Ganesha Purana · Chapter 2.21.25

adhyāya २१ prāraṃbha :-
ka uvāca /
śṛṇu dvija mahāścaryaṃ kathyamānaṃ mayā tava /
vināyakasya caritaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām

ambhāsurasya yo mūrdhā sa gato nijamandiram /
bhramarāyā niraikṣiṣṭa sakhī sā tāṃ nyabodhayat

prasuptāṃ kāṃcane tapte sotthāyāṃgaṇamāyayau /
pautraṃ śiro nirīkṣyaiva mūrchitā patitā bhuvi

nighnatī nijavakṣaḥ sā karābhyāṃ śokanirbharā /
nipatat bhūṣaṇā khinnā nāgāmṛṣṭeva padminī

vibhinnavalayā chinna kūrpāsā tanumadhyamā /
dṛśyādṛśya mahadgātrā luṃṭhatī bhuvi vihvalā

niṣidhyamānā sakhibhirbhrātṛbhiḥ svajanairapi/
trimuhūrteḥ prabuddhā sā kiṃcid vaktuṃ pracakrame

utthāya ca karābhyāṃ tu nijaghāna punaḥ śiraḥ /
bhramaryuvāca /
yeneyaṃ pṛthivī sarvā trāsitā sāmarāvatī

mūrdhnā sahasraṃ śeṣasya bhrūkaṭākṣena kampitam /
yena rājye'bhiṣiktau tau devāntaka narāntakau

yasya kṣveḍitamātreṇa rodasī kampitā bhṛśam/
sa kathaṃ patitaḥ kutra nihataḥ kena vā sutaḥ

yaṃ dṛṣṭvā kampitaḥ kālaḥ sa kathaṃ nidhanaṃ gataḥ/
evamākrandatī dīnā vivatseva payasvinī

evaṃ vilapatīṃ tāṃ tu nyaṣedhayat sakhījanaḥ /
na dṛṣṭvā sakhi kenāpi mṛtena saha vai mṛtiḥ

atiśokena śoko'gnyaḥ prāpyate mūḍhajantubhiḥ /
yadi snehena putra tvam śocase'sya hitaṃ kuru

cārānpreṣaya vṛttāntagrahaṇāyāsya sarvataḥ /
dahyatāṃ mastako mantrairevamasya hitaṃ kurū

suhradāmaśru patitaṃ pretasya tanmukhe patet /
dahatyenaṃ na natattyājyamityāhuḥ paramarṣayaḥ

evamākarṇya tadvākyaṃ sovāca tāṃ sakhīṃ ruṣā /
ayaṃ mūrdhnā mahābhāge sthāpyatāṃ yatnataḥ sakhi

ānayiṣye'diteḥ putramastakaṃ saha tena ca /
dāhayiṣyāmyamuṃ tasmāt sthāpyatāṃ tailamadhyataḥ

sā rākṣasī rākṣasavaryayuktā samāyayau rājapurīṃ nihantum /
vināyakaṃ taṃ nijarūpagopinī pataṃgapatrīva dhanaṃjayāntikam

āgatā'ditirūpeṇa bhāsayantī diśo daśa /
ati lāvaṇyanilayā sarvālaṃkāra śobhinī

dāḍimī bījadaśanā bimboṣṭhī tanumadhyamā /
vilasat padmanayanā muktādāmalasat kucā

vīrā mumuhire dṛṣṭvā tādṛśīṃ nṛpasadmagām /
manasā kāmayanti sma yadāliṃgana cumbane

tarkayāmāsurapare rambhā kiṃ nu tilottamā /
menakā vā ghṛtācī vā nāgī yakṣī śivā nu kim

urvaśī vā ratī rājñī kaśyapasyāditirnu kim /
jñātvā tu rājapatnīṃ tām praṇanāmāditiṃ mudā

pūjayāmāsa saubhāgyadravyairbhūṣāṃ śukādibhiḥ /
uvāca ca sucārvaṃgī premagadgadayā girā

mahābhāgyena dṛṣṭāsi tvaṃ devajananī mayā /
vināyakaprasādena kvānyathā darśanaṃ tava

rājñīmevaṃ bruvantīṃ tu sāśrukaṃṭhā'vadadvacaḥ /
aditiruvāca /
mama bālo bahudinaṃ sthāpitaḥ kutra vartate

atyutkaṃṭhatayā subhru darśanārthamihāgatā /
strīṇāṃ svabhāvaṃ jānāsi māyā vyākula cetasām

śokasaṃtaptagātrā'haṃ tamāliṃgāmi cārbhakam /
tatsaṃsargasuśītāṃgī prāpsye saṃtoṣamuttamam

iti tadvacanaṃ śrutvā sādarā sā sasambhramā/
gaveṣituṃ tu taṃ bālaṃ rājñī dūtānacodayat

anye cakhyuḥ kāśirājaṃ kaśyapastriyamāgatām/
sa snātvā gṛhamāgatya tāṃ dṛṣṭvā harṣamāpa ha

tām praṇamya mahābhaktyā proce baddhāṃjalirnṛpaḥ /
me rājyaṃ janma pitarau dhanaṃ dṛṣṭiḥ śrutaṃ tapaḥ

dṛṣṭvā śaktirdevamātā jagajjananakāriṇī /
na śaktirvartate samyag varṇituṃ te guṇānmama

bālo vināyakaste'yaṃ śakrādadhika vikramaḥ /
avadānānyanekāni kṛtāni bahudhā suraiḥ

