paritaptāṃgī kāmo me bādhate bhṛśam /
ṛtuṃ me dehi bhartastvaṃ no cenmṛtyurbhavenmama

so'pi vandhyaṃ viniścitya tatpatiṃ kāmukāṃ ca tām /
svapna eva bhartṛrūpī savitā tāmṛtuṃ dadau

sā prabuddhā tataḥ prāha samutthāpya nijaṃ patim /
niyamasthena kiṃ brahmaṃstvayā me ṛturarpitaḥ

sa uvāca tatastāṃ tu nāhaṃ vratamanāḥ śubhe /
upavāsarataḥ kṣīṇo rarāma ravibhaktimān

tataḥ punaḥ prāha satī nānyaṃ jāne kathaṃcana /
tvadrūpeṇaiva dhyāyāmi savitāraṃ vrate sthitā

ṛtujena ca dagdhā'haṃ vahninā'ntargatena ha /
tataḥ punaścakrapāṇirūce tāṃ priyabhāṣiṇīm

nṛpa uvāca /
tuṣṭo'sau savitā kānta namaskāraiśca bhojanaiḥ /
brāhmaṇānāṃ gavāṃ dānairupavāsairjapairapi //२.७३.६ ०//
āvāṃ siddhiṃ dadau samyak putrastava bhaviṣyati /
ka uvāca /
dine dine garbhavṛddhau tasyāstāpo'bhivarddhate //६ १ //
sā mumurṣuścandanāni sośīrāṇi niṣevate /
lilepāṃge ca karpūraṃ tāpo nāsyā śaśāma ca

na cārdravastrapavanaistataḥ sā sakhibhiḥ saha /
tatyāja sindhutīre taṃ garbhaṃ gatvā mahattaram

āyayau sātha viśrāntā sakhibhirnijamandiram /
nivedya bhartre tyaktaṃ taṃ gṛhakāryaratā'bhavat

