ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.21.25

અધ્યાય ૨૧ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
શૃણુ દ્વિજ મહાશ્ચર્યં કથ્યમાનં મયા તવ ।
વિનાયકસ્ય ચરિતં સર્વપાપહરં નૃણામ્

અમ્ભાસુરસ્ય યો મૂર્ધા સ ગતો નિજમન્દિરમ્ ।
ભ્રમરાયા નિરૈક્ષિષ્ટ સખી સા તાં ન્યબોધયત્

પ્રસુપ્તાં કાંચને તપ્તે સોત્થાયાંગણમાયયૌ ।
પૌત્રં શિરો નિરીક્ષ્યૈવ મૂર્છિતા પતિતા ભુવિ

નિઘ્નતી નિજવક્ષઃ સા કરાભ્યાં શોકનિર્ભરા ।
નિપતત્ ભૂષણા ખિન્ના નાગામૃષ્ટેવ પદ્મિની

વિભિન્નવલયા છિન્ન કૂર્પાસા તનુમધ્યમા ।
દૃશ્યાદૃશ્ય મહદ્ગાત્રા લુંઠતી ભુવિ વિહ્વલા

નિષિધ્યમાના સખિભિર્ભ્રાતૃભિઃ સ્વજનૈરપિ।
ત્રિમુહૂર્તેઃ પ્રબુદ્ધા સા કિંચિદ્ વક્તું પ્રચક્રમે

ઉત્થાય ચ કરાભ્યાં તુ નિજઘાન પુનઃ શિરઃ ।
ભ્રમર્યુવાચ ।
યેનેયં પૃથિવી સર્વા ત્રાસિતા સામરાવતી

મૂર્ધ્ના સહસ્રં શેષસ્ય ભ્રૂકટાક્ષેન કમ્પિતમ્ ।
યેન રાજ્યેઽભિષિક્તૌ તૌ દેવાન્તક નરાન્તકૌ

યસ્ય ક્ષ્વેડિતમાત્રેણ રોદસી કમ્પિતા ભૃશમ્।
સ કથં પતિતઃ કુત્ર નિહતઃ કેન વા સુતઃ

યં દૃષ્ટ્વા કમ્પિતઃ કાલઃ સ કથં નિધનં ગતઃ।
એવમાક્રન્દતી દીના વિવત્સેવ પયસ્વિની

એવં વિલપતીં તાં તુ ન્યષેધયત્ સખીજનઃ ।
ન દૃષ્ટ્વા સખિ કેનાપિ મૃતેન સહ વૈ મૃતિઃ

અતિશોકેન શોકોઽગ્ન્યઃ પ્રાપ્યતે મૂઢજન્તુભિઃ ।
યદિ સ્નેહેન પુત્ર ત્વમ્ શોચસેઽસ્ય હિતં કુરુ

ચારાન્પ્રેષય વૃત્તાન્તગ્રહણાયાસ્ય સર્વતઃ ।
દહ્યતાં મસ્તકો મન્ત્રૈરેવમસ્ય હિતં કુરૂ

સુહ્રદામશ્રુ પતિતં પ્રેતસ્ય તન્મુખે પતેત્ ।
દહત્યેનં ન નતત્ત્યાજ્યમિત્યાહુઃ પરમર્ષયઃ

એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં સોવાચ તાં સખીં રુષા ।
અયં મૂર્ધ્ના મહાભાગે સ્થાપ્યતાં યત્નતઃ સખિ

આનયિષ્યેઽદિતેઃ પુત્રમસ્તકં સહ તેન ચ ।
દાહયિષ્યામ્યમું તસ્માત્ સ્થાપ્યતાં તૈલમધ્યતઃ

સા રાક્ષસી રાક્ષસવર્યયુક્તા સમાયયૌ રાજપુરીં નિહન્તુમ્ ।
વિનાયકં તં નિજરૂપગોપિની પતંગપત્રીવ ધનંજયાન્તિકમ્

આગતાઽદિતિરૂપેણ ભાસયન્તી દિશો દશ ।
અતિ લાવણ્યનિલયા સર્વાલંકાર શોભિની

દાડિમી બીજદશના બિમ્બોષ્ઠી તનુમધ્યમા ।
વિલસત્ પદ્મનયના મુક્તાદામલસત્ કુચા

વીરા મુમુહિરે દૃષ્ટ્વા તાદૃશીં નૃપસદ્મગામ્ ।
મનસા કામયન્તિ સ્મ યદાલિંગન ચુમ્બને

તર્કયામાસુરપરે રમ્ભા કિં નુ તિલોત્તમા ।
મેનકા વા ઘૃતાચી વા નાગી યક્ષી શિવા નુ કિમ્

ઉર્વશી વા રતી રાજ્ઞી કશ્યપસ્યાદિતિર્નુ કિમ્ ।
જ્ઞાત્વા તુ રાજપત્નીં તામ્ પ્રણનામાદિતિં મુદા

પૂજયામાસ સૌભાગ્યદ્રવ્યૈર્ભૂષાં શુકાદિભિઃ ।
ઉવાચ ચ સુચાર્વંગી પ્રેમગદ્ગદયા ગિરા

મહાભાગ્યેન દૃષ્ટાસિ ત્વં દેવજનની મયા ।
વિનાયકપ્રસાદેન ક્વાન્યથા દર્શનં તવ

રાજ્ઞીમેવં બ્રુવન્તીં તુ સાશ્રુકંઠાઽવદદ્વચઃ ।
અદિતિરુવાચ ।
મમ બાલો બહુદિનં સ્થાપિતઃ કુત્ર વર્તતે

અત્યુત્કંઠતયા સુભ્રુ દર્શનાર્થમિહાગતા ।
સ્ત્રીણાં સ્વભાવં જાનાસિ માયા વ્યાકુલ ચેતસામ્

શોકસંતપ્તગાત્રાઽહં તમાલિંગામિ ચાર્ભકમ્ ।
તત્સંસર્ગસુશીતાંગી પ્રાપ્સ્યે સંતોષમુત્તમમ્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા સાદરા સા સસમ્ભ્રમા।
ગવેષિતું તુ તં બાલં રાજ્ઞી દૂતાનચોદયત્

અન્યે ચખ્યુઃ કાશિરાજં કશ્યપસ્ત્રિયમાગતામ્।
સ સ્નાત્વા ગૃહમાગત્ય તાં દૃષ્ટ્વા હર્ષમાપ હ

તામ્ પ્રણમ્ય મહાભક્ત્યા પ્રોચે બદ્ધાંજલિર્નૃપઃ ।
મે રાજ્યં જન્મ પિતરૌ ધનં દૃષ્ટિઃ શ્રુતં તપઃ

દૃષ્ટ્વા શક્તિર્દેવમાતા જગજ્જનનકારિણી ।
ન શક્તિર્વર્તતે સમ્યગ્ વર્ણિતું તે ગુણાન્મમ

બાલો વિનાયકસ્તેઽયં શક્રાદધિક વિક્રમઃ ।
અવદાનાન્યનેકાનિ કૃતાનિ બહુધા સુરૈઃ

અશક્યાનિ મયા વક્તું રક્ષસાં નિધનાનિ ચ ।
તસ્યાપિ વર્ણિતું નાસ્તિ ગુણાનાં શક્તિરલ્પિકા

