ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.16.20

અધ્યાય ૧૬ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
શૃણુ વ્યાસ પ્રવક્ષ્યામિ કથામાશ્ચર્યકારિણીમ્ ।
યાં શ્રુત્વા માનવો ભક્ત્યા સુખમત્યન્તમશ્નુતે

ઉત્થાય કલ્પે રાજાઽસૌ નિત્યં કૃત્વા યયૌ બહિઃ ।
વિનાયકાલયં ગત્વા નત્વા તં પરિપૂજ્ય ચ

સંપ્રાર્થયદ્ભોજનાર્થં તતો બાલં વિનાયકમ્ ।
તતો દદૌ સ ઉદ્ગારં નાનાપક્વાન્નતૃપ્તિજમ્

શેષં દદર્શ તત્રાસૌ લડ્ડુકાન્પાયસાદિકમ્ ।
અપૂપાન્વટકાન્પુણ્યમોદનમ્ સૂપ સંયુતમ્

દધિ દુગ્ધં મધુ ઘૃતં કથિકાપાત્રસંચયમ્ ।
મણિમુક્તામયીં માલાં નાનાલંકરણાનિ ચ

અપશ્યત્તસ્ય દેહેઽસાવનર્ઘ્યાણિ નવાનિ ચ ।
પુનર્નત્વા ચ પપૃચ્છ નૃપતિસ્તં વિનાયકમ્

કેન ભક્તેન પૂજેયં કૃતા તે જગદીશ્વર ।
તમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ દ્રષ્ટું ચ ત્વત્પ્રસાદતઃ

એવમુક્તો નૃપેણાથ વદતિ સ્મ વિનાયકઃ ।
ભક્તાય કાશીરાજાય નિજભક્તકૃતાર્હણામ્

દેવ ઉવાચ ।
શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ યત્પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ નૃપાત્મજ

દંડકારણ્યદેશીયે પુરે નામલસંજ્ઞકે ।
ભ્રૂશુંડનામ્ના ભક્તોઽભૂદ્ભૂતભવ્ય ભવિષ્યવિત્

સૃષ્ટું પાતું ચ સંહર્તું શક્તસ્ત્રૈલોક્યમાશુ યઃ ।
બ્રહ્મા ભવશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ નિત્યં યદ્દર્શનાર્થિનઃ

સર્વકાલં મમધ્યાનધ્વસ્તપાપો જિતેન્દ્રિયઃ ।
પુરા તપસ્યતસ્તસ્ય ભ્રૂમધ્યાન્નિસૃતઃ કરઃ

ભ્રૂશુંડીતિ તતઃ ખ્યાતસ્ત્રિષુલોકેષુ સર્વદા ।
અતિભક્ત્યા મૃત્યુલોકે સાદૃશં પ્રાપિતો મમ

અદ્ય શુક્લચતુર્થ્યાં તુ પૂજયામાસ માં મુદા ।
ઘૃતં દુગ્ધં દધિ મધુ પશ્ય મેઽઙ્ગાત્ સ્રવન્નૃપ

ભુક્તશેષમિદં ચાન્નં દૃષ્ટં તે નૃપસત્તમ ।
ક ઉવાચ ।
તત ઊચે કાશિરાજો દેવદેવ જગત્પતે

તમહં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ કથં સોઽત્રાગમિષ્યતિ ।
વિનાયક ઉવાચ ।
ગચ્છ રાજંસ્ત્વમદ્યૈવ તસ્ય ચાશ્રમમંડલમ્

સંપૂજ્ય પ્રણિપત્યાપિ વિવાહાય તમાહ્વય ।
પ્રાર્થનીયઃ પ્રયત્નેન વાચ્યં ચ મદ્વચોઽપિ ચ

વિનાયકો મમ ગૃહમાગતોઽસ્તિ યતો મુને ।
સ ચાતિતૃપ્તસ્ત્વત્ કૃતાત્ પૂજનાદ્ ભક્તિતો મુને ।
સોઽપિ ત્વદ્દર્શનાકાંક્ષી તેનેહ પ્રેષિતા વયમ્

મમાપિ દર્શને કાંક્ષા મહતી પૂજને તવ ।
ગૃહં ચ સમ્પદો મે ત્વમાગત્ય સફલીકુરુ

એવમુક્તે ત્વયા રાજન શ્રુતે ચ મમનામનિ ।
ભ્રૂશુંડી મમ ભક્તઃ સ તત્ક્ષણાદાગમિષ્યતિ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્તઃ સ તેનાથ પ્રસ્થિતઃ પરિપૂજ્ય તમ્ ।
તૂણીર કાર્મુકધરો હયમારુહ્ય શીઘ્રગમ્

નદીવનાનિ ચ ગિરીનતિક્રમ્ય શનૈર્યયૌ ।
પ્રાપ તસ્યાશ્રમં રાજાઽવરુરોહ હયાત્તતઃ

દૃષ્ટ્વા મુનિં ભ્રૂશુંડિં સ પ્રણિપાતં ચકાર હ ।
તેનાપિ માનિતઃ સોઽથ પુપૂજે તમૃષિં મુદા

પશ્યતિ સ્મ મહારણ્યમુપવિષ્ટસ્તદાજ્ઞયા ।
સરોવૃક્ષલતા પુષ્પૈઃ ફલૈ રમ્યં તદાશ્રમમ્

કૈલાસો વિષ્ણુલોકોઽથ સત્યલોકો ન તાદૃશઃ ।
વેદઘોષૈઃ શાસ્ત્રઘોષૈર્ગીતનૃત્યૈર્વિરાજિતમ્

અગ્નિહોત્રૈશ્ચ કાસારૈઃ પક્ષિભિર્જલજૈરપિ ।
દૃષ્ટ્વા તમાશ્રમં રાજા મુમુદે હ્રષ્ટમાનસઃ

દંડવત્ પ્રણિપત્યાસૌ તં મુનિં સર્વમબ્રવીત્ ।
વિવાહકૃત્યં તત્પૂજામાજ્ઞાં વૈનાયકીમપિ

તસ્માદેહિ મમ ગૃહમિતિ ચ પ્રાર્થયન્નૃપઃ ।
ઋષિ ઉવાચ ।
કસ્ત્વં વદ મહારાજ કોઽસૌ તેઽપિ વિનાયકઃ

નૃપ ઉવાચ ।
કાશિરાજ ઇતિ ખ્યાતં માં વિદ્ધિ રવિવંશજમ્ ।
કશ્યપસ્ય યઃ સુતઃ સોઽપિ દૈવતં તે વિનાયકઃ

તં ભોક્તુકામેન મયા શ્રુતા કીર્તિસ્તવાપિ ચ ।
ચતુર્થ્યાં પૂજિતઃ સમ્યઙ્નાનોપહારસંચયૈઃ

તે તત્ર દર્શિતાસ્તેન તૃપ્તેન નગરે મમ ।
તેનોક્તં મમ નામ્નૈવાયાસ્યતિ સ મુનિર્નૃપ

અતોઽહમેવ સંયાતઃ પ્રાર્થિતું ત્વાં મહામુને ।
તવાપિ દર્શનં મત્વા દુર્લભં ચર્મચક્ષુષામ્

ક ઉવાચ ।
એવમુક્તો નૃપતિના ભ્રૂશુંડિર્વિસ્મયાન્વિતઃ ।
ઉવાચ કિમિદં સત્યમુત વાઽસત્યમેવ ચ