aśakyāni mayā vaktuṃ rakṣasāṃ nidhanāni ca /
tasyāpi varṇituṃ nāsti guṇānāṃ śaktiralpikā

viśrāmyatāṃ kṣaṇaṃ mātarmama bhāgyaṃ mahattaram /
padanena hatā māyābalamāśritya dānavāḥ

aparikṣitena vapuṣā bālaste vasate sukham /
tvaṃ kimarthamihāyātā yātā cet sthīyatāṃ kṣaṇam

nivṛtte'sminvivāhe tu prāpayiṣye ubhāvapi/
sovāca /
kimidaṃ bhāṣase rājanviyogādasya me'bhavat

mahānkhedo na ca sukhaṃ lebhe kvāpīha kiṃcana /
ka uvāca /
evaṃ vadatyāṃ tasyāṃ sa āgato'sau vināyakaḥ

preṣito bālakaiḥ sarvairāgatā jananī tava /
sā liliṃga tato bālamaśrupūrṇā mudā jagau

cirakālaṃ sthito'syatra māṃ vihāyāti niṣṭhura /
tvadviyogena saṃtaptā''gatā sarvaṃ vihāya ca

jīvitāśāṃ parityajya tvadarthe tapa ācaram /
atikleśena labdho'si tāna kleśānvetti ceśvaraḥ

vinā tvayā kṣaṇo me'to yugakalpasamo'bhavat /
evaṃ lāghava vākyā'sau duṣṭabhāvena bhāminī

atipremabalātsā taṃ kaṭideśe dadhāra ha /
so'pi tacceṣṭitaṃ jñātvā''gastasyāḥparicintayan

gūḍhābhisandhistāṃ proce pūrvaṃ kiṃ me tvayāhratam /
evaṃ tasminbruvatyeva laḍḍukaṃ sā tato dadau

atte'sminpunaranyaṃ sā mahāviṣayutam dadau /
atte'sminpunaranyaṃ sa yayāce laḍḍukaṃ balāt

kāśirājaśca patnī ca prārthayāmāsatustadā /
uttiṣṭhottiṣṭha mātastvaṃ sabālā bhojanaṃ kuru

yāvaduttiṣṭhate sā tu tāvadruddhā'rbhakeṇa sā/
girīndrasāravapuṣā sā tato vihvalābhavat

muṃca muṃceti taṃ prāha mātā'haṃ tava bālaka /
bahukālena dṛṣṭuṃ tvāmāgatā snehapāśataḥ

kathaṃ cūrṇayituṃ mām tvamudyato'si giriryathā /
karābhyāṃ nunude sā taṃ tāvannidrāṃ yayo ca saḥ

prasārya caraṇau hastau śvāsocchvāsaparāyaṇaḥ /
iti rājā nyaṣedhattāṃ vihvalāṃ bhārapīḍitām

mā nidrābhaṃgamasyāśu kuru tvaṃ jananī satī/
uddhartuṃ bālakaṃ keciccakruḥkaruṇayā manaḥ

utthāpituṃ cālituṃ vā sarve nāśaknuvaṃstadā /
prārthayāmāsurapare bālaṃ rājīvalocanam

anukrośaṃ kuru śiśo jananī te mariṣyati /
cālayāmāsa caraṇau haste sā'thaśirodharām

kimidaṃ kriyate bāla pitaraṃ kiṃ vadiṣyasi /
evaṃ vadatsu lokeṣu sā mṛtā'tha niśācarī

daśayojana dehena vyāpitaṃ bhūtalaṃ tayā /
palāyanaparāḥ kecittāṃ dṛṣṭvā'tibhayānakām

yayuḥ kecicca tāṃ dṛṣṭuṃ vicitrajanavṛttayaḥ /
rājā ca vismitastatra janaḥ sarve vilokyatām

kathaṃ kapaṭarūpeyamāgatā bālaghātinī/
ṛṣipatnīsvarūpeṇa jñātā na rākṣasīti ca

atyadbhūtamaṃ jñānamasya sāmarthyaṃ ca vilokitam /
iti bruvāṇāstu narāstatsamīpaṃ mudā yayuḥ

bālamutthāpya tasyāstu puṣpabhārasamaṃ jaguḥ /
apaneyeti te'pyāhurduṣṭā duṣṭasvarūpiṇī

parasyāniṣṭamicchedyaḥ sa eva nidhanaṃ vrajet /
tuṣṭuvaḥ paripūjyainaṃ kāśirājo janā api

ṛṣayo lokapālāśca bhaktyā devaṃ vināyakam /
nāthastvamasi devānāṃ manuṣyoragarakṣasām

yakṣagandharvaviprāṇāṃ gajāśvaratha pakṣiṇām /
bhūtabhavyabhaviṣyasya buddhīndriyagaṇasya ca

harṣasya śokaduḥkhasya sukhasya jñānamohavoḥ /
arthasya kāryajātasya lābhahānyostathaiva ca

svargapātālalokānāṃ pṛthivyā jaladherapi/
nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca piśācānāṃ ca vīrudhām

vṛkṣāṇāṃ saritāṃ puṃsāṃ strīṇāṃ bālajanasya ca /
utpattisthiti saṃhārakāriṇe te namo namaḥ

paśūnāṃ pataye tubhyaṃ tatvajñānapradāyine /
namo viṣṇusvarūpāya namaste rudrarūpiṇe