વિશ્રામ્યતાં ક્ષણં માતર્મમ ભાગ્યં મહત્તરમ્ ।
પદનેન હતા માયાબલમાશ્રિત્ય દાનવાઃ

અપરિક્ષિતેન વપુષા બાલસ્તે વસતે સુખમ્ ।
ત્વં કિમર્થમિહાયાતા યાતા ચેત્ સ્થીયતાં ક્ષણમ્

નિવૃત્તેઽસ્મિન્વિવાહે તુ પ્રાપયિષ્યે ઉભાવપિ।
સોવાચ ।
કિમિદં ભાષસે રાજન્વિયોગાદસ્ય મેઽભવત્

મહાન્ખેદો ન ચ સુખં લેભે ક્વાપીહ કિંચન ।
ક ઉવાચ ।
એવં વદત્યાં તસ્યાં સ આગતોઽસૌ વિનાયકઃ

પ્રેષિતો બાલકૈઃ સર્વૈરાગતા જનની તવ ।
સા લિલિંગ તતો બાલમશ્રુપૂર્ણા મુદા જગૌ

ચિરકાલં સ્થિતોઽસ્યત્ર માં વિહાયાતિ નિષ્ઠુર ।
ત્વદ્વિયોગેન સંતપ્તાઽઽગતા સર્વં વિહાય ચ

જીવિતાશાં પરિત્યજ્ય ત્વદર્થે તપ આચરમ્ ।
અતિક્લેશેન લબ્ધોઽસિ તાન ક્લેશાન્વેત્તિ ચેશ્વરઃ

વિના ત્વયા ક્ષણો મેઽતો યુગકલ્પસમોઽભવત્ ।
એવં લાઘવ વાક્યાઽસૌ દુષ્ટભાવેન ભામિની

અતિપ્રેમબલાત્સા તં કટિદેશે દધાર હ ।
સોઽપિ તચ્ચેષ્ટિતં જ્ઞાત્વાઽઽગસ્તસ્યાઃપરિચિન્તયન્

ગૂઢાભિસન્ધિસ્તાં પ્રોચે પૂર્વં કિં મે ત્વયાહ્રતમ્ ।
એવં તસ્મિન્બ્રુવત્યેવ લડ્ડુકં સા તતો દદૌ

અત્તેઽસ્મિન્પુનરન્યં સા મહાવિષયુતમ્ દદૌ ।
અત્તેઽસ્મિન્પુનરન્યં સ યયાચે લડ્ડુકં બલાત્

કાશિરાજશ્ચ પત્ની ચ પ્રાર્થયામાસતુસ્તદા ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ માતસ્ત્વં સબાલા ભોજનં કુરુ

યાવદુત્તિષ્ઠતે સા તુ તાવદ્રુદ્ધાઽર્ભકેણ સા।
ગિરીન્દ્રસારવપુષા સા તતો વિહ્વલાભવત્

મુંચ મુંચેતિ તં પ્રાહ માતાઽહં તવ બાલક ।
બહુકાલેન દૃષ્ટું ત્વામાગતા સ્નેહપાશતઃ

કથં ચૂર્ણયિતું મામ્ ત્વમુદ્યતોઽસિ ગિરિર્યથા ।
કરાભ્યાં નુનુદે સા તં તાવન્નિદ્રાં યયો ચ સઃ

પ્રસાર્ય ચરણૌ હસ્તૌ શ્વાસોચ્છ્વાસપરાયણઃ ।
ઇતિ રાજા ન્યષેધત્તાં વિહ્વલાં ભારપીડિતામ્

મા નિદ્રાભંગમસ્યાશુ કુરુ ત્વં જનની સતી।
ઉદ્ધર્તું બાલકં કેચિચ્ચક્રુઃકરુણયા મનઃ

ઉત્થાપિતું ચાલિતું વા સર્વે નાશક્નુવંસ્તદા ।
પ્રાર્થયામાસુરપરે બાલં રાજીવલોચનમ્

અનુક્રોશં કુરુ શિશો જનની તે મરિષ્યતિ ।
ચાલયામાસ ચરણૌ હસ્તે સાઽથશિરોધરામ્

કિમિદં ક્રિયતે બાલ પિતરં કિં વદિષ્યસિ ।
એવં વદત્સુ લોકેષુ સા મૃતાઽથ નિશાચરી

દશયોજન દેહેન વ્યાપિતં ભૂતલં તયા ।
પલાયનપરાઃ કેચિત્તાં દૃષ્ટ્વાઽતિભયાનકામ્

યયુઃ કેચિચ્ચ તાં દૃષ્ટું વિચિત્રજનવૃત્તયઃ ।
રાજા ચ વિસ્મિતસ્તત્ર જનઃ સર્વે વિલોક્યતામ્

કથં કપટરૂપેયમાગતા બાલઘાતિની।
ઋષિપત્નીસ્વરૂપેણ જ્ઞાતા ન રાક્ષસીતિ ચ

અત્યદ્ભૂતમં જ્ઞાનમસ્ય સામર્થ્યં ચ વિલોકિતમ્ ।
ઇતિ બ્રુવાણાસ્તુ નરાસ્તત્સમીપં મુદા યયુઃ

બાલમુત્થાપ્ય તસ્યાસ્તુ પુષ્પભારસમં જગુઃ ।
અપનેયેતિ તેઽપ્યાહુર્દુષ્ટા દુષ્ટસ્વરૂપિણી

પરસ્યાનિષ્ટમિચ્છેદ્યઃ સ એવ નિધનં વ્રજેત્ ।
તુષ્ટુવઃ પરિપૂજ્યૈનં કાશિરાજો જના અપિ

ઋષયો લોકપાલાશ્ચ ભક્ત્યા દેવં વિનાયકમ્ ।
નાથસ્ત્વમસિ દેવાનાં મનુષ્યોરગરક્ષસામ્

યક્ષગન્ધર્વવિપ્રાણાં ગજાશ્વરથ પક્ષિણામ્ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયગણસ્ય ચ

હર્ષસ્ય શોકદુઃખસ્ય સુખસ્ય જ્ઞાનમોહવોઃ ।
અર્થસ્ય કાર્યજાતસ્ય લાભહાન્યોસ્તથૈવ ચ

સ્વર્ગપાતાલલોકાનાં પૃથિવ્યા જલધેરપિ।
નક્ષત્રાણાં ગ્રહાણાં ચ પિશાચાનાં ચ વીરુધામ્

વૃક્ષાણાં સરિતાં પુંસાં સ્ત્રીણાં બાલજનસ્ય ચ ।
ઉત્પત્તિસ્થિતિ સંહારકારિણે તે નમો નમઃ

પશૂનાં પતયે તુભ્યં તત્વજ્ઞાનપ્રદાયિને ।
નમો વિષ્ણુસ્વરૂપાય નમસ્તે રુદ્રરૂપિણે

નમસ્તે બ્રહ્મરૂપાય નમોઽનન્તસ્વરૂપિણે ।
મોક્ષહેતો નમસ્તુભ્યં નમો વિઘ્નહરાય તે

નમોઽભક્તવિનાશાય નમો ભક્તપ્રિયાય ચ ।
અધિદૈવાધિભૂતાત્મંસ્તાપત્રય હરાય તે

સર્વોત્પાતવિઘાતાય નમો લીલાસ્વરૂપિણે ।
સર્વાંન્તર્યામિણે તુભ્યં સર્વાધ્યક્ષાય તે નમઃ