યોઽગોચરો વેદવિદાં વેદાન્તાનાં ચ ચેતસઃ ।
સ કથં ત્વદ્ગૃહે તિષ્ઠેદિતિ સંદિહ્યતે મનઃ

ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિ દેવા દર્શનાર્થં સમાગતાઃ ।
સ કથં તવ વાક્યેન યામીત્યુક્ત્વા સ્વમાશ્રમમ્

યદિ તિષ્ઠતિ દેવોઽસૌ તવ ગેહે નરાધિપ ।
સ્વરૂપં વદ તસ્યાહં તતો યાસ્યામિ તે ગૃહમ્

નૃપ ઉવાચ ।
અનન્તાનિ સ્વરૂપાણિ ગણિતું ન ક્ષમો વિધિઃ ।
શેષો વા તસ્ય કોઽન્યો હિ વક્તુમીશો ભવેદ્દ્વિજ

અવતીર્ણઃ સામ્પ્રતં સ કશ્યપસ્ય ગૃહે મુને ।
વિનાયકેતિ નામ્નાઽપિ વિખ્યાતો ભુવનત્રયે

અત્યદ્ભુતેન રૂપેણ સપ્તવર્ષાત્મકેન ચ ।
અદ્ભુતાનિ ચ કર્માણિ મહાન્તિ જગદીશ્વરઃ

અશક્તો યાનિ કર્તું વૈ તાનિ તેન કૃતાનિ ચ ।
સ્વરૂપં તેઽભિવક્ષ્યામિ યેન રૂપેણ મે ગૃહે

વસતે દેવદેવોઽસૌ બ્રહ્મચારિસ્વરૂપતઃ ।
અવતીર્ણો યદા સોઽભૂદ્દિવ્યકાન્તિશ્ચતુર્ભુજઃ

દિવ્યમાલ્યાંબરધરો દિવ્યાલંકારસંયુતઃ ।
દિવ્યાયુધધરો ધીમાન્ દિવ્યગન્ધાનુલેપન:

પ્રાર્થિતઃ કશ્યપેનાસૌ પ્રાકૃતોઽભૂત્તદૈવ સઃ ।
મુનિરુવાચ ।
નાયં દેવો મમ ધ્યાનગોચરો રાજસત્તમ

યસ્ય પ્રભાવાન્મે શુંડા જાતા દેવર્ષિદુર્લભા ।
યત્ર કુત્રાપિ યાસ્યેઽહં સ ચેદાકારયિષ્યતિ

ક ઉવાચ ।
એવં શ્રુત્વા મુનિવચશ્ચિન્તાવિષ્ટોઽબ્રવીન્નૃપઃ ।
મમ ભાગ્યમભાગ્યં ચ મહદેતદુપસ્થિતમ્

ત્વદાશયા મહાઘોરાન્પર્વતાન્ ગહનાનિ ચ ।
અતિક્રમ્યેહં સંપ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તં ત્વદ્દર્શનં મહત્

બલાત્કરો ન મેઽત્રાસ્તિ ગન્તું ચૈવાલયં વિભો ।
તતો મુનિઃ કરુણયા નૃપમૂર્ધ્નિં કરં દદૌ

નિમીલ્યાક્ષિણી રાજન્નિત્યુક્તઃ સ તથાઽકરોત્ ।
ઉન્મીલ્ય નયનેઽપશ્યત્ ક્ષણમાત્રાદસૌ નૃપઃ

ગૃહાન્તર્ગતમાત્માનં પૂર્વવત્તદનુગ્રહાત્ ।
વિનાયકાય તં સર્વં વૃત્તાન્તં સમભાષત

દર્શનાદ્ધર્ષસંપન્નો નાગતો દુઃખસંયુતઃ ।
નાગતસ્તવ વાક્યેન મસ યત્નાન્ મુનિસ્તુ સઃ

બ્રાહ્મણેષુ બલાત્કારો ભસ્મ સર્વં કરિષ્યતિ

(૭૦૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે નૃપપ્રત્યાગમો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૭ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
આગતં રાજશાર્દૂલં પુનઃ પપ્રચ્છ સાદરમ્ ।
મેઘગમ્ભીરયા વાચા સર્વજ્ઞોઽપિ વિનાયકઃ

ત્વયા કિમુક્તં તત્રાથ તેન વા ભાષિતં નુ કિમ્ ।
વદ મે નૃપ તત્સર્વં શ્રુત્વા વક્ષ્યામિ તે મતિમ્

નૃપ ઉવાચ ।
તસ્મૈ તે કથિતં વાક્યં મયાઽપિ પ્રાર્થિતં બહુ ।
સ ઉવાચ મુનિઃ કસ્ત્વં કોઽસાવપિ વિનાયકઃ

ઉપાસ્યરૂપં બિભૃયાત્તદા યાસ્યે તમીક્ષિતુમ્ ।
એવં નિરાકૃતસ્તેન માર્ગચિન્તાપરં સ મામ્

પ્રેષયામાસ સ્વગૃહં દત્ત્વા મૂર્ધ્નિ કરં મમ ।
નિમીલિતદૃશં ચક્રે ક્ષણાદુન્મીલ્ય લોચને

તાવદ્દદર્શ પુરતઃ સ્થિતં ત્વાં સ્વગૃહે સુર ।
સ્મૃત્વાઽઽશ્રમપદં તસ્ય હર્ષશ્ચેતસિ જાયતે

અહસીદિતિ શ્રુત્વૈવ વાક્યં તસ્ય વિનાયકઃ ।
વિનાયક ઉવાચ ।
શ્રાન્તોસિ નૃપશાર્દૂલ પુનર્ગચ્છ તમાશ્રમમ્

ગજાનનેતિ મન્નામ શ્રુત્વા યાસ્યત્યસૌ મુનિઃ ।
એવં વદતિ તસ્મિંસ્તુ સર્વરૂપે વિનાયકે

તાવદ્દદર્શ ભ્રૂશુંડેરાત્માનમાશ્રમે સ્થિતમ્ ।
પુનર્દ્રષ્ટ્વા સ નૃપતિં હ્રદિ તર્કાનથાકરોત્

કિમર્થં પુનરાયાતો રાજા કિં વા વદિષ્યતિ ।
તત ઊચે નમસ્કૃત્ય રાજા તં મુનિપુંગવમ્

આકારયતિ ત્વાં વિપ્ર સ્વામી તવ ગજાનનઃ ।
નામમાત્રે શ્રુતે તસ્ય જહર્ષ ચ મુમૂર્છ ચ

રોમાંચિતશરીરોઽસૌ આનન્દાશ્રુ મુમોચ હ ।
યદિ પક્ષૌ ભવેતાં મે તદોડ્ડીય ગતોઽભવમ્

ઇત્યુત્કંઠતયા વિપ્રઃ પ્રતસ્થે ભૂભુજા સહ ।
ભ્રૂશંડૌ ચલિતે પૃથ્વી કદાઽપ્યચલિતે મુનૌ

ચચાલ સંમુખી ભૂત્વા કમ્પન્તી તમથાબ્રવીત્ ।
રક્ષ માં મુનિશાર્દૂલ ન ભીર્મત્તો ધરે તવ

ગજાનનં નિજં નાથં દૃષ્ટું યામિ ત્વરાન્વિતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તાં પુરો યાતું ચલિતોઽસૌ દ્વિજોત્તમઃ

