Ganesha Purana · Chapter 2.136.140
adhyāya १३६ prāraṃbha :-
ka uvāca /
ekasmindivase devo jagāda munisattamam /
parāśaraṃ mahābhāgyaṃ paraduḥkhaprapīḍitaḥ
gajānana uvāca/
sindūreṇa tu duṣṭena pīḍitaṃ sakalaṃ jagat /
svāhāsvadhāvaṣaṭkārairvarjitaṃ vedaghoṣataḥ
sthānabhraṣṭā devagaṇā bhraṣṭā ṛṣigaṇāstathā /
gajānanasvarūpeṇa kariṣye duṣṭanāśanam
sādhūnāṃ pālanaṃ caiva bhūbhāraharaṇaṃ tathā /
sthāpanaṃ sarvadevānāmānandaṃ jagato'pi ca
nidhehi mastake tāta pāṇiṃ me'bhayadaṃ śubham /
anugrahaprasādātte haniṣye duṣṭadānavān
muniruvāca /
āścaryaṃ paramaṃ bāla bālabhāvātprabhāṣase /
bālakaḥ kautukāviṣṭo yācate candramaṇḍalam
asādhyaṃ tridaśaiḥ sarvaiḥ karma kartuṃ tathecchasi /
yasya śvāsena girayaḥ patanti śataśo bhuvi
pādāghātena yasyāśu kampate bhuvanatrayam/
kathaṃ tvaṃ yudhyase tena bisatantuśarīravān
caritvā navavarṣāṇi pūrṇāni tava sāṃpratam /
mamānugrahamātreṇa tvaṃ cecchakto bhaviṣyasi
tadā'yaṃ nihito hasto mastake'bhayadāyakaḥ /
ka uvāca /
tato harṣayuto devo namaskṛtya muniṃ tadā
jananīmapi durgāṃ ca śrīhariṃ harameva ca/
yayau yoddhuṃ mūṣakaṃ tamāruhya sa gajānanaḥ
aṅkuśaṃ paraśuṃ pāśaṃ kamalaṃ ca caturbhujaiḥ/
dadhāno garjanenāśu kampayanbhuvanatrayam
prajvalaṃstejasā svena pralayānalasannibhaḥ /
kṣaṇena prāpa sindūranagaraṃ sa gajānanaḥ
ghūsṛṇeśvarasānnidhyātsiddhasindūravāḍakam /
tatrasthaḥ praśaśāsāsau sindūro bhuvanatrayam
taduttare sthito devo jagarja garjayandiśaḥ /
cukṣubhuḥ sāgarāḥ sapta viśīrṇā girayo'pi ca
śrutvā ninādaṃ tasyāśu sarvadaityāścakampire /
mumūrcchurbhīravaḥ sarve kecinmṛtyumupāyayuḥ
sindūro'pi mumūrcchāśu kṣaṇena prakṛtiṃ yayau /
uvāca sevakānsarvānko'yaṃ garjati dṛśyatām
mūrchā prāptā mayā kasmādyacchabdena puraḥ katham /
sthāsyāmi tatparaḥ sthātuṃ kasya śaktirbhaviṣyati
tataste sevakā jagmustadā bālasamīpataḥ /
tadrūpaṃ te nirīkṣyaiva siṃhasya kariṇo yathā
bibhuścaiva cakampuśca keciddhairyāttamabruvan /
kasya tvaṃ kuta āyātaḥ kimarthaṃ tava nāma kim
sindūro viśvasaṃhārarasikaḥ krodhasaṃyutaḥ/
śrutvā te kranditaṃ sarvaṃ kampitaṃ ca sasinduram
bālo'pi balavānbhāsi catuḥpaṃcādviko'pi ca /
dṛśyase sarvasaṃhārakāraṇāya kṣamaḥ kṣaṇāt
evamākarṇya tadvākyaṃ provāca sa ca tānvibhuḥ /
ahaṃ śivasutaḥ khyātaḥ parāśaragṛhe vasan
dṛṣṭasaṃhārarasiko bhaktapālanatatparaḥ/
nānāvatārakuśalo brahmādīnāmagocaraḥ
gajānaneti me nāma yuddhaṃ kartuṃ samāgataḥ /
svāminaṃ vo'tha gacchantu tasmai sarvaṃ bruvantu ca
tasminhate mānasaṃ me toṣameṣyati durjaye /