અદિત્યા જઠરોત્પન્ન વિનાયક નમોઽસ્તુ તે।
પરબ્રહ્મસ્વરૂપાય નમઃ કશ્યપસૂનવે

અમેયમાયાન્વિત વિક્રમાય, માયાવિને માયિક મોહનાય ।
અમેયમાયાહરણાય માયામહાશ્રયાયાસ્તુ નમો નમસ્તે

એવં સ્તુત્વા તુ તે સર્વે યયુઃ સ્વં સ્વં ગૃહં મુદા।
ત્યક્ત્વા તામ્ રાક્ષસીં છિત્ત્વા ખંડશો દૂરતઃ પુરાત્

ય ઇદં પઠતે સ્તોત્રં ત્રિસન્ધ્યોત્પાતનાશનમ્।
ન ભવન્તિ મહોત્પાતા વિઘ્ના ભૂતભયાનિ ચ

ત્રિસન્ધ્યં યઃ પઠેત્સ્તોત્રં સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્ ।
વિનાયકઃ સદા તસ્ય રક્ષણં કુરતેઽનઘ

(૯૮૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે રાક્ષસીવધો નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૨ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
અપરસ્મિન્ દિને રાજા પ્રાતઃસ્નાનકૃતોદ્યમઃ ।
પૌરાઃ સર્વે વિતર્ક્યૈવં નાયં દેવો ન માનુષઃ

ન દેવશ્ચેત્ કથં પંચ મહાન્તો દેવદુર્ધરાઃ ।
અજેયાઃ શક્રહરિભિર્હતા દૈત્યા મહાબલાઃ

દેવએવ ભવેદ્ બાલમધ્યેઽયં ક્રીડતે લઘુ ।
ઇતિ તર્ક્ય તતસ્તાવદાગતા રાજદર્શનમ્

રાજાઽપિ ભદ્રમગમદુવાચ સકલાન્ પ્રતિ।
નિરૂપયન્તુ યત્કાર્યં તદ્વઃ સિદ્ધિં પ્રયાસ્યતિ

કિમર્થં પ્રાતરેવેહ પૌરા યૂયં સમાગતાઃ ।
ત ઊચુર્ન રહસ્યં યત્ સ્વાભિપ્રેતમૃતે વચઃ

ત્વયાઽયં હિ સમાનીતો મુનિપુત્રો વિનાયકઃ ।
નાસ્ય દાસ્યમભૂન્નો હિ કિંચિત્ ક્વાપિ કદાચન

ત્વયા તુ પૂજિતોઽનેકવારં સ્વશરણે સ્થિતઃ ।
યદ્યત્તવ ગૃહે યાતિ તત્તન્નઃ પ્રેષયસ્યહો

અયં તુ ન કથં રાજન પ્રેષિતો નુ વિનાયકઃ ।
રાજોવાચ ।
સમ્યગુક્તં યત્ર જના વિભજ્ય ભુજ્યતે તુ યત્

અમૃતં યાતિ ચ વિષં વિષમન્યદ્ ભવેત્તુ તત્ ।
અસ્મિન્યસ્ય ભવેદ્ ભક્તિર્દેવે વા માનુષેઽપિ વા

સ એનં સ્વગૃહે નીત્વા પૂજયેદ્ભોજયેદપિ ।
જનાસ્તુ ત્રિવિધાઃ પૌરા રજઃસત્વતમો ગુણૈઃ

પરીક્ષન્તેન્મરા દુષ્ટાઃ પુણ્યવન્તો ભજન્ત્યપિ ।
કેચિદેનં વિનિન્દન્તિ પ્રશંસન્તિ ચ કેચન

યસ્ય સ્વભાવો યાદૃક્સ્યાત્સ તથા વર્તતે નરઃ ।
ન જહાતિ ઘૃષ્યમાણશ્ચન્દનઃ સ્વસુગન્ધિતામ્

કસ્તુરી કર્દમયુતઃ પલાંડુવા નિજં ગુણમ્ ।
ભવતાં યદિ ભક્તિશ્ચેદનન્યાઽસ્મિન્સુતે મુનેઃ

નીયતાં પૂજયન્સ્વાશુ ભોજનાય પ્રિયાય ચ ।
પરીક્ષાર્થં ન નેયોઽસૌ જનકો જનની મમ

મયા કથં નરા વાચ્યા નીત્વૈનં પૂજયન્ ત્વિતિ ।
અસ્ય શક્તિં દૃઢાં દૃષ્ટ્વા મમ ભક્તિર્વિશિષ્યતે

નાયં ચેન્મત્પુરી ક્વત્યા કૃતો યૂયં ક્વ ચાપ્યહમ્ ।
ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા પુનરૂચુશ્ચ નાગરાઃ

યથા વદસિ કલ્યાણ તત્તથા ન તદન્યથા ।
અસ્માકં કાર્યસિદ્ધિર્યા તાં કુરુષ્વ જનાધિપ

નીત્વેમં સ્વગૃહે બાલં પૂજયામો યથાર્હતઃ ।
એતસ્મિન્નન્તરે બાલોઽવદત્તાન્ સદસિસ્થિતાન્

જાનન્નન્તર્ગતં તેષાં સર્વસાક્ષી જગદ્ગુરુઃ ।
વિનાયક ઉવાચ ।
કિમર્થં મામ્ પ્રાર્થયન્તો ભવન્તોઽતિ મહત્તરાઃ

અહં બાલો મુનિસુતો મત્પૂજનફલં નુ કિમ્ ।
ભવિષ્યતિ ન જાનેઽહં ભવતાં વ્યયકારિણામ્

વિવાહો વ્રતબન્ધો વા યજ્ઞો વાઽન્યો મહોત્સવઃ ।
તદા ભવદ્ગૃહં યાસ્યે હવ્યં કવ્યં યદા ભવેત્

અસંખ્યાતા ભવન્તો હિ કથમેકો ગૃહં વ્રજે ।
વકેશિનીં કિમર્થં વા ગાં ધોક્ષ્યથ ભવદ્વિધાઃ

વાંછિતાર્થી કથં યાચેત્ત્યક્ત્વા કલ્પદ્રુમં દ્રુમમ્ ।
અન્યત્ ક્ષુદ્રં વાંછિતં વા તદ્વદ્યૂયં સમુત્સુકાઃ

ક ઉવાચ ।
વિનાયકવચઃ શ્રુત્વા શ્રેણીમુખ્યા જગુઃ પુનઃ ।
અસ્મિન્વિવાહે સમ્પન્ને ન સ્થાસ્યતિ ક્ષણં ભવાન્

રાજ્ઞઃ પ્રસાદાદ્દૃષ્ટોઽસિ ભક્તિં ન સફલીકુરૂ ।
અવાપ્તકામસ્ય ચ તે સૃષ્ટિ સ્થિત્યન્તકારિણઃ