પદે દત્તે તૃતીયે તુ દર્શયામાસ તાં પુરીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુરીં નૃપો હર્ષાદુવાચ મુનિપુંગવમ્

ત્વત્પ્રસાદાદિદં પ્રાપ્તં પત્તનં વેગવત્તયા ।
તપતાં જપતાં દુર્જ્ઞો મહિમા ભવતાં મુને

ઇત્યુક્ત્વા શીઘ્રમનયત્ સ્વગૃહં તં નૃપોત્તમઃ ।
ઉપવેશ્ય ભ્રૂશુંડિં તમ્ આસને કાંચનોત્તરે

અપૂજયન્ મહાભક્ત્યા પાદ્યાર્ઘં વિષ્ટરાદિભિઃ ।
ઋષિરુવાચ ।
પ્રતારિતોઽહં નૃપતે નેક્ષે તાવદ્ગજાનનમ્

તં પ્રદર્શય નો ચેત્ત્વાં શપ્ત્વા યાસ્યે નિજાશ્રમમ્ ।
નૃપ ઉવાચ । ક્રીડતે બાલભાવેન બાલમધ્યે ગજાનનઃ

વીરો યથા ધૂલિલિપ્તસ્તથૈવાયં વિરાજતે ।
દદર્શ ચ મુનિસ્તં તુ શુંડાદંડવિરાજિતમ્
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં દ્વિભુજં દ્વિરદાનનમ્

ઉવાચ નૃપતિં ક્રોધાત્ કથમેનં નમામ્યહમ્ ।
ધિક્તં મહાન્તં યો રાજન્ નમતેઽસૌલઘીયસે

તૃણમત્તિ કથં સિંહો ગજગંડવિદારણઃ ।
ક ઉવાચ ।
શ્રુતં તેન મુનેર્વાક્યં તમુવાચ તતોઽર્ભકઃ

કૌતુકાવિષ્ટચિત્તોઽસૌ લીલાવિગ્રહવાન્ વિભુઃ ।
વિનાયક ઉવાચ ।
કીદૃક્તે સ ભવેત્સ્વામી ભ્રૂશુંડે વદ સામ્પ્રતમ્

મુનિરુવાચ ।
દિવ્યામ્બરો દશભુજો મુક્તામાલાવિભૂષિતઃ ।
સિદ્ધિબુદ્ધિયુતઃ કર્ણકુંડલાભ્યાં વિરાજિતઃ

શુંડાદંડમુખો લમ્બકર્ણઃ સિન્દૂરમંડિતઃ ।
અહિશોભિ મહાનાભિઃ ક્વણચ્ચરણનૂપુરઃ

મહામુકુટ શોભાઢ્યો દશાયુધ લસત્કરઃ ।
એકદન્તો ભાલચન્દ્રઃ ક્ષુદ્રઘંટા વિરાજિતઃ

મયૂરવાહનો દેવવૃન્દ વન્દિત પાદુકઃ ।
ક ડવાચ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પદ્માસનગતઃસ્વયમ્

તાદૃગ્રૂપોઽભવદ્ બાલઃ સૃષ્ટિરક્ષાપહારકૃત્ ।
ભ્રૂશુંડી તં નિરીક્ષ્યૈવ સ્વયોપાસ્યં ગજાનનમ્

લુલુંઠ ભૂમૌ પ્રેમ્ણા સ પ્રતિપત્તિ પરાઙ્મુખઃ ।
નનર્ત પરમાનન્દો રોમાંચિત શરીરવાન્

દેહભાવં પ્રપદ્યાથ પ્રણનામ યથાવિધિ ।
પૂજયામાસ વિધિવદુપચારૈઃ પૃથક્પૃથક્

ઊચે રાજા મહાપુણ્યં ફલિતં પૂર્વજન્મજમ્ ।
દેવભક્તભવં સૌખ્યં દૃષ્ટમદ્ય મયાઽદ્ભુતમ્

ઉભાભ્યાં પ્રણિપત્યાથ પુપૂજ ચ યથાવિધિ ।
મહાસનગતૌ તૌ તુ પરસ્પરમથોચતુઃ

આલિંગ્ય દશદોર્દંડૈઃ પરમાત્મા જહર્ષ ચ ।
સગદ્ગદૌ નિરીક્ષ્યૈતૌ સાશ્રુ રાજા તતોઽધ્યભૂત્

ગજાનન ઉવાચ ।
તવ નિષ્ઠા મયાઽજ્ઞાયિ રાજ્ઞા ચાપિ નિવેદિતા ।
અત એષ ધૃતો વેષો દશદોર્દંડમંડિતઃ

યથા યથા જનોઽન્યોઽપિ ધ્યાત્વા મામ્ ભજતે મુને ।
તથા તથાઽહં રૂપાણિ કરોમિ ચ દદામિ ચ

વાંછિતં તસ્ય લોકસ્ય વિશ્વાસેન ભજત્યસૌ ।
દુષ્ટભારભયાક્રાન્તા ધરિત્રી સત્યલોકગા

બ્રહ્માણં શરણં યાતા તેનાહં પ્રતિબોધિતઃ ।
આદિત્યાશ્ચ વરેણાહં જાતઃ કશ્યપનન્દનઃ

ભુવો ભારં હરિષ્યામિ શક્રાદીંશ્ચ નિજે પદે ।
સ્થાપયિષ્યામિ દૈત્યાનાં નાશં કૃત્વાઽપ્યનેકધા

તવોત્કટમનુષ્ઠાનં દૃષ્ટ્વાઽહમીદૃશોઽભવમ્ ।
દેવાન્તકં સહ ભ્રાત્રા હત્વા યામિ નિજં પદમ્

ઋષિરુવાચ ।
દૃષ્ટ્વા તવાઙ્ઘ્રિયુગલં સર્વલોકસુખાવહમ્ ।
સર્વક્લેશહરં દેવ વન્દ્યં કાંક્ષિતદં પ્રભો

કૃતકૃત્યઃ પવિત્રશ્ચ જાતોઽહં તવ દર્શનાત્ ।
વરં મે દેહિ વિશ્વાત્મન્ તેન તૃપ્તો ભવામ્યહમ્

યદા યદાઽહં ધ્યાયામિ રૂપેણાનેન વિઘ્નપ ।
તદા તદા મે પ્રત્યક્ષો ભવેથાઃ કરુણાનિધે

આશાપૂરક ઇત્યેવં નામ તે ખ્યાતિમેતુ ચ ।
ગજાનન ઉવાચ ।
યદા યદા વાંછસે ત્વમ્ તદા યાસ્યામિ તેઽન્તિકમ્

ભક્તિભાવાદિદં નામ ત્વયોક્તં ખ્યાતિમેષ્યતિ ।
ક ઉવાચ । એવં વરૌ સમાકર્ણ્ય પ્રણનામ મુદા મુનિઃ

પ્રણતે તુ મુનૌ તસ્મિન્ પુનઃ પ્રોચે ગજાનનઃ ।
નિધાય મસ્તકે હસ્તમ્ શનૈસ્તસ્ય દ્વિજસ્ય સઃ

યદ્યત્તે વાંછિતં બ્રહ્મંસ્તત્સર્વં સિદ્ધિમેષ્યતિ ।
અવિસ્મૃતિશ્ચ ભવિતા મમ નિત્યં મુને તવ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્તા બાલરૂપશ્ચિક્રીડ સ વિનાયકઃ ।
સોઽપિ પદ્માસનગતો ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત

આશ્ચર્યં પરમં ચક્રુઃ સર્વલોકાસ્તદાદ્ભુતમ્ ।
નિરીક્ષ્ય બાલરૂપસ્ય ચરિતં પરમાત્મનઃ

કાશિરાજોઽવદત્તત્ર ધન્યોઽહં જગતીતલે ।
દર્શનં પ્રાપ્તવાનસ્ય બ્રહ્માદીનાં સુદુર્લભમ્

તં ચ બાલં કરે ધૃત્વા નિનાયાન્તર્ગૃહં મુદા ।
ભોજયામાસ સ્વાદ્વન્નં શાયયામાસ પૂર્વવત્ ।
આજ્ઞાં ગૃહીત્વા સુષ્વાપ સ્વયં ચ પૂર્વવન્મુને

( ૭૫૩ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૮ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
અપરેઽહનિ સંપ્રાપ્તે કા કથા સમપદ્યત ।
તાં મે કથય લોકેશ શૃણ્વસ્તૃપ્યામિ ન ક્વચિત્

ક ઉવાચ ।
શૃણુષ્વાવહિતો બ્રહ્મન્ કથયામિ સમાસતઃ ।
વિનાયકકૃતાં દિવ્યાં કથાં પાપાપનોદિનીમ્

ઉદિતે તુ દિવાનાથે નિત્યકર્મ સમાપ્ય તૌ।
ક્રીડાર્થમગમદ્બાલો રાજા ભદ્રાસનં તયા

દૈત્યોઽથ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
તાલીયં પુસ્તકં વામે માલાં દક્ષે કરે દધત્

પાટલં પરિધાનં ચ શિરોવસ્ત્રં મહત્તરમ્ ।
ગોપીચન્દન સમ્ભૂતાંસ્તિલકાન્ દ્વાદશાપિ ચ

અતિદીર્ઘતમશ્શ્મશ્રુરાજગામ નૃપાન્તિકમ્ ।
સમીપમાગતં યાવત્તાવદ્રાજા નનામ તમ્

ઉત્થાય તં સમીપે સ સ્વાસને સંન્યવેશયત્ ।
પ્રપચ્છ કુશલં તસ્મૈ કાર્યં ચાગમનં કુતઃ

કિં ચ તે નામ વિપ્રેન્દ્ર કિં જ્ઞાનમ કિં ચ તે તપઃ ।
વદ સત્યં મુને કૃત્વા કૃપાં મયિ કૃપાનિધે

ક ઉવાચ ।
એવં પૃષ્ટઃ સ તેનાશુ દત્ત્વાશીર્વચનં પુરા ।
અનુક્રમેણ સકલં નિજગાદ મહામુને

હેમજ્જ્યોતિર્વિદિત્યેવં નામ મે નૃપનન્દન ।
ગન્ધર્વલોકાદાયાતો વસ્તં તવ સમાશ્રયે

ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યં ચ શાન્તિકાનિ ચ વેદ્મ્યહમ્ ।
પ્રશ્નાંશ્ચ કથયિષ્યામિ યાન્યાંસ્ત્વં પૃચ્છસેઽનઘ

અરિષ્ટાન્યત્ર જાતાનિ જ્ઞાતાનિ તાનિ મે નૃપ ।
ભાવિ તે દુષ્ટચિહ્નં ચ વિજ્ઞાયાહં સમાગતઃ

ત્વદાશ્રયેણ વસ્તું મે વાંચ્છાઽસ્તિ નૃપસત્તમ ।
નૃપ ઉવાચ ।
કિંનિમિત્તમરિષ્ટાનિ જાયન્તેઽત્ર મહામુને

અગ્રેઽપિ કાનિ ભાવીનિ સત્યમેવ વદસ્વ મે।
તવ પ્રતીતૌ જાતાયાં સ્થાપયિષ્યે નિજે ગૃહે

વૃત્તિં ચ કલ્પયિષ્યામિ યોગક્ષેમકરીં તવ ।
ગણક ઉવાચ ।
યાવદ્વિનાયકસ્તેઽસ્તિ ગૃહે કશ્યપનન્દનઃ

તાવદ્વિઘ્નાનિ જાયન્તે યતો વિઘ્નાધિપસ્તુ સઃ ।
અસંચારે વનં ચૈનં ત્યક્ત્વા યાહિ નૃપાત્મજ

ન ભવિષ્યતિ વિઘ્નં તે નગરે વા ગૃહેઽપિ ચ ।
અસ્મિન્ સ્થિતે જલં સર્વં નગરં પ્લાવયિષ્યતિ

તસ્મિન્કથંચિન્નષ્ટે તુ પર્વતા વાયુનોદિતાઃ।
ચૂર્ણયિષ્યન્તિ નગરં નૃપ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

એતત્કથં ન જાનીષે પૂર્વં નાસન્નુપદ્રવાઃ ।
રાજ્ઞા વિશ્વસિતવ્યં નો કપટે લુબ્ધકેઽશુચૌ

અતિશૂરે સ્વોકટે ચ સ્વાત્મપાતં પ્રપશ્યતા ।
એતે ઘ્નન્તિ ચ રાજાનં રાજ્યકામા મહાશયાઃ

એતત્ કથયિતું યાતો જ્ઞાત્વા રાજ્યચ્યુતિં તવ ।
હિતાહિતમવશ્યં હિ વક્તવ્યં જાનતા નૃપે

વિવિચ્ય નૃપ મે વાક્યં યથેચ્છસિ તથા કુરુ ।
ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં રાજા તં પર્યભાષત

રાજોવાચ ।
અતીતાનાગતજ્ઞાનાદુક્તં સર્વં ત્વયા મુને ।
મિથ્યૈવ ભાસતે મહ્યં તત્વજ્ઞાને પ્રપંચવત્

ત્વદુક્તપ્રત્યયે જાતે દાસ્યામિ વેતનં તવ ।
ન જ્ઞાતો બાલકશ્ચાયં ત્વયા ગણકસત્તમ્

બ્રહ્માણં કમલાકાન્તમપરં શૂલિનં હરમ્ ।
જનયિષ્યતિ વાંછા ચેદ્ બ્રહ્માંડાનિ બહૂનિ સઃ

યદિ તે નિશ્ચયો વાક્યે સ્વકીયે બ્રાહ્મણોત્તમ ।
નયૈનં ગહનં ઘોરં ત્યક્ત્વૈનં પુનરેહિ ચ

લોકદ્વેષકૃતોઽનેન નિહતા બલવત્તરાઃ।
સ્વદેષ્ટારં કથમયં ન જાને સ્થાપયિષ્યતિ

અનિષ્ટમસ્ય મનસિ ન વયં ચિન્તિતું ક્ષમાઃ ।
અનેન નગરી રાજ્યં ત્રાતમુત્પાતતો બહુઃ

કરોતીન્દ્રમનિન્દ્રં વાઽશક્તં શક્તં લઘુમ્ ગુરુમ્ ।
ઉચ્ચં નીચં તથા નીચમુચ્ચમીશમનીશ્વરમ્

સંશ્રુત્ય વાણીં નૃપતેર્ગણકોઽભૂદ્રુષારુણઃ ।
રાજાનં પુનરારેભે વક્તું કિંચિદવાડ્.મુખ