ka uvāca/
tataste niryayuḥ śīghraṃ sindūraṃ prābruvanvacaḥ
dūtā ūcuḥ /
vayaṃ śīghrataraṃ yātāḥ puruṣa bhavadājñayā /
kṛtāntasadṛśaṃ taṃ tu dṛṣṭvā sarve ca kampitā
tato'bhavatpratāpena tadagre prābruvāma ca /
tatastena samākhyātaṃ nijaṃ sarvaṃ samāsataḥ
gajānananeti nāmāsya śivaputratvameva ca /
duṣṭadaityavināśāya sādhūnāṃ pālanāya ca
sāṃpratam tu tvayā sārddhaṃ yuddhāya samupāgataḥ /
sa caturvārṣiko bālo valgate bahuvistaram
idānīṃ svasvabhāvena jahi śatruṃ nijaṃ laghuṃ /
tava tu śvāsamātreṇa dūre gacchedayaṃ śiśuḥ
yasya te darśanātsvāmiṃścakaṃpaḥ śivakādayaḥ /
tasya te gaṇanā kāsti bālakasyālpamedhasaḥ
ka uvāca /
evaṃ dūtavacaḥ śrutvā siṃdūraścintayāturaḥ/
babhūva mlānatuṇḍaśca krodhāruṇavilocanaḥ
udvamannayanādvahniṃ pralayānalasannibham /
uvāca dūtānkrodhena harṣeṇa ca samanvitaḥ
sa uvāca /
āścaryaṃ paramaṃ dūtā bhavadvacasi me'bhavata /
siṃhena saha yoddhuṃ vai maśakaḥ kathameṣyati
caturvarṣeṇa bālena yoddhavyaṃ kiṃ mayā saha /
yūyaṃ tataḥ kathaṃ bhītā na jāne tatra kāraṇam
mayi kruddhe jagannaśyettatra kā gaṇanā'sya ha /
jagarja garjayanvyoma diśo'pi vidiśo'pi ca
dhṛtvā śastrāṇi cātrāṇi niryayau yuddhalālasaḥ/
tata ūcuramātyāstaṃ namaskṛtyāsurādhipam
satsu baleṣvamātyeṣu kathaṃ grāsi svayaṃ raṇam /
vayaṃ taṃ hi haniṣyāmaḥ pratāpāttava daityapa
samayārthaṃ mahatsainyaṃ pālyate so'yamāgataḥ /
prāṇāṃstyakṣyāmahe sarve tava hetormahāprabho
anujānīhi yāsyāmo hantuṃ bālaṃ ripuṃ tava /
sindūra uvāca /
yāmi sarve prapaśyantu pauruṣaṃ mama sainikā
ityuktvā prayayo śīghraṃ bālaṃ hantuṃ sumutsukaḥ /
sa prāpa kṣaṇamātreṇa yatra bālaḥ sthito'bhavat ४२ (६२१६)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bā० sindūranirgamo nāma ṣaṭtriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
adhyāya १३७ prāraṃbha :-
ka uvāca /
taṃ dṛṣṭavā bālakaṃ prāha sindūro madagarvitaḥ /
lajjā me jāyate manda yudhyato bālakena ha
yāhi śīghraṃ gṛhaṃ bāla piba mātuḥ stanaṃ mudā /
vṛthā maccharapātena sadyo mṛtyumupaiṣyasi
palāyante hi mām̐ dṛṣṭvā keśādyāstri divaukasaḥ/
mṛte tvayi tava snehātpitarau te mariṣyataḥ
ato gaccha na me svāsyaṃ darśayasva kiśoraka/
yasya me talaghātena brahmāṇḍaṃ śatadhā bhavet
deva uvāca /
satyamuktaṃ tvayā duṣṭa na cetasi vicāritam /
na jñātaṃ mama sāmarthyaṃ rūpaṃ vā vividhaṃ tvayā
yasya me krodhadṛṣṭyaiva bhraṣṭāḥ syuḥ suranāyakāḥ /
svecchayā'haṃ sṛje bhāvaistribhireva harāmi ca
viśvaṃ carācaraṃ nānārūpavāṃstu yuge yuge/