namaste brahmarūpāya namo'nantasvarūpiṇe /
mokṣaheto namastubhyaṃ namo vighnaharāya te

namo'bhaktavināśāya namo bhaktapriyāya ca /
adhidaivādhibhūtātmaṃstāpatraya harāya te

sarvotpātavighātāya namo līlāsvarūpiṇe /
sarvāṃntaryāmiṇe tubhyaṃ sarvādhyakṣāya te namaḥ

adityā jaṭharotpanna vināyaka namo'stu te/
parabrahmasvarūpāya namaḥ kaśyapasūnave

ameyamāyānvita vikramāya, māyāvine māyika mohanāya /
ameyamāyāharaṇāya māyāmahāśrayāyāstu namo namaste

evaṃ stutvā tu te sarve yayuḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ mudā/
tyaktvā tām rākṣasīṃ chittvā khaṃḍaśo dūrataḥ purāt

ya idaṃ paṭhate stotraṃ trisandhyotpātanāśanam/
na bhavanti mahotpātā vighnā bhūtabhayāni ca

trisandhyaṃ yaḥ paṭhetstotraṃ sarvān kāmānavāpnuyāt /
vināyakaḥ sadā tasya rakṣaṇaṃ kurate'nagha

(९८८)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite rākṣasīvadho nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २२ prāraṃbha :-
ka uvāca /
aparasmin dine rājā prātaḥsnānakṛtodyamaḥ /
paurāḥ sarve vitarkyaivaṃ nāyaṃ devo na mānuṣaḥ

na devaścet kathaṃ paṃca mahānto devadurdharāḥ /
ajeyāḥ śakraharibhirhatā daityā mahābalāḥ

devaeva bhaved bālamadhye'yaṃ krīḍate laghu /
iti tarkya tatastāvadāgatā rājadarśanam

rājā'pi bhadramagamaduvāca sakalān prati/
nirūpayantu yatkāryaṃ tadvaḥ siddhiṃ prayāsyati

kimarthaṃ prātareveha paurā yūyaṃ samāgatāḥ /
ta ūcurna rahasyaṃ yat svābhipretamṛte vacaḥ

tvayā'yaṃ hi samānīto muniputro vināyakaḥ /
nāsya dāsyamabhūnno hi kiṃcit kvāpi kadācana

tvayā tu pūjito'nekavāraṃ svaśaraṇe sthitaḥ /
yadyattava gṛhe yāti tattannaḥ preṣayasyaho

ayaṃ tu na kathaṃ rājana preṣito nu vināyakaḥ /
rājovāca /
samyaguktaṃ yatra janā vibhajya bhujyate tu yat

amṛtaṃ yāti ca viṣaṃ viṣamanyad bhavettu tat /
asminyasya bhaved bhaktirdeve vā mānuṣe'pi vā

sa enaṃ svagṛhe nītvā pūjayedbhojayedapi /
janāstu trividhāḥ paurā rajaḥsatvatamo guṇaiḥ

parīkṣantenmarā duṣṭāḥ puṇyavanto bhajantyapi /
kecidenaṃ vinindanti praśaṃsanti ca kecana

yasya svabhāvo yādṛksyātsa tathā vartate naraḥ /
na jahāti ghṛṣyamāṇaścandanaḥ svasugandhitām

kasturī kardamayutaḥ palāṃḍuvā nijaṃ guṇam /
bhavatāṃ yadi bhaktiścedananyā'sminsute muneḥ

nīyatāṃ pūjayansvāśu bhojanāya priyāya ca /
parīkṣārthaṃ na neyo'sau janako jananī mama

mayā kathaṃ narā vācyā nītvainaṃ pūjayan tviti /
asya śaktiṃ dṛḍhāṃ dṛṣṭvā mama bhaktirviśiṣyate

nāyaṃ cenmatpurī kvatyā kṛto yūyaṃ kva cāpyaham /
iti rājavacaḥ śrutvā punarūcuśca nāgarāḥ

yathā vadasi kalyāṇa tattathā na tadanyathā /
asmākaṃ kāryasiddhiryā tāṃ kuruṣva janādhipa

nītvemaṃ svagṛhe bālaṃ pūjayāmo yathārhataḥ /
etasminnantare bālo'vadattān sadasisthitān

jānannantargataṃ teṣāṃ sarvasākṣī jagadguruḥ /
vināyaka uvāca /
kimarthaṃ mām prārthayanto bhavanto'ti mahattarāḥ

ahaṃ bālo munisuto matpūjanaphalaṃ nu kim /
bhaviṣyati na jāne'haṃ bhavatāṃ vyayakāriṇām

vivāho vratabandho vā yajño vā'nyo mahotsavaḥ /
tadā bhavadgṛhaṃ yāsye havyaṃ kavyaṃ yadā bhavet

asaṃkhyātā bhavanto hi kathameko gṛhaṃ vraje /
vakeśinīṃ kimarthaṃ vā gāṃ dhokṣyatha bhavadvidhāḥ

vāṃchitārthī kathaṃ yācettyaktvā kalpadrumaṃ drumam /
anyat kṣudraṃ vāṃchitaṃ vā tadvadyūyaṃ samutsukāḥ

ka uvāca /
vināyakavacaḥ śrutvā śreṇīmukhyā jaguḥ punaḥ /
asminvivāhe sampanne na sthāsyati kṣaṇaṃ bhavān

rājñaḥ prasādāddṛṣṭo'si bhaktiṃ na saphalīkurū /
avāptakāmasya ca te sṛṣṭi sthityantakāriṇaḥ