સર્વાન્તર્યામિણઃ સર્વં ચિત્તવૃત્તી વિજાનતઃ ।
કર્તું વાપ્યન્યથા કર્તુમકર્તું વા ક્ષમસ્ય હ

ચિદાનન્દસ્ય નૈવાસ્તિ પૂજાભિર્નઃ પ્રયોજનમ્ ।
ભક્તિપ્રિયો દેવ ઇતિ નિગમં ન વૃથા કુરૂ

નિશમ્યેતિ વચસ્તેષાં તાનૂચેઽથ વિનાયકઃ ।
એવં ચેદ્ભવતાં ભક્તિસ્તદા યાસ્યે નૃપાજ્ઞયા

એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં સર્વેઽપિ સ્વગૃહાન્ યયુઃ ।
મંડપાન્ વિદધુઃ કેચિત્ કેચિદ્વસ્ત્રગૃહાણિ ચ

તોરણાન્ વિદધુર્ભક્ત્યાદર્શશોભાદ્ભુતાનિ ચ ।
ભાજનાનિ મહાર્હાણિ સુગન્ધ ચન્દનાનિ ચ

દ્રવ્યાણિ ચ સુગન્ધીનિ મૃગનાભિભવાનિ ચ ।
ફલાનિ ચ વિચિત્રાણિ વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ

પક્વાન્નાનિ વિચિત્રાણિ પંચામૃતયુતાનિ ચ ।
સ્થાપિતા મૂર્તયો નાનામુક્તામાલા વિભૂષિતાઃ

એવં ગૃહે ગૃહે સર્વે સામગ્રીં ચક્રુરુત્સુકાઃ ।
એકોઽભૂન્નગરપ્રાન્તે બ્રાહ્મણો વેદશાસ્ત્રવિત્

શુક્લ નામ્ના શુક્લવૃત્તિઃ શાન્તો દાન્તઃ ક્ષમાન્વિતઃ ।
શ્રૌતસ્માર્ત કર્મનિધિર્બ્રહ્મનિષ્ઠોતિથિપ્રિયઃ

યસ્ય પત્ની મહાભાગા વિદ્રુમા નામ નામતઃ ।
નિસ્પૃહા જ્ઞાનસમ્પન્ના સર્વાવયવસુન્દરા

દરિદ્રા જ્ઞાનનિષ્ઠા સા પતિપ્રાણા પતિવ્રતા ।
તસ્યા ગૃહગતં દૃશ્યં નભસ્તારાંકિતં સ્ફુટમ્

ન સ્વર્ણં રાજતં તામ્રં ભાજનં રીતિજં ન ચ ।
ગૌરા વલ્કલસંવીતા તેજોજ્વાલા સુશોભના

યદંગતેજસા વ્યાપ્તં દૃશ્યમાનં ન દૃશ્યતે ।
તેન વૃત્તેન તુષ્ટા સા ગહશોભાવિધાયિની

તસ્યાસ્તોષેણ તુષ્ટોઽભૂદ્વિનયેન ચ સેવયા।
સ્વસ્થઃસ્થિતો જ્ઞાનનિષ્ઠસ્તિષ્ઠત્યકૃતભોજનઃ

કદાચિદ્ભિક્ષિતું યાતો વારિતસ્તુ ગૃહેગૃહે ।
મહોત્સવં પ્રકુર્વદ્ભિર્વિનાયકકૃતે જનૈઃ

યલ્લબ્ધં તેન તુષ્ટોઽસૌ ભાર્યામેત્યાઽબ્રવીદિદમ્ ।
શ્રૂયતાં પત્નિ નગરે વારિતોઽહં ગૃહેગૃહે

આયાસ્યતિ પ્રતિગ્રહં પૂજાર્થં સ વિનાયકઃ ।
યોઽવતીર્ણો મુનિગૃહં ભૂભાર હરણોદ્યતઃ

આયાસ્યતિ ગૃહં ચેત્સ પૂજાર્થે યત્નમાચર ।
સાઽબ્રવીન્મહતીં પૂજાં ત્યક્ત્વાઽન્નં ત્વદ્ગૃહે કથમ્

ભવતાં સોઽકિંચનાનાં કથં વા ગૃહમેષ્યતિ ।
ગન્ધપુષ્પં પર્યુષિતં પક્વં કન્દફલં મુને

ભવિષ્યતિ કૃતં સમ્યગસમ્યક્ સ્વલ્પમપ્યહો।
કિં વા પ્રયોજનં તસ્ય ગૃહેણ ભવતાં પ્રભો

ઇતિ પ્રિયાવચઃ શ્રુત્વા પુનરૂચે મુનિઃ પ્રિયામ્ ।
સ મામ્ ભક્તં વિજાનાતિ દીનાનાથ પ્રભુઃ પ્રભુઃ

ભક્તિપ્રિયોઽસ્તિ દેવોઽયં ન લોભવશગો વિભુઃ।
અર્ણસા ચ પલાશેન પુષ્પેણ પ્રીયતે હિ સઃ

સુવર્ણાનિચયાર્વાપિ ન હિ દમ્ભાતિ સમર્પિતૈઃ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વિદ્રુમા પુનરબ્રવીત્

એવં ચેત્તર્હિ યત્ સિદ્ધં તદેતસ્મૈ નિવેદ્યતામ્ ।
તતોઽષ્ટાદશ ધાન્યાનામ્ કૃત્વા પિષ્ટં પપાચ સા ।

ઓદનશ્ચ કૃતો જીર્ણં તન્દુલાનાં જલાધિકઃ ।
મુષ્ટિપિષ્ટં પર્ણપુટે પક્ત્વા ભુંક્તે દિનેદિને

તત્તેન દિનમાનેન દ્રવ્યેણ ચૈલમાનયત્ ।
ગન્ધાક્ષતં ચ પુષ્પાણિ ધૂપં દીપં મહાર્તિકે

વન્યં ફલં વલ્કલં ચ સ્થાપયામાસ ચૈકતઃ ।
શુષ્કામલક ખંડાનિ મુખવાસાર્થમેવ ચ

પ્રસાર્ય દર્ભનિચયં સુસિક્તે સ્વાંગણે ધ્વજમ્ ।
ચકાર કશિપૂ નાસૌ ધ્યાનનિષ્ઠોભવન્ મુનિઃ

નૈવેદ્યં વૈશ્વદેવં ચ કૃત્વા પૂર્વં પ્રયત્નતઃ

(૧૦૪૨)
ઇતિ શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૩ પ્રારંભ –
ક ઉવાચ ।
સ બાલો બાલમધ્યે તુ ચિક્રીડે કૌતુકાન્વિતઃ ।
રાજા ભદ્રાસનગતો નૃત્યં સર્વજનૈઃ સહ

યાવત્પશ્યતિ વેશ્યાનાં તાવદેવાગતાવુભૌ ।
દેવલોકાત્સદો રમ્યં સનકશ્ચ સનન્દનઃ

ઉદ્ભાસિતં તયોર્દીપ્ત્યા સૂર્યાગ્ન્યોરિવ તત્સદઃ ।
આસનાદુદતિષ્ઠત્સ નૃપતિઃ સહસેક્ષ્ય તૌ