bhūmi bhāraṃ mahāghoraṃ harāmi duṣṭanāśanāt
na laghurlaghutāmeti parākramayuto'pi ceta /
aṇumātro dahedvahniḥ sakalaṃ nagaraṃ mahat
jijīviṣuścedgaccha tvaṃ natvā māṃ nijamandiram/
mānino naiva nighnanti nataṃ ca śaraṇāgatam
no cenmacchastrapātena svargalokaṃ gamiṣyasi/
hate tvayi sukhaṃ yāsye tvayā yatpīḍitaṃ jagat
brahmaṇo varadānena mā garvaṃ kuru daityarāṭ/
viparītaṃ bhavetsarvaṃ viparītaṃ yathā purā
stambhe'vatīrṇa nyahanaddhiraṇyakaśipuṃ vibhuḥ /
sugrīveṇa hato bandhū rāmamāśritya kālataḥ
viparītā matirjātā tavāpi kālayogataḥ/
atisthūlo laghutaro bhāsase mama sāṃpratam
dhṛtvā dhairyaṃ ca lajjāṃ ca yuddhaṃ kuru mayā saha/
ka uvāca /
evamuktvā dadhārāśu virāḍrūpaṃ gajānanaḥ
brahmāṇḍādūrdhvamagamanmastakaścaraṇau tathā/
pātālāni ca saptāni bhittvā yātau śrutī diśaḥ
paśyati sma yadā daityo bālaṃ taṃ viśvarūpiṇam /
sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ divo bhuvam
sahasrapādaṃ vyāpyāśu sthitaṃ vyāpya diśo daśa /
divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyālaṃkārabhūṣitam
asaṃkhyasūryasadṛśamasaṃkhyarūpiṇaṃ vibhum /
evaṃ dṛṣṭvā virāḍrūpaṃ cakampe daityamānasam
dhṛtvā dhairyaṃ punardaityo yayau devasya sannidhau/
jagarja garjayanvyoma diśo'pi vidiśo'pi ca
udyamya khaḍgaṃ sahasā devaṃ hantumiyeṣa saḥ /
yayau tatpurataḥ krodhātpataṃgo jvalanaṃ yathā
deva uvāca /
nāyaṃ mūḍho vijānīte svarūpaṃ mama durlabham /
ahameva vimokṣyāmītyuktvā kaṇṭhe dadhāra tam
mamarda sinduraṃ taṃ sa karābhyāṃ balavattaram /
tatastadasṛjāṃgāni vililimpāruṇena sa jaḥ
tataḥ sindūravadanasindūrapriya eva ca/
abhavajjagatīkhyāto bhaktakāmaprapūrakaḥ
sindūre nihate devā mudā puṣpāṇyavākiran /
avādyañjayavādyāni nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
āyayustatra munayo vasiṣṭhapramukhāḥ surāḥ /
brahmādyāḥ sakalāḥ śakrapurogā vastupāṇayaḥ
jayaśabdairnamaḥ śabdaiḥ pūrayanto diśo daśa /
tataḥ sarve bhūmipālā yayustatra mudānvitāḥ
ṣoḍaśairupacāraistamānarcuḥ parameśvaram /
gajānanaṃ caturbāhuṃ sarvābharaṇabhūṣitam
divyāmbaraṃ divyagandhamākhuvāhanamīśvaram /
prārthayāmāsurindrādyāḥ stotuṃ tvāṃ na hi śaknumaḥ
yatra kuṇṭhāścaturvedā brahmādyāśca munīśvarāḥ /
tvaṃ kartā kāraṇaṃ kāryaṃ rakṣakaḥ poṣako'pi ca
saṃhartā mohanaścāsya viśvasya jñānadaḥ kvacit /
saritaḥ sāgarā vṛkṣāḥ parvatāḥ paśavo'khilāḥ
vāyurākāśa pṛthivī vahnirvāri tvameva ca/
brahmā viṣṇuḥ śivaḥ śakro maruto munayo'pi ca
gandharvāścāraṇāḥ siddhā yakṣarākṣasapannagā/
apsaraḥkinnarā deva tvameva sa carācaram