sarvāntaryāmiṇaḥ sarvaṃ cittavṛttī vijānataḥ /
kartuṃ vāpyanyathā kartumakartuṃ vā kṣamasya ha

cidānandasya naivāsti pūjābhirnaḥ prayojanam /
bhaktipriyo deva iti nigamaṃ na vṛthā kurū

niśamyeti vacasteṣāṃ tānūce'tha vināyakaḥ /
evaṃ cedbhavatāṃ bhaktistadā yāsye nṛpājñayā

evamākarṇya tadvākyaṃ sarve'pi svagṛhān yayuḥ /
maṃḍapān vidadhuḥ kecit kecidvastragṛhāṇi ca

toraṇān vidadhurbhaktyādarśaśobhādbhutāni ca /
bhājanāni mahārhāṇi sugandha candanāni ca

dravyāṇi ca sugandhīni mṛganābhibhavāni ca /
phalāni ca vicitrāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca

pakvānnāni vicitrāṇi paṃcāmṛtayutāni ca /
sthāpitā mūrtayo nānāmuktāmālā vibhūṣitāḥ

evaṃ gṛhe gṛhe sarve sāmagrīṃ cakrurutsukāḥ /
eko'bhūnnagaraprānte brāhmaṇo vedaśāstravit

śukla nāmnā śuklavṛttiḥ śānto dāntaḥ kṣamānvitaḥ /
śrautasmārta karmanidhirbrahmaniṣṭhotithipriyaḥ

yasya patnī mahābhāgā vidrumā nāma nāmataḥ /
nispṛhā jñānasampannā sarvāvayavasundarā

daridrā jñānaniṣṭhā sā patiprāṇā pativratā /
tasyā gṛhagataṃ dṛśyaṃ nabhastārāṃkitaṃ sphuṭam

na svarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ bhājanaṃ rītijaṃ na ca /
gaurā valkalasaṃvītā tejojvālā suśobhanā

yadaṃgatejasā vyāptaṃ dṛśyamānaṃ na dṛśyate /
tena vṛttena tuṣṭā sā gahaśobhāvidhāyinī

tasyāstoṣeṇa tuṣṭo'bhūdvinayena ca sevayā/
svasthaḥsthito jñānaniṣṭhastiṣṭhatyakṛtabhojanaḥ

kadācidbhikṣituṃ yāto vāritastu gṛhegṛhe /
mahotsavaṃ prakurvadbhirvināyakakṛte janaiḥ

yallabdhaṃ tena tuṣṭo'sau bhāryāmetyā'bravīdidam /
śrūyatāṃ patni nagare vārito'haṃ gṛhegṛhe

āyāsyati pratigrahaṃ pūjārthaṃ sa vināyakaḥ /
yo'vatīrṇo munigṛhaṃ bhūbhāra haraṇodyataḥ

āyāsyati gṛhaṃ cetsa pūjārthe yatnamācara /
sā'bravīnmahatīṃ pūjāṃ tyaktvā'nnaṃ tvadgṛhe katham

bhavatāṃ so'kiṃcanānāṃ kathaṃ vā gṛhameṣyati /
gandhapuṣpaṃ paryuṣitaṃ pakvaṃ kandaphalaṃ mune

bhaviṣyati kṛtaṃ samyagasamyak svalpamapyaho/
kiṃ vā prayojanaṃ tasya gṛheṇa bhavatāṃ prabho

iti priyāvacaḥ śrutvā punarūce muniḥ priyām /
sa mām bhaktaṃ vijānāti dīnānātha prabhuḥ prabhuḥ

bhaktipriyo'sti devo'yaṃ na lobhavaśago vibhuḥ/
arṇasā ca palāśena puṣpeṇa prīyate hi saḥ

suvarṇānicayārvāpi na hi dambhāti samarpitaiḥ /
ityākarṇya vacastasya vidrumā punarabravīt

evaṃ cettarhi yat siddhaṃ tadetasmai nivedyatām /
tato'ṣṭādaśa dhānyānām kṛtvā piṣṭaṃ papāca sā /

odanaśca kṛto jīrṇaṃ tandulānāṃ jalādhikaḥ /
muṣṭipiṣṭaṃ parṇapuṭe paktvā bhuṃkte dinedine

tattena dinamānena dravyeṇa cailamānayat /
gandhākṣataṃ ca puṣpāṇi dhūpaṃ dīpaṃ mahārtike

vanyaṃ phalaṃ valkalaṃ ca sthāpayāmāsa caikataḥ /
śuṣkāmalaka khaṃḍāni mukhavāsārthameva ca

prasārya darbhanicayaṃ susikte svāṃgaṇe dhvajam /
cakāra kaśipū nāsau dhyānaniṣṭhobhavan muniḥ

naivedyaṃ vaiśvadevaṃ ca kṛtvā pūrvaṃ prayatnataḥ

(१०४२)
iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २३ prāraṃbha –
ka uvāca /
sa bālo bālamadhye tu cikrīḍe kautukānvitaḥ /
rājā bhadrāsanagato nṛtyaṃ sarvajanaiḥ saha

yāvatpaśyati veśyānāṃ tāvadevāgatāvubhau /
devalokātsado ramyaṃ sanakaśca sanandanaḥ

udbhāsitaṃ tayordīptyā sūryāgnyoriva tatsadaḥ /
āsanādudatiṣṭhatsa nṛpatiḥ sahasekṣya tau

sthiraḥ sthāpya pādapadme sāṣṭāṃgaṃ praṇanāma tau /
baddhāṃjaliruvācātha adya dhanyaṃ kulaṃ mama

rājyaṃ jñānaṃ ca dehaśca patnīputrādikaṃ ca yat /
ityuktvā pāṇinā dhṛtvā svāsane copaveśya tau