/ (३२७३)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhūtpattivarṇanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७४ prāraṃbha –
ka uvāca /
tyakte garbhe tayā sindhau bālo'jani mahābalaḥ /
tejasvī vikarālāsyo dīrghabhālastrilocanaḥ १
raktakeśajaṭābhāraścakrapāṇistriśūlabhṛt /
bālaśabdena tasyātha cakampe bhuvanatrayam २
ājānubāhurākrāntumiyeṣa viṣṭapatrayam /
cukṣubhe sāgarastena yādobhirmunisattama //३
tatra sthitastu bālo'sau samudramupaśoṣayat /
samudra uvāca /
jīvanāya mama sutaṃ neṣya enaṃ nṛpālayam // ४
ka uvāca /
ityānināya taṃ bālaṃ samudro nṛpamandiram /
dampatyoḥ purataḥ sthāpya proca evaṃ dvijastadā ५
tava patnyā'tyāji garbho duḥsahatvānmamodare /
ugro bālastato jāto'khilalokabhayaṃkaraḥ ६
yasya prathamaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam /
netrābhyāṃ nekṣituṃ śakyo'ta evainamupānayam ७
ityuktvā bālakaṃ muktvā'ntardadhe sāgarastadā /
tata enaṃ karābhyāṃ sā kaṭau dadhre nṛpāṃganā ८
sthāpayitvā dadau premṇā stanapānaṃ mudānvitā /
ubhāvānanda yuktau tau dampatī putradarśanāt ९
yathā ciraṃ yoganiṣṭho labdhvā brahmāmṛtaṃ param /
tata ākārayāmāsa brāhmaṇānsuhṛdo'pi ca //२.७४.१०
jyotirvidbhirvicāryāsya sindhurityabhidhāṃ śubhām /
rājñī cakre nṛpaścāsya jātakarmaṃ yathāvidhi ११
kṛtvā dadau tato dānamanekaṃ harṣanirbharaḥ /
anekebhyo dvijātibhyo vastrāṇi vividhāni ca १२
dāpayāmāsa nagare patākābhiralaṃkṛte /
vādyatsu sarvavādyeṣu śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe १३
gateṣu sarvalokeṣu raktāṃga iti nāma ca /
cakraturdampatī snehādathāmātyai samūcatuḥ १४
ugrāyāstanayaścāyamugramudrādharo'pi ca /
ayamugrekṣaṇa iti nāmnā khyāto bhaviṣyati १५
vipraprasādana iti paurā nāma pracakrire /
tataḥ sarve paurajanā upadā vividhāstadā १६
dadurnṛpāya so'pyetāndāpayāmāsa tatkṣaṇāt /
vavṛdhe bālakaḥ so'tha śuklapakṣe yathā śaśī १७
yathā'gnirvāyuvegena vardhate kṣaṇamātrataḥ /
tathā svatejasā bālaḥ pravṛddho gaganaṃ spṛśat १८
krīḍanneva sadā bālo vṛkṣāngṛhagatānbahūn /
utpāṭya pātayāmāsa vāmahastatalena ha १९
araṇye krīḍatā tena parvatāṃścūrṇitā drumāḥ /
uḍḍīya candrahariṇaṃ kṣaṇaṃ jagrāha karhicita २.७४.२०
jalāvatāramārge tu ruddhe kvāpi kareṇunā /
muṣṭighātena bibhide gaṇḍamasyā papāta sā २१
evaṃ tasyādbhutaṃ karmaṃ dṛṣṭvā lokā visismire /
jaharṣa jananī cāsya pitā jñātvā'timānuṣam २२
evaṃ pravṛddho bālo'sau sindhunāmā mahābalaḥ /
uvāca pitaraṃ yāsye tapa- staptumahaṃ nṛpa २३
anuṣṭhityā svargalokaṃ bhūlokaṃ ca rasātalam /
ākramiṣye vṛthāyurmai gacchatīti matirmama २४
evamākarṇya tadvākyamūcatuḥ pitarau ca tam /
utkarṣaṃ svasya putrasya nityaṃ prārthayate pitā २५
jananī sarvadevebhyo vratadānādināpi ca /
evamājñāmavāpyaiva natvā tau sa yayau vanam २६
tatra bhramandadarśātha kāsāraṃ jalajairyutam /
tatra sthātuṃ manaścakre viviktamiti harṣitaḥ २७
ekāṃguṣṭhena bhūmiṣṭha ūrdhvabāhū raviṃ smaran /
śukropadiṣṭaṃ taṃ mantraṃ japanparvataniścalaḥ २८
dakṣiṇe jānuni sadā vāmapādaṃ nidhāya ca /
aṃjaliṃ hṛdi vinyasya dhyāyandinamaṇiṃ tadā २९
śītavātātapajalavṛṣṭīnāṃ sahano dṛḍhaḥ /