vayaṃ dhanyāyato dṛṣṭaḥ pratyakṣaṃ mokṣasādhanaḥ /
sindūre tu hate deva sukhaṃ prāptāḥ surottamāḥ
rājāno munayo lokāḥ svasvakārye mudāratāḥ /
bhaviṣyanti svadhāsvāhāvaṣaṭkārāśritāḥ kriyāḥ
nānāvatāraiḥ kuruṣe pālanaṃ tvaṃ viśeṣataḥ/
duṣṭānāṃ nāśanaṃ sadyo bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ
ka uvāca /
evamuktvā surāstaṃ tu vyadadhuḥ sarva eva te /
prāsādaṃ ramyaśikharaṃ sthāpayitvā gajānanam
yasya darśanamātreṇa mucyate pātakājjanaḥ /
kulāni tārayetsapta smaraṇādasya mānavaḥ
pūjayitvā praṇamyainaṃ paritṛptiṃ yayuḥ surāḥ /
tatastaṃ munayaḥ sarve pupūjuḥ paramādarāt
sindūraheti nāmāsya cakruḥ sindūranāśanāt //
atisaṃtuṣṭamanaso natvā jagmuḥ svamāśramam
tataḥ sarve munivarā natvā devaṃ sabhaktitaḥ /
pupūjuḥ paramātmānaṃ nānādravyairanekaśaḥ
rājasadanamiti te kṣetraṃ khyātimupaiṣyati /
vareṇyastaṃ vilokyaiva nijaputramabudhyata
yato rājñāṃ padānyāśu hatvā daityaṃ sudāruṇam /
dattāni bhavatā nātha sindūraṃ lokakaṇṭakam
daityavimardana iti nāma khyātimupaiṣyati /
pupūja tanayaṃ snehāttadā dṛṣṭaparākramam
mumoca snehajaṃ cāśru na śaśāka prabhāṣitum /
atigadgadakaṇṭhatvādruroda bhṛśaduḥkhitaḥ
vareṇya uvāca /
mūḍhabhāvena saṃtyakto vighnabhītena pāpinā /
yaṃ tvāṃ pūjayituṃ yātā brahma śakrapurogamāḥ
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ tvāṃ na vidmahe /
kāmadhenuṃ nidhiṃkalpavṛkṣaṃ mūḍho yathā tyajet
māyayā mohitaste'hamatyajaṃ tvāṃ tathā gṛhāt /
ka uvāca /
iti tacchucamākarṇya kṛpayā parameśvaraḥ
āliliṃga vareṇyaṃ taṃ caturbāhubhirādarāt /
uvāca parayā bhaktyā vareṇyanṛpatiṃ vibhuḥ
deva uvāca /
purākalpe mahāraṇye tapastaptaṃ sudāruṇam /
ubhābhyāṃ pakvaparṇāni bhakṣayitvā vaṭasya ha
divyavarṣasahasreṇa prasanno'haṃ tadā'bhavam /
bhavadbhyāṃ hi vṛtaḥ putro na mokṣo mūḍhabhāvataḥ
so'haṃ putratvamāpanno bhūbhāraharaṇāya ca /
sindūrasya vadhaṃ kartuṃ sādhūnāṃ pālanaṃ tathā
anyathā na śarīraṃ me nirākārasya sākṣiṇaḥ /
vacanaṃ tu kṛtaṃ satyaṃ trailokyasyāpi toṣaṇam
yāsye'dhunā nijaṃ dhāma na tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ /
vareṇya uvāca /
saṃsāre bahuduḥkhāni dṛṣṭāni duḥsahāni ca
idānīṃ mokṣamārgaṃ me kṛpayā diśa duḥkhahan /
sākṣātkāre kathaṃ bandhastava syāddviradānana
yenopadeśena muktiṃ yāsyāmi tadvadasva me /
yogaṃ taṃ yena saṃtyakṣe kāmaṃ krodhaṃ mṛterbhayam
ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyaṃ kṛpayā sa gajānanaḥ /
upaveśya svāsane taṃ hastaṃ śirasi cādadhat
gaṇeśagītāṃ tasmai sa upadeṣṭuṃ pracakrame /