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirapūjayata bhaktitaḥ /
tau ca viśrāmayāmāsa pādasaṃvāhanādibhiḥ

punaḥ punaḥ praṇamyāsau vaktuṃ samupacakrame /
rājovāca /
munīnāṃ nyastadaṃḍānāṃ nispṛhāṇāṃ ca sarvadā

kāryalipsā na kācitsyādājñāmīhe tathāpyaham /
tapo rājyaṃ kulaṃ śīlaṃ sārthakaṃ kartumudyataḥ

tāvūcatuḥ /
avāptasarvakāmo'sau parabrahmasvarūpavān /
līlāvatārī bhagavān kaśyapasya sutastava

gṛhe nānākautukāni kurute'dbhutavikramaḥ /
śrutvā'vadānaṃ tasyātra draṣṭumāvāṃ samāgatau

anyathā śakrabhavanatyāge kiṃ naḥ prayojanam /
gṛhe yasya kalpataruḥ so'nyaṃ ki yācayiṣyati

tasyoṅghrikamalaṃ natvā gacchāvaḥ svasthalaṃ nṛpa /
evaṃ tayorāgatayoḥ śrutvā vākyaṃ vināyakaḥ

vadatorāgataḥ krīḍāṃ tyaktvā modaka hastakaḥ /
paṃcakhādyamayaṃ bhakṣya modakaṃ līlayādadhat

tayostaṃ darśayāmāsa nṛpo hāsyaparo mṛdu /
so'yaṃ samāgato devo yaddarśanasamutsukau

āgato yacca kartavyaṃ kurutaṃ tadyatheṣṭataḥ /
taṃ nirīkṣya munī tau tu parasparamathocatuḥ

anena dūṣito nūnaṃ kaśyapo munisattamaḥ /
tatputratāṃ samāsādya svācāraṃ tyajatā bhṛśam

spṛṣṭāspṛṣṭavicāro'sya bhakṣyābhakṣyavidhirna ca /
darśane sparśane cāsya mahāndoṣo bhavetkhalu

kathaṃ svaniyamāṃstyaktvā sthitaḥ kṣatriyaveśmani /
svadharme naḥ sthitānāṃ tu darśanenāsya kiṃ bhavet

śuśrāva tāṃ giraṃ devo nṛpasannihitastadā /
uvāca vākyaṃ vākyajño vācaspatirivāparaḥ

kva gataṃ bhavato jñānaṃ vṛthā śramavatormunī/
svargaṃ tyaktvā kathamiha saṃprāptau prākṛtāviva

śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya nṛpatiṃ tāvathocatuḥ /
māyāmayasya devasya māyayā mohito bhṛśam

dehyanujñāṃ gamiṣyāvo nijamāśrama maṃḍalam /
tato nṛpatiśārdūlo dṛḍhabhakti praṇoditaḥ

sthīyatāṃ śrūyatāṃ vākyaṃ madīyamityuvāca tau/
bhaktyā ca prārthayāmāsa snātvā bhuktvā'nugamyatām

niśamya prārthanāṃ tasya mocaturmunipuṃgavau /
na bhujyete rājakīyamannam tasmād vrajāvahe

tadanujñāṃ samāsādya maṇikarṇī tato gatau /
vināyakaḥ sarvabālairanuyāto mudā raman

snātvā gataḥ śuklagṛhaṃ jñātvā tadbhaktimādṛtaḥ /
yathā dhāvati gaurvatsaṃ yathā mātā rudacchiśum

yathā kṛṣṇaḥ sabhānītāṃ draupadīṃ śaraṇāgatām /
dṛṣṭvā tau dampatī devaṃ pādayorvinipetatu

ānandāśrūṇi muṃccantau vācā gadgadayā girā/
liliṃgaturmudā devaṃ nanṛturharṣanirbharau

na vindatuḥ prakartavyaṃ dehātītā vivāsatuḥ /
romāṃccāṃccitagātrau tau bāṣpadhārāmamuṃccatām

muhūrtāllabdhasaṃjñau tau nematurjagadīśvaram /
tata ūce munirdevaṃ dīnanātheti yattava

vikhyātaṃ triṣu lokeṣu nāma pāpaharaṃ śubham /
sārthakaṃ kṛtamadyaiva janma naḥ pādadarśanāt

prāsādanicayāṃstyaktvā gataḥ parṇakuṭīmimām /
dhanyo vaṃśo madīyo'dya janma jñānaṃ tapo vayaḥ

apūjayattatastaṃ sa kuśāsanagataṃ muniḥ /
prakṣālya caraṇadvandvaṃ jalaṃ tacchirasā'dadhat

gandhākṣataṃ puṣpamālāṃ dhūpaṃ dīpaṃ dadāvatha /
dūrvāṃkurān śamīpatraṃ sutailaṃ ketakaṃ śubham

khādyaṃ svalpaṃ puraḥ sthāpya phalamāraṇyakaṃ tathā/
puṣpāṃjaliṃ mantrapūtāṃ dattvā nattvā sa lajjitaḥ

kadannaṃ kathamasmai taddeyamityeva cintayan /
abhiprāyaṃ viditvā taṃ devadevo vināyakaḥ

yāce mātaḥ kimannaṃ te gṛhe taddīyatāṃ mama /
bhaktyā dattaṃ kadannaṃ me'dhikaṃ syādamṛtādapi

viṣaṃ bhavati yadattaṃ dambhenāśraddhayānvitam /
vistīrṇamodanaṃ śuṣkaṃ bhāskarīṃ bahudhānyajām