vāyumātrāśanastasthau valmīkākrānta- vigrahaḥ २.७४.३०
asthimātrāvaśiṣṭo'pi japatyeva mahāmanum /
evaṃ tasya vyatītāya śaradāṃ dvisahasrakam ३१
tasya sindhoḥ śarīrotthāstepurbhāso raviṃ tadā /
evamugraṃ tapo dṛṣṭvā pratyakṣo'bhūddivākaraḥ ३२
uvāca paramaprīto'nuṣṭhānena tavādhunā /
varaṃ varaya cittasthaṃ dāsyāmi jīvitāvadhi ३३
sindhustadākarṇya vaco bhāṣitaṃ bhānunā svayam /
dehabhāvaṃ gatau'paśyatpurato bhāskaraṃ prabhum ३४
natvā tatpādakamalaṃ baddhāṃjalipuṭo'bravīt /
namaste dīnanāthāya namaste sarvasākṣiṇe ३५
namaste tridaśeśāya brahmaviṣṇuśivātmane /
namaste viśvavandyāya namaste viśvahetave ३६
namaste vṛṣṭibījāya sasyotpādanahetave /
parabrahmasvarūpāya sṛṣṭisthityantahetave ३७
guṇātītāya gurave gruṇakṣobhavidhāyine /
sarvajñāya jñānadātre sarvasya pataye namaḥ ३८
dhanyaṃ me janma deveśa vaṃśo me janako'pi ca /
jananī ca tapaścāpi yajjātaṃ tava darśanam ३९
varadaśceddineśa tvaṃ dehi me sarvato'mṛtim /
tava prasādātsaṃgrāme jayeyaṃ sarvadevatāḥ २.७४.४०
vartamānāddevaṇānna me mṛtyurbhavediti /
evaṃ tasya varāñśrutvā parituṣṭo vibhāvasuḥ /
uvāca nijabhaktaṃ tamanuṣṭhānabhṛśaṃ kṛśama ४१
sūrya uvāca /
na bhayaṃ vidyate devayonibhyo nṛbhya eva ca /
na tiryagbhyo na nāgebhyo na divā na niśi kvacit ४२
noṣaḥkāle na sandhyāyāṃ mama vākyādbhaviṣyati /
maraṇaṃ te nṛpasuta gṛhāṇāmṛtabhājanam ४३
idaṃ yāvatkaṇṭhagataṃ tāvanmṛtyurna te bhavet /
niṣkāśayedidaṃ yaste tasmānmṛtyurbhaviṣyati ४४
devo yo'vataretko'pi dhunvankeśāgrato divam /
yasyāṃguṣṭhanakhāgre syurbrahmāṃḍānāṃ hi koṭayaḥ ४५
sa tvāṃ haniṣyati vibhuranyasmādabhayaṃ tava /
madvarasya prasādena savaṃ tṛṇamayaṃ tava ४६
trailokyarājaṃ te dattaṃ nātra kāryā vicāraṇā /
ka uvāca /
evaṃ nānāvarāndattvāntardadhe savitā tadā ४७
sopyānandasamāyukto jagāma nijamandiram /
jananī ca pitā tasya mūrdhnyāghrāyāpaturmudam ४८
ūcatustaṃ tadā putraṃ virahāgne'nnavarjitau /
cintayā kṛśatāṃ yātau paśya putradaśāmimām ४९
tayoḥ pādau praṇamyāha sa putro harṣanirbharaḥ /
prasannaḥ savitā mahyaṃ trailokyasvāmitāmadāt २.७४.५०
sādhayiṣye tadvarāttāṃ na cintāṃ kartumarhatha ५१ ( ३३२४)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe varapradānaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७५ prāraṃbhaḥ
ka uvāca /
buddhimantaṃ sutaṃ jñātvā saviturvaradarpitam /
rājyaṃ tasmai dadau sarvaṃ deśakośabalānvitam १
pitā vanaṃ yayau tasya svātmasādhanalālasaḥ /
sa tu pitrābhiṣiktaḥ sanrājyaṃ kartuṃ mano dadhe २
śreṇīmukhyānsamāhūya prakṛtīradhikāriṇaḥ /
āsthāpayatsvādhikāre mānayitvāṃśukādibhiḥ /
ḍiṇḍiraveṇa svājñāyā bhaṃge doṣamaghoṣayat ३
digjayārthaṃ tato vīrānājñāpayata satvarama /
tejasā'hepayatsūryamatibhīṣaṇavigrahaḥ ४
vīrā agre prayānti sma vikarālāruṇānanāḥ /
nagnanānāśastradharā rajaśchāditabhāskarāḥ ५
tato gajāścaturdantā nānāvarṇavibhūṣitāḥ /
yayurmahāśṛṃgalinaḥ kampayanto vasundharām ६
mahāmātrasamārūḍhāścaṃcalāḥ parvatā iva /
nānāvarṇadhvajayutā diggajānbhettumicchavaḥ ७
ghaṇṭāghoṣeṇa mahatā nādayanto digantaram /
aśvārohā yayuḥ paścānnānālaṃkaraṇānvitāḥ ८
asaṃkhyatūṇadhanuṣāṃ śastrāṇāṃ maṇḍalānvitāḥ /