nirasya sarvasaṃdehānviśvarūpaṃ pradarśya ca
gītāsāraṃ sa yuddhvaivaḥ gaṇeśasyopadeśataḥ /
sthāpya rājyamamātyeṣu tapase vanamāyayau
ativairāgyasaṃyukto dadhyau taṃ ca gajānanam /
āvartayatsadā gītāmananyaviṣayakṛtī
yathā jalaṃ jale kṣiptaṃ jalameva hi jāyate /
tathā taddhyānataḥ so'pi tanmayatvamupāyayau
muniruvāca /
caturānana deveśa kṛpayā parayā vada /
gītāṃ tāṃ tu gaṇeśasya sarvājñānavināśanīm ६१ ( ६२७७ )
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vareṇyopadeśo nāma saptatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
adhyāya १३८ prāraṃbha :-
ka uvāca /
evameva purā pṛṣṭaḥ śaunakena mahātmanā /
sa sūtaḥ kathayāmāsa gītāṃ vyāsamukhācchrutām
sūta uvāca /
aṣṭādaśapurāṇoktamamṛtaṃ prāśitaṃ mayā /
tato'tirasavatpātumicchāmyamṛtamuttamam
yenāmṛtamayo bhūtvā pumānbrahmā mṛtaṃ yataḥ /
yogāmṛtaṃ mahābhāga tanme karuṇayā vada
vyāsa uvāca /
atha gītāṃ pravakṣyāmi yogamārgaprakāśinīm /
niyuktā pṛcchate sūta rājñe gajamukhena yā
vareṇya uvāca /
vighneśvara mahābāho sarvavidyāviśārada /
sarvaśāstrārthatatvajña yogaṃ me vaktumarhasi
gajānana uvāca /
samyagvyavasitā rājanmatiste'nugrahānmama /
śṛṇu gītāṃ pravakṣyāmi yogāmṛtamayīṃ nṛpa
na yogaṃ yogamityāhuryogo yogo na ca śriyaḥ /
na yogo viṣayairyogo na ca mātrādibhistathā
yogo yaḥ pitṛmātrāderna sa yogo narādhipa/
yo yogo bandhuputrāderyaścāṣṭa bhūtibhiḥ saha
na sa yogaḥ striyā yogo jagadudbhūtarūpayā/
rājyayogaśca no yogo na yogo gajavājibhiḥ
yogo nendrapadasyāpi yogo yogārthinaḥ priyaḥ /
yogo yaḥ satyalokasya na sa yogo mato mama
śaivasya yogo no yogo vaiṣṇavasya padasya ca /
na yogo bhūpa sūryatvaṃ candratvaṃ na kuberatā
nānilatvaṃ nānalatvaṃ nāmaratvaṃ na kālatā /
vāruṇyaṃ na nairṛtyaṃ yogo na sārvabhīmatā
yogaṃ nānāvidhaṃ bhūpa yujjanti jñāninastu tam /
bhavanti vitṛṣā loke jitāhārā viretasaḥ
pānayantyakhilāllokānvaśīkṛtajagattrayāḥ /
karuṇāpūrṇahṛdayā bodhayanti ca kāṃścana
jīvanmuktā hṛde magnāḥ paramānandarūpiṇi /
nimīlyākṣīṇi paśyantaḥ paraṃ brahma hṛdi sthitam
dhyāyantaḥ paramaṃ brahma citte yogavaśīkṛtam/
bhūtāni svātmanā tulyaṃ sarvāṇi gaṇayanti te
yena kenacidācchinnā yena kena cidāhatāḥ /
yena kena cidākṛṣṭā yena kenācidāśitāḥ
karuṇāpūrṇahṛdayā bhramanti dharaṇītale /
anugrahāya bhūtānāṃ jitakrodhā jitendriyāḥ
dehamātrabhṛto bhūpa samaloṣṭhāśmakāṃcanā /
etādṛśā mahābhāgāḥ syuścakṣurgocarāḥ priya
tamidānīmahaṃ vakṣye śṛṇu yogamanuttamam /
śrutvā yaṃ mucyate jantuḥ pāpebhyo bhavasāgarāt