āsthāpayat purastasya munipatnī hriyānvitā /
tailaṃ ca sakalaṃ dṛṣṭvā prāhasaṃstaṃ ca bālakāḥ

abhakṣayatsa pakvānnasadṛśaṃ paramādarāt /
pratigrāsaṃ jalaṃ pītvā jaghāsa balavattaram

tatastenodanaḥ pātraṃ nikṣipto muninā'khilaḥ /
tajjalaṃ calitaṃ dikṣu bālo roddhuṃ na cāśakat

tato'bhavaddaśabhujo bubhuje caudanaṃ ca taiḥ /
āścaryaṃ dadṛśurlokā hasanto hastatālataḥ

apūrvaḥ pācito'yaṃ nu jānudaghnajalena yaḥ /
ityūcurbubhujurbālā rucyā pāyasakalpayā

sākaṃ tena ca vairbhuktaṃ gatāste devatulyatām /
aśocannitare paścādye'hasanvivṛtai radaiḥ

kolāhalo mahānāsīnnagare kva vināyakaḥ /
kecidūcuḥ śuklagṛhe bhunakti śīrṇamodanam

roddhuṃ kṛtā daśabhujo odanaṃ ca bhunakti taiḥ /
bhukte tasminviśuddhe sa śuṣkamāmalakaṃ dadau

mukhaśuddhiṃ tena cakre jagadātmā vināyakaḥ /
prasannaḥ śuklamavadat prīto bhāvena te'nagha

varānvṛṇu mahābhāga matto yānabhikāṃkṣase /
śukla uvāca /
sarvānnāgarikāṃstyaktvā bhoktuṃ rūkṣānnamāgataḥ

ayameva varo mahayaṃ yajjātaṃ tava darśanam /
prabhuvākyānurodhena yāce bhaktiṃ tvayi sthirām

ante mokṣaṃ ca me dehi yena nāvartate punaḥ /
na saṃsārasukhe cittaṃ ramate te vināyaka

ka uvāca /
evamastviti taṃ procya pūrvavad dvibhujaḥ śiśuḥ /
gṛhaṃ tasmai śakragṛhādvaraṃ sadratnakāṃcanam

atyuttamaṃ svarūpaṃ ca jñānaṃ sampadamarpayat /
anujñāto yayau tābhyāmanyatra bālakairvṛtaḥ

(१०९४ )
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritre śuklavarapradānaṃ nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २४ prāraṃbha :-
ka uvāca /
vyalokayaṃstaṃ nagare tasmin sarve mahājanāḥ /
vidhāya pūjāsāmagrīṃ bhojanasyāpyanekadhā

gṛhe gṛhe rājagṛhe sarvāmātyagṛhe'pi ca /
gaveṣayanti sma janāstadā kaśyapanandanam

apṛcchanta janāḥ sarve kvacidṛṣṭo vināyakaḥ /
neti neti śrutirvakti yaṃ sa kasyākṣigocaraḥ

bhavennālokito'smābhiriti tatrāvadajjanāḥ /
puraprānte tu ye tatra te'śṛṇvajjanavākyataḥ

sa cāgataḥ śuklagṛhaṃ tataste tadgṛhaṃ yayuḥ /
nāpaśyaṃstamathāpṛcchaṃstenoktaṃ sa ito gataḥ

sa tu māyāmayo bālo janānvaṃcitumutsukaḥ /
visṛjya bālakān paścād dvāreṇāgatya suptavān

kecittaṃ dadṛśuḥ suptaṃ haryakṣamiva gahvara /
kecittaṃ krodhāvaśagā ninindurbālako laghuḥ

piśāca iva kiṃ yāto daridrasya gṛhaṃ prati /
īśaścet sarvabhāvajñaḥ sarveṣāṃ priyamācaret

utthāpya taṃ kare dhṛtvā yāhīti śaraṇaṃ śubham /
saphalaṃ kuru naḥ sarvaṃ tvadarthamupakalpitam

gataḥ khedo bhramaṇajo dṛṣṭvā tvaccaraṇāmbujam /
yāhi yāhi gṛhānnastvaṃ bhoktuṃ bālagaṇaiḥ saha

sa ūce sāmprataṃ bhuktaṃ punarūcurjanāstu tam /
daridrasya gṛhe kiṃ te bhuktaṃsyādbhaikṣyavartitaḥ

nāpo'pi pibate kvānnaṃ kathaṃ bhuktaṃ tvayā vibho/
gaṇeśa uvāca /
udaraṃ paripūrṇaṃ me yātuṃ śaktiścanāsti me

ka uvāca /
tataḥ sarve viditvā taṃ bhuktaṃ śuklagṛhe janāḥ/
nirāśā bhagnasaṃkalpā ruṣṭā dīnā vicetasaḥ

sambhārā vyarthatāṃ yātā nānāvakeśārtha saṃcitāḥ /
bubhujustān svayaṃ duṣṭā dāmbhikā bhaktivarjitāḥ