મયા તવ હિતં પ્રોક્તમનિષ્ટં તવ ભાસતે ।
ન જાતુ લંઘયેત્કોઽપિ ભાવિસૃષ્ટું તથેતરત્

નૃપતે દર્શયૈનં મે બાલકં લક્ષણાનિ તે ।
કથયિષ્યે તતો બાલાન્ સર્વાનાકારયન્નૃપઃ

અગ્રે વિનાયકઃ પ્રાપ્તો ધાવમાનાસ્તતોઽખિલાઃ ।
ગણકં સ નમસ્કૃત્ય પપ્રચ્છ કુત આગતઃ

સામુદ્રલક્ષણજ્ઞોઽસિ જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
ભૂતભાવિભવિષ્યજ્ઞ વદ મે ભાગ્યજં ફલમ્

ક ઉવાચ।
સધૈર્યં બાલવાક્યં તદાકર્ણ્ય કપટી દ્વિજઃ ।
તર્કયામાસ મનસિ કથં સ્વસ્તિ ગતિર્ભવેત્

અનેન નિહતા દુષ્ટા બલિનોઽનેકરૂપિણઃ ।
શિશોર્હસ્તં ગૃહીત્વા સ વદતિ સ્મ શુભાશુભમ્

ચતુર્ષુ દિવસેષુ ત્વં કૂપમધ્યે પતિષ્યસિ ।
ચેન્નિર્ગતઃ કથંચ્ચિત્વં સિન્ધૌ મજ્જનમેષ્યસિ

તતોઽપિ જીવિતશ્ચેત્તુ ધ્વાન્તમગ્નો ભવિષ્યસિ ।
તતોઽપિજીવિતે શૈલસ્ત્વયિ કોઽપિ પતિષ્યતિ

મહાન્તૌ કાલપુરુષૌ જીવન્તં ભક્ષયિષ્યતઃ ।
એતાન્યરિષ્ટાનિ તવ ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ

પ્રતીકારં બ્રવીમ્યત્ર નિર્ભયાર્થં કુરુષ્વ તમ્ ।
તતોઽન્યત્ર મયાસાર્થં યાહિ દિનચતુષ્ટયમ્

પુનરત્રાનયિષ્યામિ શપથો મે તચાઙ્ઘ્રિજઃ ।
નિશમ્ય વાચં બાલોઽસૌ જગામાન્તગૃહં શનૈઃ

રાજ્ઞો હસ્તાત્ પ્રગૃહયાશુ મુદ્રિકાં રત્નનિર્મિતામ્ ।
કૃત્વા તાં સ્વકરે બાલો વદતિ સ્મ દ્વિજં પ્રતિ

ગણકાશુ વદ ત્વં નો ગતં વસ્તુ મહત્તરમ્ ।
કેન નીતં તદા પ્રાપ્તં ભૂયાત્તે પ્રત્યયો ભવેત્

ઇત્યુક્તઃ સ તુ બાલેન વિચાર્ય જનસંસદિ ।
બભાણ હાસ્યવદનો મુદ્રિકા યદિ લભ્યતે

મમૈવ યદિ દેયા સા તદેદાનીં બ્રવીમ્યહમ્ ।
તથેતિ બાલકેનોક્તે તવૈવ કરગેતિ સા

ઇત્થમુક્તો જિહ્મવેષધારિણા વાડવેન સા।
તયા મન્ત્રિતયા બાલો ન્યવધીત્તં હ્રદિ ક્ષણાત્

સ તયા ભિન્નહૃદયો વજ્રાહત ઇવાચલઃ ।
નિપપાત ધરાપૃષ્ઠે ચાલયન્ વસુધાં ભૃશમ્

પતતા તસ્ય દેહેન ચૂર્ણિતં નગરં કિયત્ ।
કાશિરાજો જનાઃ સર્વે આશ્ચર્યં મેનિરે તદા

જહર્ષુર્દેવતા સર્વાઃ પુષ્પવૃષ્ટિં સુચક્રિરે ।
સ્વર્ગભૂવાદ્યઘોષૈર્દ્યૌર્વ્યાપ્તાઽભૂદ્ ભૂતલં તદા

જના ઊચુઃ ।
કથં જ્ઞાતોઽનેન દુષ્ટો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવેષભૃત્ ।
રાજ્ઞાઽપિ ન કૃતં દૈવાદ્ વાક્યં તસ્ય દુરાત્મનઃ

અયં બાલો ન મન્તવ્યો ભૂભારહરણેઽમરઃ।
અવતીર્ણઃ કશ્યપસ્ય ગૃહે ઽસૌ કરૂણાનિધિઃ

મુદ્રિકાઘાતમાત્રેણ કથં પ્રાણાન્ જહૌ બલિ।
ઇત્યુક્ત્વા પુપૂજુઃ સર્વે નેમુસ્તં તુષ્ટુવુર્જગુઃ

દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યો રાજા રાજીવલોચનઃ ।
દ્વિજચારણ બન્દિભ્યો દીનેભ્યશ્ચાપ્યનેકશઃ

નાગરાન્ માનયિત્વા તાન્ વિસસર્જ તતઃ સભામ્ ।
બાલોઽપિ બાલકં રન્તું યયૌ પૂર્વવદજ્ઞવત્

(૮૦૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે કપટિ દૈત્યવધો નામાષ્ટાદશોધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૯ પ્રારંભ –
ક ઉવાચ ।
બાલકેન હતં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણં વેષધારિણમ્ ।
નરાન્તકો મહાદૈત્યો કૂપકં કન્દરાસુરમ્

પ્રેષયામાસ બલિનં બ્રહ્મલબ્ધવરં તદા ।
દત્વા બહૂનિ વસ્ત્રાણિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ

દૈત્ય ઉવાચ ।
ગચ્છ તં સુમુહૂર્તેન હન્તું બાલં તમાશુચ ।
નાનોપાયૈર્મારિતાનાં કુરુ તન્નિષ્કૃતિં બલાત્

ક ઉવાચ ।
એવં તેન સમાજ્ઞપ્તાવસુરૌ કૂપકન્દરૌ ।
સેનયા ચ સુરંગિણ્યા ગવ્યૂતિં સમ્પ્રતસ્થતુઃ

નિવૃત્ય સેનાં ચ તત ઈયતુર્ભૃશ હર્ષિતૌ ।
વિચારં ચક્રતુર્માર્ગે કૂપોઽહં કૂપતામિયામ્

બાલો ભવં ક્રીડમાનં મયિ તં ક્ષિપ યત્નતઃ ।
મંડૂકરૂપઃ કૂપસ્થો ભક્ષયિષ્યામિ તત્ક્ષણાત્

અન્તર્ધાનં કરિષ્યાવઃ કૃત્વા કાર્યં મહત્તરમ્ ।
એવં તૌ નિશ્ચિતમતી કાશિરાજપુરમ્ મહત્