śive viṣṇau ca śaktau ca sūrye mayi narādhipa /
yā'bhedabuddhiryogaḥ sa samyagyogo mato mama
ahameva jagadyasmātsṛjāmi pālayāmi ca /
kṛtvā nānāvidhaṃ veṣaṃ saṃharāmi svalīlayā
ahameva mahāviṣṇurahameva sadāśivaḥ /
ahameva mahāśaktirahamevāryamā priya
ahameko nṛṇāṃ nātho jātaḥ paṃcavidhaḥ purā /
ajñānānmāṃ na jānanti jagatkāraṇakāraṇam
matto'gnirāpo dharaṇī matta ākāśamārutau /
brahmā viṣṇuśca rudraśca lokapālā diśo daśa
vasavo manavo gāvo munayaḥ paśavo'pi ca /
saritaḥ sāgarā yakṣā vṛkṣāḥ pakṣigaṇā api
tathaikaviṃśatisvargā nāgāḥ saptavanāni ca /
manuṣyāḥ parvatāḥ sādhyāḥ siddhā rakṣogaṇāstathā
ahaṃ sākṣī jagaccakṣuraliptaḥ sarvakarmabhiḥ /
avikāro'prameyo'hamavyakto viśvago'vyayaḥ
ahameva paraṃ brahmāvyayānandātmakaṃ nṛpa /
mohayatyakhilānmāyā śreṣṭhānmana narānamūn
sarvadā ṣaḍravikāreṣu tāni yaṃ yojayedbhṛśam/
hitvājāpaṭalaṃ janturanekairjanmabhiḥ śanaiḥ
virajya vindati brahma viṣayeṣu subodhataḥ /
acchedyaṃ śastrasaṅaghātairadāhyamanalena ca
akledyaṃ pa ca vanairaśoṣyaṃ mārutena ca /
avadhyaṃ vadhyamāne'pi śarīre'sminnarādhipa
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ praśaṃsanti śrutīritām /
trayīvādaratā mūḍhāstato'nyanmanvato'pi na
kurvanti satataṃ karma janmamṛtyuphalapradam /
svargaiśvaryaratā dhvastacetanā bhogabuddhayaḥ
saṃpādayanti te bhūyaḥ svātmanā nijabandhanam /
saṃsāracakraṃ yuṃjanti jaḍāḥ karmaparā narāḥ
yasya yadvihitaṃ karma tatkartavyaṃ madarpaṇam /
tato'sya karmabījānāmucchinnāḥ syurmahāṃkurāḥ
cittaśuddhiśca mahatī vijñānasādhakā bhavet /
vijñāne na hi vijñātaṃ paraṃ brahma munīśvaraiḥ
tasmātkarmāṇi kurvīta buddhiyukto narādhipa /
na tvakarmā bhavetko'pi svadharmatyāgavāṃstathā
jahāti yadi karmāṇi tataḥ siddhiṃ na vindati /
ādau jñāne nādhikāraḥ karmaṇyeva sa yujyate
karmaṇā śuddhahṛdayo'bhedabuddhimupaiṣyati /
sa ca yoga: samākhyāto'mṛtatvāya hi kalpate
yogamanyaṃ pravakṣyāmi śṛṇu bhūpa tamuttamam /
paśau putre tathā mitre śatrau bandhau suhṛjjane
bahirdṛṣṭyā ca samayā hṛtsthayā lokayetpumān /
sukhe duḥkhe tathāmarṣe harṣe bhītau samo bhavet
rogāptau caiva bhogāptau jaye vā vijaye'pi ca /
śriyo'yoge ca yoge ca lābhālābhe mṛtāvapi
samo māṃ vastujāteṣu paśyannantarbahisthitam/
sūrye some jale vahnau śive śaktau tathā'nile
dvije hṛde mahānadyāṃ tīrthe kṣetre'ghanāśini/
viṣṇau ca sarvadeveṣu tathā yakṣorageṣu ca
gandharveṣu manuṣyeṣu tathā tiryagbhaveṣu ca/
satataṃ māṃ hi yaḥ paśyetso'yaṃ yogaviducyate