ye bhaktāste nirāhārāstasthurdhyānaparāyaṇāḥ /
evaṃ sarveṣu lokeṣu jñātvā dhyānasthiteṣu saḥ

eko nānāṣvarūpo'bhūd ghaṭākāśa iva sphuṭam /
jalapūrṇeṣu kumbheṣu ravirnānā yathekṣyate

kvacit paryaṃkaśayanaḥ kvacit japaparāyaṇaḥ /
kvaciddānarataḥ kvāpi bhojanāya samutsukaḥ

kvacit pāṭhyate śiṣyān sāṃgavedaṃsahārthakam /
kvacit vyākurute śāstraṃ kvacicca paṭhati svayam

evaṃ nānāsvarūpaiḥ sa nānāgṛhagato babhau /
ayamasmad gṛhaṃ yātaḥ pūrvamityabhimenire

tailamudvartanaṃ snānaṃ pūjanaṃ bhojanaṃ daduḥ /
evaṃ sarve jahraṣire kāśirājasamanvitam

dṛṣṭvā devaṃ paramayā mudā sādhuvināyakam /
pupūjurbhojayāmāsurdvijān suhṛdgaṇānapi

paṃcāmṛtaṃ ca pakvānnaṃ vyaṃjanaṃ pāyasaudanau /
anyadrucikaraṃ sarvaṃ bubhajuste yathāruci

evaṃ dvijeṣu deveṣu kāśirāje suhṛtsvapi /
āśīrvatsu sabhāviṣṭaḥ kāśirājo nvapṛcchata

māyayā muniputrasya mohito'nekadhākṛteḥ /
rājovāca /
vināyako gato bhoktuṃ nānāgṛha itisphuṭam

ayaṃ me nikaṭe'pyasti ko nu bhuṃkte gṛhe gṛhe /
kvacicca śibikārūḍho yāti bhoktuṃ vināyakaḥ/

gajārūḍhaḥ kvacidyāti hayāruḍhaśca kutracit /
evaṃ sarveṣu lokeṣu pūjāvyagreṣu bālake

tatastau nagarīṃ yātau tatra tatra vināyakam/
apaśyatāṃ bhuktavantaṃ parāvṛtya samīyatuḥ

yatra yatra gṛhe yattau tatra tatra vināyakam /
nirvṛtya sakalaṃ nityaṃ bhikṣārthaṃ paryagacchatām

śayānaṃ śayane divye bhakṣayantaṃ phalāni ca /
carvayantaṃ ca tāmbūlaṃ kvacitgandhādicarcitam

kvacinnṛtyaṃ prapaśyantaṃ gaṇikānāṃ gaṇānvitat /
krīḍantamakṣaiḥ kutrāpi kvacid buddhibalena ca

nānālaṃkārasaṃyuktaṃ divyavastrānvitaṃ kvacit /
paṭhantaṃ ca japantaṃ ca dhyānena tamapaśyatām

stūyamānaṃ kvacid bhaktai stuvantaṃ jagadīśvaram /
darśayantaṃ vibhūtiṃ svāṃ bhaktyānekaśaḥ kvacit

yuvānaṃ ramayantaṃ svāḥstriyo'tyanta manoramāḥ /
cikitsayantaṃ vṛddhaṃ ca sevantaṃ rasamuttamam

riṃgaṃtaṃ bhakṣayantaṃ ca mṛdaṃ kutracidaṃgaṇe /
pariśrāntaṃ pibantaṃ kaṃ krīḍābhiḥ kandukādibhiḥ

evaṃ tau kṣudhitau śrāntau paryaṭantau gṛhe gṛhe /
sarvatra dṛṣṭvā taṃ devaṃ parasparamathocatuḥ

atrāsti nirmalaḥ śuklo brāhmaṇo nagare śuciḥ /
yāvo bhoktuṃ tasya gṛhe ityuktvā tatra jagmatuḥ

tatrāpi soṃ'gaṇagato dṛṣṭastābhyāṃ vināyakaḥ /
nagare nātra bhoktavyaṃ na tu śeṣaṃ vināyakāt

ityuktvā bahirāyātau puro dṛṣṭvā vināyakam /
tiryag gatidharau bhūtvā tato'pi samapaśyatām

prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi tamevetau samanvataḥ /
adhaścordhvaṃ sarvagataṃ vināyakamapaśyatām

vināyakasvarūpaṃ ca tau punarviśvarūpiṇam /
sarvaṃ vināyakamayaṃ vastumātramapaśyatām

athābhāvayatāṃ śambhuṃ viṣṇuṃ tau bhṛśavismitau /
apaśyatāṃ hradi tadā taṃ ca taṃ ca vināyakam

nimīlya nayane cāntastameva munisattamau /
udghāṭaya nayane cāpi svānta enamapaśyatām

kirīṭinaṃ kuṃḍalinaṃ muktāmālāmbarāṃgadam /
kaṭisūtreṇa haimena mudrikābhiśca bhūṣitam

siṃhārūḍhaṃ daśabhujaṃ siddhibuddhiyutaṃ śubham /
bhālacandraṃ mṛgamadatilakaṃ nāgabhūṣaṇam

sūryakoṭiprabhaṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakāriṇam/
tyaktvā bhedaṃ tattvavidau nematuścaraṇāmbujam

nutaḥsma parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam /
tasyaiva karuṇāprāpta prabodhau tau munīśvarau