પ્રાપતુરભવત્ કોપો મહાન્નૃપ નૃપાજિરે ।
કન્દરો બાલરૂપોઽભૂદ્રન્તું તેષુ મનો દધે

રાજાઽથ દદૃશે કૂપં સુજલમ્ તં જહર્ષ ચ ।
યાવત્ પશ્યતિ મધ્યેઽસૌ મંડૂકં તં દદર્શ હ

નદન્તં મંજુલામ્ વાણીં પીતવર્ણં ભયાનકમ્ ।
કન્દરો બાલમધ્યસ્થો જગાદ તં વિનાયકમ્ ॥ 2.19.૧ ૦॥
બહિર્યાહિ મહાબાહો પશ્ય કૂપં મનોહરમ્ ।
દદર્શ કૂપં બાલૈઃ સ બહિરાગત્ય તત્ક્ષણાત્ ॥ ૧ ૧॥
અત્યન્તં સુન્દરં દૃષ્ટ્વા તં કૂપં બાલકૈઃ સહ ।
ચિક્રીડે વિવિધૈર્ભાવૈર્નાના નિલયનૈરપિ ॥ ૧ ૨॥
મધ્યાહ્ને જલમધ્યસ્થાઃ સિષિંચુસ્તે પરસ્પરમ્ ।
મજ્જનોન્મજ્જનં ચક્રુ કારયન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥ ૧ ૩॥
ઉડ્ડાનમ્ જલમધ્યે તે દૂરાદાગત્ય ચક્રિરે ।
એવં રમિત્વા તે તત્ર ગૃહાન્ ગન્તુમ્ સમુદ્યતાઃ

તાવદ્વિનાયકોઽપશ્યજ્જલમધ્યે નિજં વપુઃ ।
જાનંસ્તર્તું જલે સર્વાન્ પશ્યન્નાસીદ્બહિઃ પુરા

તાવન્નુનોદ તમ્ દુષ્ટો જલમધ્યે સ કન્દરઃ ।
અગાધં તજ્જલં જ્ઞાત્વા લોડયામાસ લીલયા

સ્વેચ્છયા રમણો લક્ષ્મ્યા ક્ષીરાબ્ધિમિવ વાડવઃ ।
અધો યાતિ મુહૂર્તમ્ સ ઉપરિષ્ટાત્તથૈવ ચ

માયામાસ્થાય સ ગણો મજ્જિતું સમજાયત ।
ચરણૌ હસ્તકમલે ચિક્ષેપ બહુધા શિશુઃ ॥ ૧ ૮। ।
લુલુપુઃ સર્વશો બાલાસ્તાવત્તેન ધૃતો બલાત્ ।
ચરણે કન્દરો નીતસ્તત્કૂપ તલમાદરાત્ ॥ ૧ ૯॥
અમજ્જયદ્બલાત્ તં ચ મુંચ મુંચેતિ સોઽબ્રવીત્ ।
વિનાયકોઽપિ તમ્ પ્રોચે મુંચમુંચેતિ મામપિ ॥2.19.૨ ૦॥
ઉભૌ સમબલૌ તૌ તુ મજ્જનોન્મજ્જને રતૌ ।
હિરણ્યકશિપુર્લક્ષ્મી નૃસિંહાવિવ દુર્ધરૌ ॥૨ ૧ ॥
અધસ્થાદ્બહુકાલં તૌ ગતૌ જ્ઞાત્વાઽખિલાર્ભકાઃ ।
ચક્રુરાર્તસ્વરં દુષ્ટં મૃતો બાલ ઇતિ સ્ફુટમ્

અપશબ્દં તથા શ્રુત્વા યયુઃ સ્ત્રીવૃદ્ધબાલકાઃ ।
કાશિરાજોઽપિ ચુક્રોશ કિં કાર્યમિતિ ચાબ્રવીત્ । ।૨ ૩ ॥
અગાધનીરે કૂપેઽસ્મિન્ કથં જીવેત્સ બાલકઃ ।
કોઽપ્યૂચે ચાપરઃ પ્રાહ શીઘ્રં નિઃસારિતો યદિ

ઉપાયો ભવિતા કશ્ચિજ્જીવમાયાસ્ય નિશ્ચિતમ્ ।
યેન યત્પ્રાર્થ્યતે દાસ્યે તદસ્મૈ જીવિતં સ્વકમ્

નિષ્કાશ્યતાં બહિર્બાલો વેગેન ચ બલેન ચ ।
ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા કૂપમધ્યે ગતાશ્રયઃ

મગ્નાસ્તે દૈત્યકૃતયા માયયા નાપરો જનઃ ।
અવતર્તું મનશ્ચક્રે તતો રાજા શુશોચ તમ્

રાજોવાચ ।
કિં મયાઽકારિ દુરિતં યેન મે દુઃખમીદૃશમ્ ।
કથં બાલો મયાઽઽનીતઃ સુખાર્થં દુઃખદોભવત્ ॥૨૮। ।
દર્શયિષ્યે કથં તસ્ય પિતૃભ્યાં મુખમેવ ચ ।
જનાય વા કથમિદં કથમસ્ય મૃતિર્ભવેત્ ॥૨ ૯॥
નિરસ્તાન્યત્ અરિષ્ટાનિ મહાન્તિ બાલકેન હ ।
કથમસ્મ વશં યાતો ન જાને દેવચેષ્ટિતમ્ ॥2.19.૩ ૦॥
એવં સર્વેષુ શોચત્સુ સ્ત્રીવૃદ્ધબાલકેષુ ચ ।
મંડૂકરૂપી કૂપસ્થો વ્યાદાય મુખમાસ્થિતઃ ॥૩ ૧॥
તાવદેવાગતો બાલો નોદિતઃ કન્દરેણ સઃ ।
તેનાપિ નોદિતો દૈત્યો દૈત્યાસ્યે ન્યપતત્ખલઃ

ભક્ષયામાસ કૂપસ્તં મત્સ્યો મત્સ્યભિવાલઘુઃ ।
ગિલિતો બાલ ઇતિ સ નિજરૂપં સમાસ્થિતઃ

કૂપોઽપિ ગગનસ્પર્ધાં ચક્રે શ્લાઘ્યાં યશીર્જિતામ્ ।
સર્વેષામેવ દૈત્યાનામાનૃણ્યં ગતવાનહમ્

ઇત્યુજ્જહર્ષ મનસા મત્વા દેવમવિક્રમમ્ ।
કન્દરસ્તુ રુષાવિષ્ટો વિદાર્યાસ્ય મહોદરમ્

નિર્ગમ્ય વેગમાસ્થાય સ બાલોઽન્તર્હિતઃ ક્ષણાત્ ।
વિદારિતં મે જઠરમિતિ કૂપોઽપિ કન્દરમ્

અદશત્ કંઠદેશે સ જીવગ્રાહં રુષા તદા ।
એવં પરસ્પર વધાત્ પતિતૌ વિહ્વલો ભૃશમ્

પાદહસ્તાવમર્દેન ચૂર્ણિતં નગરમ્ કિયત્ ।
યથા સુન્દોપસુન્દૌ તુ પરસ્પર વધાન્ મૃતૌ

પરસ્પરવધાત્તદ્વન્ મૃતૌ તૌ કૂપકન્દરૌ ।
રાજભૃત્યૈરપાકૃષ્ય ત્યક્તૌ તૌ નગરાદ્બહિઃ

તત્ક્ષણાદજિરે કૂપો પિદધે સ વિનાયકઃ ।
દદૃશે પૂર્વવત્ ક્રીડન્ સર્વબાલયુતો જનૈઃ

આશ્ચર્યં મેનિરે તત્ર બાલા રાજા જના અપિ ।
ઊચુઃ પરસ્પરં કેચિત્ કાપટ્યં યેન યુજ્યતે

આમૂલાન્ નશ્યતે સોઽથ સ્વયમેવ ન સંશયઃ ।
પતંગો દીપનાશાર્થમાયાતિ નશ્યતે યથા

અસ્ય ચાલયિતું શક્તો ન સ્યાત્કાલોઽપિ રોમ ચ ।
દૃષ્ટં બહુવિધં ચાસ્ય સામર્થ્યમવતારિણઃ