સ્થિરઃ સ્થાપ્ય પાદપદ્મે સાષ્ટાંગં પ્રણનામ તૌ ।
બદ્ધાંજલિરુવાચાથ અદ્ય ધન્યં કુલં મમ

રાજ્યં જ્ઞાનં ચ દેહશ્ચ પત્નીપુત્રાદિકં ચ યત્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પાણિના ધૃત્વા સ્વાસને ચોપવેશ્ય તૌ

ઉપચારૈઃ ષોડશભિરપૂજયત ભક્તિતઃ ।
તૌ ચ વિશ્રામયામાસ પાદસંવાહનાદિભિઃ

પુનઃ પુનઃ પ્રણમ્યાસૌ વક્તું સમુપચક્રમે ।
રાજોવાચ ।
મુનીનાં ન્યસ્તદંડાનાં નિસ્પૃહાણાં ચ સર્વદા

કાર્યલિપ્સા ન કાચિત્સ્યાદાજ્ઞામીહે તથાપ્યહમ્ ।
તપો રાજ્યં કુલં શીલં સાર્થકં કર્તુમુદ્યતઃ

તાવૂચતુઃ ।
અવાપ્તસર્વકામોઽસૌ પરબ્રહ્મસ્વરૂપવાન્ ।
લીલાવતારી ભગવાન્ કશ્યપસ્ય સુતસ્તવ

ગૃહે નાનાકૌતુકાનિ કુરુતેઽદ્ભુતવિક્રમઃ ।
શ્રુત્વાઽવદાનં તસ્યાત્ર દ્રષ્ટુમાવાં સમાગતૌ

અન્યથા શક્રભવનત્યાગે કિં નઃ પ્રયોજનમ્ ।
ગૃહે યસ્ય કલ્પતરુઃ સોઽન્યં કિ યાચયિષ્યતિ

તસ્યોઙ્ઘ્રિકમલં નત્વા ગચ્છાવઃ સ્વસ્થલં નૃપ ।
એવં તયોરાગતયોઃ શ્રુત્વા વાક્યં વિનાયકઃ

વદતોરાગતઃ ક્રીડાં ત્યક્ત્વા મોદક હસ્તકઃ ।
પંચખાદ્યમયં ભક્ષ્ય મોદકં લીલયાદધત્

તયોસ્તં દર્શયામાસ નૃપો હાસ્યપરો મૃદુ ।
સોઽયં સમાગતો દેવો યદ્દર્શનસમુત્સુકૌ

આગતો યચ્ચ કર્તવ્યં કુરુતં તદ્યથેષ્ટતઃ ।
તં નિરીક્ષ્ય મુની તૌ તુ પરસ્પરમથોચતુઃ

અનેન દૂષિતો નૂનં કશ્યપો મુનિસત્તમઃ ।
તત્પુત્રતાં સમાસાદ્ય સ્વાચારં ત્યજતા ભૃશમ્

સ્પૃષ્ટાસ્પૃષ્ટવિચારોઽસ્ય ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિધિર્ન ચ ।
દર્શને સ્પર્શને ચાસ્ય મહાન્દોષો ભવેત્ખલુ

કથં સ્વનિયમાંસ્ત્યક્ત્વા સ્થિતઃ ક્ષત્રિયવેશ્મનિ ।
સ્વધર્મે નઃ સ્થિતાનાં તુ દર્શનેનાસ્ય કિં ભવેત્

શુશ્રાવ તાં ગિરં દેવો નૃપસન્નિહિતસ્તદા ।
ઉવાચ વાક્યં વાક્યજ્ઞો વાચસ્પતિરિવાપરઃ

ક્વ ગતં ભવતો જ્ઞાનં વૃથા શ્રમવતોર્મુની।
સ્વર્ગં ત્યક્ત્વા કથમિહ સંપ્રાપ્તૌ પ્રાકૃતાવિવ

શ્રુત્વેત્થં વચનં તસ્ય નૃપતિં તાવથોચતુઃ ।
માયામયસ્ય દેવસ્ય માયયા મોહિતો ભૃશમ્

દેહ્યનુજ્ઞાં ગમિષ્યાવો નિજમાશ્રમ મંડલમ્ ।
તતો નૃપતિશાર્દૂલો દૃઢભક્તિ પ્રણોદિતઃ

સ્થીયતાં શ્રૂયતાં વાક્યં મદીયમિત્યુવાચ તૌ।
ભક્ત્યા ચ પ્રાર્થયામાસ સ્નાત્વા ભુક્ત્વાઽનુગમ્યતામ્

નિશમ્ય પ્રાર્થનાં તસ્ય મોચતુર્મુનિપુંગવૌ ।
ન ભુજ્યેતે રાજકીયમન્નમ્ તસ્માદ્ વ્રજાવહે

તદનુજ્ઞાં સમાસાદ્ય મણિકર્ણી તતો ગતૌ ।
વિનાયકઃ સર્વબાલૈરનુયાતો મુદા રમન્

સ્નાત્વા ગતઃ શુક્લગૃહં જ્ઞાત્વા તદ્ભક્તિમાદૃતઃ ।
યથા ધાવતિ ગૌર્વત્સં યથા માતા રુદચ્છિશુમ્

યથા કૃષ્ણઃ સભાનીતાં દ્રૌપદીં શરણાગતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તૌ દમ્પતી દેવં પાદયોર્વિનિપેતતુ

આનન્દાશ્રૂણિ મુંચ્ચન્તૌ વાચા ગદ્ગદયા ગિરા।
લિલિંગતુર્મુદા દેવં નનૃતુર્હર્ષનિર્ભરૌ

ન વિન્દતુઃ પ્રકર્તવ્યં દેહાતીતા વિવાસતુઃ ।
રોમાંચ્ચાંચ્ચિતગાત્રૌ તૌ બાષ્પધારામમુંચ્ચતામ્

મુહૂર્તાલ્લબ્ધસંજ્ઞૌ તૌ નેમતુર્જગદીશ્વરમ્ ।
તત ઊચે મુનિર્દેવં દીનનાથેતિ યત્તવ

વિખ્યાતં ત્રિષુ લોકેષુ નામ પાપહરં શુભમ્ ।
સાર્થકં કૃતમદ્યૈવ જન્મ નઃ પાદદર્શનાત્

પ્રાસાદનિચયાંસ્ત્યક્ત્વા ગતઃ પર્ણકુટીમિમામ્ ।
ધન્યો વંશો મદીયોઽદ્ય જન્મ જ્ઞાનં તપો વયઃ

અપૂજયત્તતસ્તં સ કુશાસનગતં મુનિઃ ।
પ્રક્ષાલ્ય ચરણદ્વન્દ્વં જલં તચ્છિરસાઽદધત્

ગન્ધાક્ષતં પુષ્પમાલાં ધૂપં દીપં દદાવથ ।
દૂર્વાંકુરાન્ શમીપત્રં સુતૈલં કેતકં શુભમ્

ખાદ્યં સ્વલ્પં પુરઃ સ્થાપ્ય ફલમારણ્યકં તથા।
પુષ્પાંજલિં મન્ત્રપૂતાં દત્ત્વા નત્ત્વા સ લજ્જિતઃ