(११४०)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe vināyakabhojanakathanaṃ nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २५ prāraṃbha :-
tāvūcatuḥ /
sarveṣāṃ kāraṇānāṃ tvaṃ kāraṇaṃ kāraṇātigaḥ/
brahmasvarūpo brahmāṃḍakāraṇaṃ vyāpakaḥ paraḥ

pāsīdaṃ sṛjase viśvaṃ tvameva harase'nagha /
nānārūpairarūpastvaṃ nānāmāyā balānvitaḥ

tvameva paṃcabhūtāni yakṣagandharva rākṣasāḥ/
kastvāṃ stotuṃ samarthaḥ syāccarācarasvarūpakam

neti neti bravīti sma tvadrūpājñānataḥ śrutiḥ /
āvām vimohitau jñātuṃ neśāthe rūpamuttamam

mahimānaṃ na jānīvo'nekarūpasya te vibho /
kṛtakṛtyo bhavatpādadarśanātsvaḥ prabho'dhunā

nānāvatārairbhūbhāraṃ harase'nantaśaktitaḥ /
ka uvāca /
evaṃ tayoḥ stutiṃ śrutvā prītyā provāca tāvubhau

vināyako bālarūpī kautukī māyiko'pi ca /
tatvajñau matprasādācca sarvajñau ca bhaviṣyathaḥ

evaṃ datvā varaṃ devastatraivāntaradhīyata /
tatastau mūtimatulāṃ kṛtvā samyagvināyakīm

kṛtvā prāsādāmatulaṃ ratnakāṃcana saṃyutam /
sthāpayāmāsaturubhau sanakaśca sanandanaḥ

ākhyāṃ ca cakratustasyā varado'yaṃ vināyakaḥ /
gaṇeśakuṃḍamiti ca kṛtaṃ tābhyāṃ sarovaram

atra snātvā pūjayedyo varadaṃ taṃ vināyakam /
sa kāmānakhilān prāpya bhuktvā bhogānanekaśaḥ

avāpya putrān pautrāṃśca vidyāmāyuryaśo mahat /
dhanaṃ dhānyaṃ yaśaścāpi tatvajñānaṃ ca śāśvatam

ante vaināyakaṃ dhāma yāti nāstyatra saṃśayaḥ /
ka uvāca /
yatra devāḥ sagandharvā yakṣāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

dṛṣṭvā sampūjya deveśaṃ tatraivāntarhitāḥ kṣaṇāt /
saṃprāptavismayau tau ca jagmaturdivamuttamam

kāśirājo'pi tatratya sāmātyaḥ saprajastu tam /
nānādravyairalaṃkārairvastrairuccāvacairapi

pakvānnaiścāpyanekaiśca phalairnānāvidhairapi /
ratnairmuktāphalaiḥ puṣpairdakṣiṇābhiranekaśaḥ

pupūja parayā bhaktyā brāhmaṇaiḥ saha mantrataḥ /
brāhmaṇān pūjayāmāsa vastrālaṃkāra kāṃcanaiḥ

āśiṣaḥ parigṛhyaiva nagaraṃ punarāgamat /
tathaiva tāḥ prakṛtayaḥ pupūjustaṃ vināyakam

tathaiva brāhmaṇān pūjya jagṛhurāśiṣaḥ parāḥ /
tataḥ prajāstaṃ pupūjuryathāśakti vināyakam

sarve te hṛṣṭamanasā puraṃ praviviśustadā /
iti te sarvamākhyātaṃ vināyakaviceṣṭitam

sarvapāpapaharaṃ puṇyaṃ kimanyacchrotumicchasi /
muniruvāca /
śrutaṃ caritraṃ śuklasya śuklabhikṣāratasya ca

dhātusparśavihīnasya gṛhaṃ yātau vināyakaḥ /
bhujairdaśabhirādāya hyodanaṃ śithilaṃ jalaiḥ

jagdhvā tyaktvā śramaṃ tṛpto dāridryaṃ ca vyanāśayat/
dattaṃ gṛhaṃ tu śuklasya śakrasya nagarādvaram

sampado'pi tathā dattā yāḥ santi hyalakādhipe /
svarūpaṃ ca tathā dattaṃ yannāsti makaradhvaje

jñānaṃ tasmai tathā dattaṃ yannāsti caturānane /
atra kiṃ kāraṇaṃ brahmam̐stanme vyākhyātumarhasi

ka uvāca /
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vyāsa parameśakathā yataḥ /
punāti prāśnikaṃ śrotṝnvaktāraṃ bhaktitaḥ śrutā

mano me hi sthitaṃ vaktuṃ tatpṛṣṭaṃ hi tvayā vibho /
samyakte'haṃ vadiṣyāmi bhaktigamyasya ceṣṭitam

sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvacittavit /
bhaktyaiva tuṣyate devo bhāvāhi toṣakāraṇam

bhaktyāhrataṃ palāśaṃ ca jalaṃ puṣpaṃ manoharam /
tenaiva parituṣṭo'sāvātmānaṃ ca prayacchati

dambhena helayā vāpi lajjayā'pi parasya vā /
mahādhanaṃ mahāvittaṃ ratnāni vividhāni ca

kāṃcanaṃ rājataṃ muktā dattaṃ sarvaṃ vṛthā bhavet /
śamīpatreṇa tuṣṭo'sau vyādhāyādāt salokatām

prasaṃgato'pi dattena bhāvaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ hṛdi/
anāyāsena labdhena tasmādbhaktirgarīyasī

(११७२)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite bhaktipraśaṃsā kathanaṃ nāma paṃcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