જેતુમીશં ગતઃ કામઃ સ્વયં ભસ્મત્વમાગતઃ ।
કાશિરાજસ્તુ તચ્છ્રુત્વા સત્યંસત્યમિતિ બ્રુવન્

દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યો વિસસર્જ પ્રપૂજ્ય તાન્ ।
વિનાયકં નમસ્કૃત્ય ગતા લોકા નિજાન્ ગૃહાન્

કેચિદાલિંગ્ય તં બાલં યયૂરાજ્ઞા પ્રપૂજિતમ્ ।
દેવાશ્ચ પુષ્પવર્ષાણિ મુમુચુસ્તુષ્ટુવુર્જનાઃ

ક ઉવાચ ।
એવં ન જ્ઞાયતે બ્રહ્મન્ કાર્યાકાર્યં મરુદ્બલમ્ ।
માયારસ્વરૂપં પુંભાગ્યં રાક્ષસાચરણં મુને

અવતારગુણા વાપિ ન જ્ઞેયા પરમાત્મનઃ

(૮૫૫)
ઇતિ ગણેશ પુરાણે ક્રીડાખંડે કૂપકન્દરવધોનામૈકોનવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૨૦ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
કાશિરાજગૃહે બ્રહ્મન્ વિવાહઃ સ કદાઽભવત્ ।
તન્મમાચક્ષ્વ ભગવન્ વિસ્તરાચ્ચતુરાનન

ક ઉવાચ ।
એકૈકં નશ્યતેઽરિષ્ટમપરં યાતિ વૈ પુનઃ ।
અસ્મિન્નષ્ટે કરિષ્યામીત્યેવં યાવદ્વિચાર્યતે

કૂપે ચ કન્દરે નષ્ટે ત્રયોઽપ્યન્યે ઉદીરિતાઃ ।
અન્ધકોઽમ્ભાસુરસ્તુંગો રાક્ષસાઃ ક્રૂરદર્શનાઃ

જિઘાંસયા ગતા બાલં તતો યુદ્ધમવર્તત ।
શ્રુત્વા યેષાં તુ સંગ્રામમ્ બ્રહ્માદ્યાઃ પ્રાપલન્ ભયાત્

દિગ્ગજા મર્દિતા યૈસ્તુ વિબુધાનાં તુ કા કથા।
કદાયં કશ્યપસુતો ભવિતા દૃષ્ટિગોચરઃ

નાશયામોઽનેકધા તમિતિ વ્યવસિતા ભૃશમ્ ।
યાવન્તઃ પ્રેષિતા વીરાસ્તાવન્તો નિધનં ગતાઃ

વયમેનં હનિષ્યામોઽજિત્વા યામો ન વૈ ગૃહાન્ ।
વહ્નિરૂપં સમાસ્થાય દાહયામો મુનેઃ સુતમ્

અન્ધકસ્ત્વબ્રવીત્તત્ર તમસા વ્યાપ્ય ખં દિશઃ ।
અન્ધકારં કરિષ્યામિ ધરાયામથ સર્વતઃ

તતઃ પરસ્પરદૃશિર્ન સ્યાત્તેષાં કદાચન ।
અમ્ભાસુરોઽબ્રવીત્તત્ર મહીં સર્વાં જલેન હ

આપુરં પ્લાવયિષ્યામિ સમન્તાન્ન ગતિર્ભવેત્ ।
તુંગોઽબ્રવીદહં તુંગો ગિરિર્ભૂત્વા પુરીં તુ તામ્

આલોડ્ય ચૂર્ણયિષ્યામિ સપક્ષ ઇવ પર્વતઃ ।
અન્ધકારે જલે વહ્નૌ પર્વતે સર્વતઃ સ્થિતે

કોઽપિ ગન્તું ન શક્નોતિ કથં બાલો ગમિષ્યતિ ।
એવં નિશ્ચિતસંકલ્પા જગર્જુસ્તે ત્રયો ભૃશમ્

તેષાં ગર્જિતશબ્દેન કમ્પિતં ભુવનત્રયમ્ ।
તત્યજુર્નિજવેલાન્તં સાગરાઃ ક્ષુભિતોદકાઃ

તતો રવિં સમાચ્છાદ્ય તસ્થૌ તત્રાન્ધકાસુરઃ ।
અન્ધકારે મહાઘોરે ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

અકસ્માદ્રજની પ્રાપ્તા વ્યવસાયપરૈર્જનૈઃ ।
સ્નાનાસક્તૈર્જપાસક્તેર્હોમાસક્તૈર્નૃભિસ્તદા

તપઃસુ વેદઘોષેષુ વિવાહોપનયાદિષુ ।
કીર્તનેષુ પુરાણેષુ દ્વિજદેવાર્ચનાદિષુ

સક્તૈર્નાનાવિધૈર્લોકેર્નિશા પ્રાપ્તા વ્રતાદિષુ ।
જજલ્પુઃ કિમુ વિન્ધ્યોઽયં રુણદ્ધિ સૂર્યમંડલમ્

અથવા પ્રલયો ભાવી વોપરાગઃ સમાગતઃ ।
સભાયામૂચુરાસીનં રાજાનમિતિ પંડિતાઃ

તર્કયન્તિ યાવદેવ ગાવોઽગુઃ સ્વગૃહાન્તરમ્ ।
અસંભાવિતવેલાસુ ચક્રુર્દીપાન્ ગૃહે ગૃહે

કથમસ્તમિતિર્જાતા ન પાકો ન ચ ભોજનમ્ ।
વ્યસ્મયન્ત તદા નાર્યો દુદુહુર્ગાશ્ચ કાશ્ચન

દીપિકાભિઃ કાષ્ઠદીપૈર્વ્યવહારં જનાસ્તદા ।
ચક્રુર્દુઃખેન કાર્યાણિ વાણિજો બ્રાહ્મણાદયઃ

સેવકાનાં મહાનન્દઃ કામિનાં ચાભવત્તદા।
સાલસાનાં પ્રસુપ્તાનાં નિદ્રાલૂનાં તથૈવ ચ

એવં કૃતે ચાન્ધકેન નામ્ના ચામ્ભાસુરસ્તદા ।
મેઘરૂપેણ વવૃષે ધારા હસ્તિકરોપમાઃ

શમ્પાપ્રકાશતો લોકાઃ ક્ષણમીક્ષાં પ્રચક્રિરે ।
જલધારા ભયાત્સર્વે ગૃહમધ્યે સ્થિરાસ્તદા

પ્રાસાદા ન્યપતન્કેચિદ્ ગૃહાણાં ભિત્તિકા અપિ ।
અન્તઃ કેચિદ્બહિઃ કેચિન્મૃતા જનચયાસ્તદા

ઝંઝાવાત હતા વક્ષા પતિતા ધરણીતલે ।
સૌદામિનીભિર્નિર્દગ્ધા દ્રુમા ગૃહચયા બહૂ

ઉત્તીરાભિર્નદીભિઃ સા સમુદ્રૈરિવ સંપ્લુતા ।
નગરી સર્વલોકાઢ્યા સર્વસત્વસમાકુલા

ક ઉવાચ ।
પ્રલયં દૈત્યમાયાં ચ જ્ઞાત્વા સ કરુણાકરઃ ।
વિનાયકોઽકરોન્માયા બલેન વટમુચ્ચકૈઃ ।