કદન્નં કથમસ્મૈ તદ્દેયમિત્યેવ ચિન્તયન્ ।
અભિપ્રાયં વિદિત્વા તં દેવદેવો વિનાયકઃ

યાચે માતઃ કિમન્નં તે ગૃહે તદ્દીયતાં મમ ।
ભક્ત્યા દત્તં કદન્નં મેઽધિકં સ્યાદમૃતાદપિ

વિષં ભવતિ યદત્તં દમ્ભેનાશ્રદ્ધયાન્વિતમ્ ।
વિસ્તીર્ણમોદનં શુષ્કં ભાસ્કરીં બહુધાન્યજામ્

આસ્થાપયત્ પુરસ્તસ્ય મુનિપત્ની હ્રિયાન્વિતા ।
તૈલં ચ સકલં દૃષ્ટ્વા પ્રાહસંસ્તં ચ બાલકાઃ

અભક્ષયત્સ પક્વાન્નસદૃશં પરમાદરાત્ ।
પ્રતિગ્રાસં જલં પીત્વા જઘાસ બલવત્તરમ્

તતસ્તેનોદનઃ પાત્રં નિક્ષિપ્તો મુનિનાઽખિલઃ ।
તજ્જલં ચલિતં દિક્ષુ બાલો રોદ્ધું ન ચાશકત્

તતોઽભવદ્દશભુજો બુભુજે ચૌદનં ચ તૈઃ ।
આશ્ચર્યં દદૃશુર્લોકા હસન્તો હસ્તતાલતઃ

અપૂર્વઃ પાચિતોઽયં નુ જાનુદઘ્નજલેન યઃ ।
ઇત્યૂચુર્બુભુજુર્બાલા રુચ્યા પાયસકલ્પયા

સાકં તેન ચ વૈર્ભુક્તં ગતાસ્તે દેવતુલ્યતામ્ ।
અશોચન્નિતરે પશ્ચાદ્યેઽહસન્વિવૃતૈ રદૈઃ

કોલાહલો મહાનાસીન્નગરે ક્વ વિનાયકઃ ।
કેચિદૂચુઃ શુક્લગૃહે ભુનક્તિ શીર્ણમોદનમ્

રોદ્ધું કૃતા દશભુજો ઓદનં ચ ભુનક્તિ તૈઃ ।
ભુક્તે તસ્મિન્વિશુદ્ધે સ શુષ્કમામલકં દદૌ

મુખશુદ્ધિં તેન ચક્રે જગદાત્મા વિનાયકઃ ।
પ્રસન્નઃ શુક્લમવદત્ પ્રીતો ભાવેન તેઽનઘ

વરાન્વૃણુ મહાભાગ મત્તો યાનભિકાંક્ષસે ।
શુક્લ ઉવાચ ।
સર્વાન્નાગરિકાંસ્ત્યક્ત્વા ભોક્તું રૂક્ષાન્નમાગતઃ

અયમેવ વરો મહયં યજ્જાતં તવ દર્શનમ્ ।
પ્રભુવાક્યાનુરોધેન યાચે ભક્તિં ત્વયિ સ્થિરામ્

અન્તે મોક્ષં ચ મે દેહિ યેન નાવર્તતે પુનઃ ।
ન સંસારસુખે ચિત્તં રમતે તે વિનાયક

ક ઉવાચ ।
એવમસ્ત્વિતિ તં પ્રોચ્ય પૂર્વવદ્ દ્વિભુજઃ શિશુઃ ।
ગૃહં તસ્મૈ શક્રગૃહાદ્વરં સદ્રત્નકાંચનમ્

અત્યુત્તમં સ્વરૂપં ચ જ્ઞાનં સમ્પદમર્પયત્ ।
અનુજ્ઞાતો યયૌ તાભ્યામન્યત્ર બાલકૈર્વૃતઃ

(૧૦૯૪ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિત્રે શુક્લવરપ્રદાનં નામ ત્રયોવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૪ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
વ્યલોકયંસ્તં નગરે તસ્મિન્ સર્વે મહાજનાઃ ।
વિધાય પૂજાસામગ્રીં ભોજનસ્યાપ્યનેકધા

ગૃહે ગૃહે રાજગૃહે સર્વામાત્યગૃહેઽપિ ચ ।
ગવેષયન્તિ સ્મ જનાસ્તદા કશ્યપનન્દનમ્

અપૃચ્છન્ત જનાઃ સર્વે ક્વચિદૃષ્ટો વિનાયકઃ ।
નેતિ નેતિ શ્રુતિર્વક્તિ યં સ કસ્યાક્ષિગોચરઃ

ભવેન્નાલોકિતોઽસ્માભિરિતિ તત્રાવદજ્જનાઃ ।
પુરપ્રાન્તે તુ યે તત્ર તેઽશૃણ્વજ્જનવાક્યતઃ

સ ચાગતઃ શુક્લગૃહં તતસ્તે તદ્ગૃહં યયુઃ ।
નાપશ્યંસ્તમથાપૃચ્છંસ્તેનોક્તં સ ઇતો ગતઃ

સ તુ માયામયો બાલો જનાન્વંચિતુમુત્સુકઃ ।
વિસૃજ્ય બાલકાન્ પશ્ચાદ્ દ્વારેણાગત્ય સુપ્તવાન્

કેચિત્તં દદૃશુઃ સુપ્તં હર્યક્ષમિવ ગહ્વર ।
કેચિત્તં ક્રોધાવશગા નિનિન્દુર્બાલકો લઘુઃ

પિશાચ ઇવ કિં યાતો દરિદ્રસ્ય ગૃહં પ્રતિ ।
ઈશશ્ચેત્ સર્વભાવજ્ઞઃ સર્વેષાં પ્રિયમાચરેત્

ઉત્થાપ્ય તં કરે ધૃત્વા યાહીતિ શરણં શુભમ્ ।
સફલં કુરુ નઃ સર્વં ત્વદર્થમુપકલ્પિતમ્

ગતઃ ખેદો ભ્રમણજો દૃષ્ટ્વા ત્વચ્ચરણામ્બુજમ્ ।
યાહિ યાહિ ગૃહાન્નસ્ત્વં ભોક્તું બાલગણૈઃ સહ

સ ઊચે સામ્પ્રતં ભુક્તં પુનરૂચુર્જનાસ્તુ તમ્ ।
દરિદ્રસ્ય ગૃહે કિં તે ભુક્તંસ્યાદ્ભૈક્ષ્યવર્તિતઃ

નાપોઽપિ પિબતે ક્વાન્નં કથં ભુક્તં ત્વયા વિભો।
ગણેશ ઉવાચ ।
ઉદરં પરિપૂર્ણં મે યાતું શક્તિશ્ચનાસ્તિ મે

ક ઉવાચ ।
તતઃ સર્વે વિદિત્વા તં ભુક્તં શુક્લગૃહે જનાઃ।
નિરાશા ભગ્નસંકલ્પા રુષ્ટા દીના વિચેતસઃ

સમ્ભારા વ્યર્થતાં યાતા નાનાવકેશાર્થ સંચિતાઃ ।
બુભુજુસ્તાન્ સ્વયં દુષ્ટા દામ્ભિકા ભક્તિવર્જિતાઃ