sindhudaityaścamūmadhye rarāja hayapṛṣṭhagaḥ ९
muktāmālālasatkaṇṭho dhanurbāṇalasatkaraḥ /
khaḍgakheṭadharo gacchaṃścūrṇayandrumaparvatān २.७५.१०
yadyannagaramuddiśya yāti daityo mahābalaḥ /
tasya tasyādhipaṃ vīrā dhṛtvā ninyurnijādhipam ११
svakīyaṃ nāyakaṃ cihnaṃ mudrāṃ tatra nyaveśayan /
tato'nye śaraṇaṃ yātā dāsabhāvamupāgatāḥ १२
karadāṃstānsa kṛtvaiva rarakṣa svapade balāta /
evaṃ sarvānvaśaṃ cakre daityakoṭyastato'nvayuḥ १३
śumbho niśumbho vṛtraśca pracaṇḍaḥ kāla eva ca /
kadambāsuranāmā ca śambaraḥ kamalāsuraḥ १४
kolāsuro'bravīttatra yathā tripuradaityarāṭ /
vijitya lokatritayamadhikārānhi no dadau १५
tathā yacchādhikārānno jitvā trailokyamojasā /
tasminhate śivenādya dṛṣṭo'si prabalo'suraḥ १६
na te parākramatulāṃ kṛtānto'pi labhetkvacit /
tavājñāṃ kartumicchāmastava sevāṃ mahābala १७
evamākarṇya tadvākyaṃ saṃtuṣṭaḥ sindhudaityarāṭ /
dadāvaśvāngajāṃstebhyo vastrāṇi bhūṣa- ṇāni ca १८
sindhuruvāca /
prabalastu tadā'haṃ syāṃ yadā jeṣye'marāvatīm /
daraviṣṇusatyalokānpātālāni ca sapta ca १९
ka uvāca /
sādhu sādhviti sarveṣu bruvatsu sarvaṃdaityapāḥ /
jagarjuṃśca jaharṣuśca brahmāṇḍaṃ paryakampayan २.७५.२०
na bhūpayuddhātkaṇḍurno hyaśamadde- vayuddhataḥ /
śamaṃ yāsyatgrato jagmuḥ śīghramevāvrajandivam २१
rurudhuste śakrapurīṃ brāhmaṇā iva vittadam /
madhyaṃ viviśurapare luṇṭanto ratnasaṃcayān २२
kolāhalo mahānāsīddevānāṃ tatra garjatām /
tataḥ sabhāmadhyagato harirdūtamukhāttataḥ २३
śuśrāva daityābhigamaṃ veṣṭikāṃ ca nijāṃ purīm /
śīghramairāvatārūḍho vajrahasto'marānvitaḥ २४
āyayau tena daityena yoddhukāmaḥ surādhipaḥ /
kecidūcuḥ surāstatra nāyaṃ yuddhakṣamo hare २५
vinā ramāpatiṃ cāsya na samo dṛśyate kvacit /
yāvadvadatsu teṣvevaṃ tāvadaittho mahābalaḥ २६
śakraṃ suragaṇairyuktamavidhyaccharavṛṣṭibhiḥ /
tāvaddevagaṇāḥ kecitpalāyanaparā yayuḥ २७
tato'dhāvanmahendro'sau garjamāno ruṣānvitaḥ /
grasandaityagaṇānsarvānvajrodyatakaro'rihā २८
ahanaddaityarājaṃ taṃ mastake vajrato dṛḍham /
sa mūrchāṃ mahatīṃ prāyānmuhūrtātpunarutthitaḥ २९
uvāca ca hariṃ gaccha svakṣayaṃ na kṣayaṃ vraja /
mama muṣṭiprahāreṇa kālo mṛtyuṃ gamiṣyati २.७५.३०
tatra kā gaṇanā te'sti nāśaṇottaddharirvacaḥ /
roṣāviṣṭo mahādaityastato muṣṭiprahārataḥ ३१
bibhedairāvatakaṭaṃ rudhiraughapravarṣitam /
tata uḍḍīya daityastaccaturdantānadhārayat ३२
apātayadagajapatimāścaryaṃ harirāyayau /
dadhāra ca hariṃ pāde pothayadyāvadeva tam ३३
tāvatsūkṣmeṇa vapuṣā nirgato hastamadhyataḥ /
jagāma dūradeśaṃ sa manasā praśaśaṃsa tam ३४
naitādṛśaṃ balaṃ dṛṣṭamatiṣṭhaṃ cenmṛto'bhavam /
tato'maragaṇaiḥ sārddhaṃ śaraṇaṃ taṃ hariṃ hariḥ ३५
jagāma vapuṣā'nyena visṛjyairāvataṃ gajam /
sindhūdaityastu sendreṣu deveṣu vidruteṣu ca ३६
indrāsanamārūḍho daityavṛndena veṣṭitaḥ /
dadau padāni devānāṃ daityebhyaḥ sakalāni saḥ ३७
tataḥ śumbhādayo daityāḥ sthitāsteṣu nirākulāḥ /
namasyanto'surapatiṃ praśaṃsanto balādhikam ३८
nānāvāditranirghoṣairnādayaṃtastriviṣṭapam ३९ ( ३३६३)
iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe suraparājayo nāma paṃcasaptatitamo'dhyāyaḥ ७५