નિર્મમે તત્ક્ષણાદેક લતાગુલ્મૈઃ સુશોભિતમ્ ।
શતયોજન વિસ્તીર્ણં જટાશાખા સમન્વિતમ્

પક્ષિરૂપેણ તત્રાસૌ સ્થિતો ગગનલેહિની ।
પક્ષૌ ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્પૃશં ચ શિરસા નમઃ

પ્રકાશયામાસ પુરીં પીત્વા ચંચ્વા જલં મહત્ ।
કરેણાશોષયદ્વન્ય કરીવ પલ્વલોદકમ્

જના હર્ધાદ્ધિ જગદુર્ગતો વિઘ્નો ગતં જલમ્ ।
ગતેઽન્ધકારે દદૃશુર્વટં સાન્દ્રતરં ચ તમ્

પક્ષિણં ચાદ્ભુતાકારં ન દૃષ્ટં ન ચ વૈ શ્રુતમ્ ।
સર્વે જના યયુસ્તત્ર ન્યગ્રોધે સ્થાતુમુત્સુકાઃ

અશ્વૈર્ગજૈરથૈરુષ્ટ્રૈઃ શિબિકાભિર્નૃભિસ્તુ તૈઃ ।
સ્ત્રીભિર્દાસૈઃ કાશિરાજો વટસ્યાધઃ સમાયયૌ

પશવઃ સારમેયાશ્ચ બિડાલા વન ગોચરાઃ।
વિનાયકપ્રભાવેણ ન વૃષ્ટિસ્તત્ર નો તમઃ

ચક્રુઃ સર્વે પૂર્વવત્તે વર્ણાઃ કર્મ યથાવિધિ ।
પૌરાઃ સદ્વ્યવસાયેષુ સમસજ્જન્ત પૂર્વવત્

સર્વેષાં રક્ષણં કર્તું પક્ષિરૂપમધારયત્ ।
જગદીશો ગણેશો નુ ન જાનીમોઽત્ર કિંચન

વિસ્તાર્ય પક્ષાન્ વૃષ્ટિં યો ન્યષેધીદ્દૈત્ય કારિતામ્ ।
વૃષ્ટિં સોલ્કાં સકરકાં સ્વયં સેહે સુખેન સઃ

ઇતિ લોકાસ્તર્કયિત્વા સ્થિતા નિર્વ્યાકુલાસ્તદા ।
એકાદશગતા ઘસ્રા એવં તત્ર સ્થિતસ્ય ચ

નાજ્ઞાસીત્ કોઽપિ ચરિતં વિનાયક કૃતં દ્વિજ ।
દૃષ્ટ્વા વિનાયકં બાલં ક્રીડન્તં બાલયૂથગમ્

તતો દૈત્યો ક્ષીણશક્તી નિશ્ચેષ્ટૌ સમપદ્યતામ્ ।
તુંગો જગર્જ બહુધા નાદયન્ પ્રદિશો દિશઃ

ગિરિરૂપં સમાસ્થાય હનિષ્યે પક્ષિણં ક્ષણાત્ ।
બ્રુવન્નેવં બભૂવાશુ પર્વતો ભૂત્તદૈવ સઃ

સરોનદી સમાયુક્તઃ પંચયોજન વિસ્તૃતઃ ।
દિવ્યોષધીભિર્દીપ્તાભિર્ભાસયન્ ગગનં દિશઃ

નાનાપક્ષિસમાયુક્તો વાડવાશ્રમમંડિતઃ ।
સપક્ષં પર્વતં દૃષ્ટ્વા પતમાનં સ પક્ષિરાટ્

ઉડ્ડીય પરિબભ્રામ વારયામાસ તજ્જલમ્ ।
ઘૂર્ણયન્ પક્ષવાતેન જંગમાજંગમમ્ જગત્

પ્રસ્થાનિપતિતા ભૂમૌ પર્વતાનામિતસ્તતઃ ।
ચંચ્વા દધ્રે સ તુંગાદ્રિં કાશ્યપિઃ ફણિનં યથા

સહ તેનાભ્રમન્ ખેઽસૌ લક્ષયન્ દાનવાવુભૌ ।
અન્ધકં ચરણૈકેન પરેણામ્ભાસુરં ચ સઃ

અતિક્રમ્ય ભુવર્લોકમિયાય સ મહાખગઃ ।
અતિભ્રમણખિન્નાસ્તે તપ્તાશ્ચ સૂર્યરશ્મિભિઃ

નિપેતુર્વ્યસવો ભૂમૌ ત્રયઃ પર્વતસન્નિભાઃ।
પતન્તશ્ચૂર્ણયામાસુર્વનાન્યુપવનાનિ ચ

દ્રષ્ટું દૈત્યશરીરાણિ સ્ત્રીબાલસહિતા જનાઃ ।
યયુસ્તે નગરાભ્યાશે વીક્ષ્યાશ્ચર્યં પરં યયુઃ

ખંડાનિ તચ્છરીરાણાં ગંડશૈલા ઇવાબભુઃ ।
નિરસ્ય માયાં દૈત્યાનાં તતો લોકા વિસિષ્મિરે

વટં તમ્ દેવરૂપેણ દદૃશુર્ન ચ વૈ પુનઃ ।
અન્તર્હિતે વટે પક્ષિરૂપં તત્યાજ સોઽર્ભકઃ

તતો વિનાયકં બાલં કાશિરાજો લિલિંગ હ ।
પૃષ્ટ્વા કુશલસંપ્રશ્નં નાગરાશ્ચ નૃપાશ્ચ તમ્

પુપૂજઃ પરમપ્રીત્યા વિઘ્નનાશં વિનાયકમ્ ।
પ્રશશંસુર્મુદા દેવમ્ કશ્યપસ્ય સુતં જના

ન જાનીમો વયં દેવં માયાં દૈત્યકૃતાં પરામ્ ।
સામર્થ્યં તે ગુણાંશ્ચાપિ યત્ર વેદા વિકુંઠિતા

લીલયા રક્ષિતઃ સર્વે મોચિતા બહુસંકટાત્ ।
વાતાગતા વિનાશં ચ ઉત્પાતાશ્ચૈવ વૃષ્ટયઃ

ભાતિ બિમ્બં રવેઃ સમ્યગન્ધકારે ગતે લયમ્ ।
મનાંસિ સર્વલોકાંના પ્રસન્નાનિ મુદા તદા

નદ્યઃ પ્રસન્નસલિલાઃ સર્વમાસીદ્યથા પુરા ।
વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ દેવદેવે વિનાયકે

નાનાવાદ્યનિનાદૈસ્તેઽલંકૃતં પુરમાવિશન્ ।
દદુર્દાનાનિ વિપ્રેભ્યો દેવો નઃ પ્રીયતામિતી

શાન્તિહોમં વિધાયાસૌ નૃપોઽદાદ્ ગોધનં બહુ ।
વિસૃજ્ય સર્વાન્ બુભુજે વિનાયકયુતો નૃપઃ

(૯૧૫)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખંડે બાલચરિતે દૈત્યત્રયવધોનામ વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