યે ભક્તાસ્તે નિરાહારાસ્તસ્થુર્ધ્યાનપરાયણાઃ ।
એવં સર્વેષુ લોકેષુ જ્ઞાત્વા ધ્યાનસ્થિતેષુ સઃ

એકો નાનાષ્વરૂપોઽભૂદ્ ઘટાકાશ ઇવ સ્ફુટમ્ ।
જલપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ રવિર્નાના યથેક્ષ્યતે

ક્વચિત્ પર્યંકશયનઃ ક્વચિત્ જપપરાયણઃ ।
ક્વચિદ્દાનરતઃ ક્વાપિ ભોજનાય સમુત્સુકઃ

ક્વચિત્ પાઠ્યતે શિષ્યાન્ સાંગવેદંસહાર્થકમ્ ।
ક્વચિત્ વ્યાકુરુતે શાસ્ત્રં ક્વચિચ્ચ પઠતિ સ્વયમ્

એવં નાનાસ્વરૂપૈઃ સ નાનાગૃહગતો બભૌ ।
અયમસ્મદ્ ગૃહં યાતઃ પૂર્વમિત્યભિમેનિરે

તૈલમુદ્વર્તનં સ્નાનં પૂજનં ભોજનં દદુઃ ।
એવં સર્વે જહ્રષિરે કાશિરાજસમન્વિતમ્

દૃષ્ટ્વા દેવં પરમયા મુદા સાધુવિનાયકમ્ ।
પુપૂજુર્ભોજયામાસુર્દ્વિજાન્ સુહૃદ્ગણાનપિ

પંચામૃતં ચ પક્વાન્નં વ્યંજનં પાયસૌદનૌ ।
અન્યદ્રુચિકરં સર્વં બુભજુસ્તે યથારુચિ

એવં દ્વિજેષુ દેવેષુ કાશિરાજે સુહૃત્સ્વપિ ।
આશીર્વત્સુ સભાવિષ્ટઃ કાશિરાજો ન્વપૃચ્છત

માયયા મુનિપુત્રસ્ય મોહિતોઽનેકધાકૃતેઃ ।
રાજોવાચ ।
વિનાયકો ગતો ભોક્તું નાનાગૃહ ઇતિસ્ફુટમ્

અયં મે નિકટેઽપ્યસ્તિ કો નુ ભુંક્તે ગૃહે ગૃહે ।
ક્વચિચ્ચ શિબિકારૂઢો યાતિ ભોક્તું વિનાયકઃ।

ગજારૂઢઃ ક્વચિદ્યાતિ હયારુઢશ્ચ કુત્રચિત્ ।
એવં સર્વેષુ લોકેષુ પૂજાવ્યગ્રેષુ બાલકે

તતસ્તૌ નગરીં યાતૌ તત્ર તત્ર વિનાયકમ્।
અપશ્યતાં ભુક્તવન્તં પરાવૃત્ય સમીયતુઃ

યત્ર યત્ર ગૃહે યત્તૌ તત્ર તત્ર વિનાયકમ્ ।
નિર્વૃત્ય સકલં નિત્યં ભિક્ષાર્થં પર્યગચ્છતામ્

શયાનં શયને દિવ્યે ભક્ષયન્તં ફલાનિ ચ ।
ચર્વયન્તં ચ તામ્બૂલં ક્વચિત્ગન્ધાદિચર્ચિતમ્

ક્વચિન્નૃત્યં પ્રપશ્યન્તં ગણિકાનાં ગણાન્વિતત્ ।
ક્રીડન્તમક્ષૈઃ કુત્રાપિ ક્વચિદ્ બુદ્ધિબલેન ચ

નાનાલંકારસંયુક્તં દિવ્યવસ્ત્રાન્વિતં ક્વચિત્ ।
પઠન્તં ચ જપન્તં ચ ધ્યાનેન તમપશ્યતામ્

સ્તૂયમાનં ક્વચિદ્ ભક્તૈ સ્તુવન્તં જગદીશ્વરમ્ ।
દર્શયન્તં વિભૂતિં સ્વાં ભક્ત્યાનેકશઃ ક્વચિત્

યુવાનં રમયન્તં સ્વાઃસ્ત્રિયોઽત્યન્ત મનોરમાઃ ।
ચિકિત્સયન્તં વૃદ્ધં ચ સેવન્તં રસમુત્તમમ્

રિંગંતં ભક્ષયન્તં ચ મૃદં કુત્રચિદંગણે ।
પરિશ્રાન્તં પિબન્તં કં ક્રીડાભિઃ કન્દુકાદિભિઃ

એવં તૌ ક્ષુધિતૌ શ્રાન્તૌ પર્યટન્તૌ ગૃહે ગૃહે ।
સર્વત્ર દૃષ્ટ્વા તં દેવં પરસ્પરમથોચતુઃ

અત્રાસ્તિ નિર્મલઃ શુક્લો બ્રાહ્મણો નગરે શુચિઃ ।
યાવો ભોક્તું તસ્ય ગૃહે ઇત્યુક્ત્વા તત્ર જગ્મતુઃ

તત્રાપિ સોંઽગણગતો દૃષ્ટસ્તાભ્યાં વિનાયકઃ ।
નગરે નાત્ર ભોક્તવ્યં ન તુ શેષં વિનાયકાત્

ઇત્યુક્ત્વા બહિરાયાતૌ પુરો દૃષ્ટ્વા વિનાયકમ્ ।
તિર્યગ્ ગતિધરૌ ભૂત્વા તતોઽપિ સમપશ્યતામ્

પ્રાચ્યાં પ્રતીચ્યાં ચ દિશિ તમેવેતૌ સમન્વતઃ ।
અધશ્ચોર્ધ્વં સર્વગતં વિનાયકમપશ્યતામ્

વિનાયકસ્વરૂપં ચ તૌ પુનર્વિશ્વરૂપિણમ્ ।
સર્વં વિનાયકમયં વસ્તુમાત્રમપશ્યતામ્

અથાભાવયતાં શમ્ભું વિષ્ણું તૌ ભૃશવિસ્મિતૌ ।
અપશ્યતાં હ્રદિ તદા તં ચ તં ચ વિનાયકમ્

નિમીલ્ય નયને ચાન્તસ્તમેવ મુનિસત્તમૌ ।
ઉદ્ઘાટય નયને ચાપિ સ્વાન્ત એનમપશ્યતામ્

કિરીટિનં કુંડલિનં મુક્તામાલામ્બરાંગદમ્ ।
કટિસૂત્રેણ હૈમેન મુદ્રિકાભિશ્ચ ભૂષિતમ્

સિંહારૂઢં દશભુજં સિદ્ધિબુદ્ધિયુતં શુભમ્ ।
ભાલચન્દ્રં મૃગમદતિલકં નાગભૂષણમ્

સૂર્યકોટિપ્રભં સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારકારિણમ્।
ત્યક્ત્વા ભેદં તત્ત્વવિદૌ નેમતુશ્ચરણામ્બુજમ્

નુતઃસ્મ પરયા ભક્ત્યા દેવદેવં વિનાયકમ્ ।
તસ્યૈવ કરુણાપ્રાપ્ત પ્રબોધૌ તૌ મુનીશ્વરૌ

(૧૧૪૦)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે વિનાયકભોજનકથનં નામ ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૫ પ્રારંભ :-
તાવૂચતુઃ ।
સર્વેષાં કારણાનાં ત્વં કારણં કારણાતિગઃ।
બ્રહ્મસ્વરૂપો બ્રહ્માંડકારણં વ્યાપકઃ પરઃ

પાસીદં સૃજસે વિશ્વં ત્વમેવ હરસેઽનઘ ।
નાનારૂપૈરરૂપસ્ત્વં નાનામાયા બલાન્વિતઃ

ત્વમેવ પંચભૂતાનિ યક્ષગન્ધર્વ રાક્ષસાઃ।
કસ્ત્વાં સ્તોતું સમર્થઃ સ્યાચ્ચરાચરસ્વરૂપકમ્

નેતિ નેતિ બ્રવીતિ સ્મ ત્વદ્રૂપાજ્ઞાનતઃ શ્રુતિઃ ।
આવામ્ વિમોહિતૌ જ્ઞાતું નેશાથે રૂપમુત્તમમ્

મહિમાનં ન જાનીવોઽનેકરૂપસ્ય તે વિભો ।
કૃતકૃત્યો ભવત્પાદદર્શનાત્સ્વઃ પ્રભોઽધુના

નાનાવતારૈર્ભૂભારં હરસેઽનન્તશક્તિતઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં તયોઃ સ્તુતિં શ્રુત્વા પ્રીત્યા પ્રોવાચ તાવુભૌ

વિનાયકો બાલરૂપી કૌતુકી માયિકોઽપિ ચ ।
તત્વજ્ઞૌ મત્પ્રસાદાચ્ચ સર્વજ્ઞૌ ચ ભવિષ્યથઃ

એવં દત્વા વરં દેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તતસ્તૌ મૂતિમતુલાં કૃત્વા સમ્યગ્વિનાયકીમ્

કૃત્વા પ્રાસાદામતુલં રત્નકાંચન સંયુતમ્ ।
સ્થાપયામાસતુરુભૌ સનકશ્ચ સનન્દનઃ

આખ્યાં ચ ચક્રતુસ્તસ્યા વરદોઽયં વિનાયકઃ ।
ગણેશકુંડમિતિ ચ કૃતં તાભ્યાં સરોવરમ્

અત્ર સ્નાત્વા પૂજયેદ્યો વરદં તં વિનાયકમ્ ।
સ કામાનખિલાન્ પ્રાપ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ

અવાપ્ય પુત્રાન્ પૌત્રાંશ્ચ વિદ્યામાયુર્યશો મહત્ ।
ધનં ધાન્યં યશશ્ચાપિ તત્વજ્ઞાનં ચ શાશ્વતમ્

અન્તે વૈનાયકં ધામ યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
ક ઉવાચ ।
યત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વા યક્ષાશ્ચાપ્સરસાં ગણાઃ

દૃષ્ટ્વા સમ્પૂજ્ય દેવેશં તત્રૈવાન્તર્હિતાઃ ક્ષણાત્ ।
સંપ્રાપ્તવિસ્મયૌ તૌ ચ જગ્મતુર્દિવમુત્તમમ્

કાશિરાજોઽપિ તત્રત્ય સામાત્યઃ સપ્રજસ્તુ તમ્ ।
નાનાદ્રવ્યૈરલંકારૈર્વસ્ત્રૈરુચ્ચાવચૈરપિ

પક્વાન્નૈશ્ચાપ્યનેકૈશ્ચ ફલૈર્નાનાવિધૈરપિ ।
રત્નૈર્મુક્તાફલૈઃ પુષ્પૈર્દક્ષિણાભિરનેકશઃ

પુપૂજ પરયા ભક્ત્યા બ્રાહ્મણૈઃ સહ મન્ત્રતઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ પૂજયામાસ વસ્ત્રાલંકાર કાંચનૈઃ

આશિષઃ પરિગૃહ્યૈવ નગરં પુનરાગમત્ ।
તથૈવ તાઃ પ્રકૃતયઃ પુપૂજુસ્તં વિનાયકમ્

તથૈવ બ્રાહ્મણાન્ પૂજ્ય જગૃહુરાશિષઃ પરાઃ ।
તતઃ પ્રજાસ્તં પુપૂજુર્યથાશક્તિ વિનાયકમ્

સર્વે તે હૃષ્ટમનસા પુરં પ્રવિવિશુસ્તદા ।
ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં વિનાયકવિચેષ્ટિતમ્

સર્વપાપપહરં પુણ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।
મુનિરુવાચ ।
શ્રુતં ચરિત્રં શુક્લસ્ય શુક્લભિક્ષારતસ્ય ચ

ધાતુસ્પર્શવિહીનસ્ય ગૃહં યાતૌ વિનાયકઃ ।
ભુજૈર્દશભિરાદાય હ્યોદનં શિથિલં જલૈઃ

જગ્ધ્વા ત્યક્ત્વા શ્રમં તૃપ્તો દારિદ્ર્યં ચ વ્યનાશયત્।
દત્તં ગૃહં તુ શુક્લસ્ય શક્રસ્ય નગરાદ્વરમ્

સમ્પદોઽપિ તથા દત્તા યાઃ સન્તિ હ્યલકાધિપે ।
સ્વરૂપં ચ તથા દત્તં યન્નાસ્તિ મકરધ્વજે

જ્ઞાનં તસ્મૈ તથા દત્તં યન્નાસ્તિ ચતુરાનને ।
અત્ર કિં કારણં બ્રહ્મઁસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

ક ઉવાચ ।
સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા વ્યાસ પરમેશકથા યતઃ ।
પુનાતિ પ્રાશ્નિકં શ્રોતૄન્વક્તારં ભક્તિતઃ શ્રુતા

મનો મે હિ સ્થિતં વક્તું તત્પૃષ્ટં હિ ત્વયા વિભો ।
સમ્યક્તેઽહં વદિષ્યામિ ભક્તિગમ્યસ્ય ચેષ્ટિતમ્

સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ સર્વગઃ સર્વચિત્તવિત્ ।
ભક્ત્યૈવ તુષ્યતે દેવો ભાવાહિ તોષકારણમ્

ભક્ત્યાહ્રતં પલાશં ચ જલં પુષ્પં મનોહરમ્ ।
તેનૈવ પરિતુષ્ટોઽસાવાત્માનં ચ પ્રયચ્છતિ

દમ્ભેન હેલયા વાપિ લજ્જયાઽપિ પરસ્ય વા ।
મહાધનં મહાવિત્તં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

કાંચનં રાજતં મુક્તા દત્તં સર્વં વૃથા ભવેત્ ।
શમીપત્રેણ તુષ્ટોઽસૌ વ્યાધાયાદાત્ સલોકતામ્

પ્રસંગતોઽપિ દત્તેન ભાવં કૃત્વા દૃઢં હૃદિ।
અનાયાસેન લબ્ધેન તસ્માદ્ભક્તિર્ગરીયસી

(૧૧૭૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે ભક્તિપ્રશંસા કથનં નામ પંચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