saṃparīhṛtya svārthebhya indriyāṇi vivekataḥ /
sarvatra samatābuddhiḥ sa yogo bhūpa me mataḥ
ātmanātmavivekena yā buddhirdaivayogataḥ /
svadharmāsaktacittasya tadyogo yoga ucyate
dharmādharmau jahātīha tathā tyukta ubhāvapi /
ato yogāya yuñjīta yogo vaidheṣu kauśalam
dharmādharmaphale tyaktvā manīṣī vijitendriyaḥ/
janmabandhavinirmuktaḥ sthānaṃ saṃyātyanāmayam
yadā hyajñānakāluṣyaṃ jantorbuddhiḥ kramiṣyati /
tadā'sau yāti vairāgyaṃ vedavākyādiṣu kramāta
trayīvipratipannasya sthāṇutvaṃ yāsyate yadā/
parātmanyacalā buddhistadā sa yogamāpnuyāt
mānasānakhilānkāmānyadā dhīmāṃstyajetpriya /
svātmani svena saṃtuṣṭaḥ sthirabuddhistadocyate
vitṛṣṇaḥ sarvasaukhyeṣu nodvigno duḥkhasaṃgame /
gatasādhvasaruḍrāgaḥ sthirabuddhistadocyate
yathā'yaṃ kamaṭho'ṅagāni saṃkocayati sarvataḥ /
viṣayebhyastathā khāni saṃkarṣedyogatatparaḥ
vyāvartante'sya viṣayāstyaktāhārasya varṣmiṇaḥ/
vinā rāgaṃ ca rāgo'pi dṛṣṭvā brahma vinaśyati
vipaścidyatate bhūpa sthitimāsthāya yoginaḥ /
manthayitvendriyāṇyasya haranti balato manaḥ
yuktastāni vaśe kṛtvā sarvadā matparo bhaveta /
saṃyatānīndriyāṇīha yasya sa kṛtadhīmataḥ
cintayānasya viṣayānsaṃgasteṣūpajāyate/
kāmaḥ saṃvardhate tasmāttataḥ krodho'bhivarddhate
krodhādajñānasaṃbhūtirvibhramastu tataḥ smṛteḥ /
bhraṃśātsmṛtermaterdhvaṃsastaddhvaṃsātso'pi naśyati
vinā dveṣaṃ ca rāgaṃ ca gocarānyasta khaiścaret /
svādhīnahṛdayo vaśyaiḥ saṃtoṣaṃ sa samṛcchati
trividhasyāpi duḥkhasya saṃtoṣe kṣepaṇaṃ bhavet /
prajñayā saṃsthitaścāyaṃ prasannahṛdayo bhavet
vinā prasādaṃ na matirvinā matyā na bhāvanā /
vinā tāṃ na śamo bhūpa vinā tena kutaḥ sukham
indriyāśvānvicarato viṣayānanuvartate/
yanmanastanmatiṃ hanyādaśva nāvaṃ marudyathā
yā rātriḥ sarvabhūtānāṃ tasyāṃ nidrāti naiva saḥ /
na svapantīha te yatra sā rātristasya bhūmipa
saritāṃ patimāyānti vanāni sarvato yathā /
āyānti taṃ tathā kāmāḥ sa nā śāntiṃ sadā labhet
atastānīha saṃruddhya sarvataḥ khāni mānavaḥ /
svasvārthebhyaḥ pradhāvanti buddhirasya sthirā tadā
mamatā'haṃkṛtī tyaktvā sarvānkāmāṃśca yastyajet /
nityaṃ jñānarato bhūyājjñānānmuktiṃ prayāsyati
enāṃ brahmadhiyaṃ bhūpa yo vijānāti daivataḥ /
turīyāvasthāṃ prāpyāpi śīlānmuktiṃ sa ṛcchati६९ (६३४६)
ॐtatsaditi śrīmad gaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaṃ śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'sāṃkhyayogasārārthaṃ' yogonāma prathamodhyāya //१//
adhyāya १३९ prāraṃbha :-
vareṇya uvāca /
jñānaniṣṭhā karmaniṣṭhā dvayaṃ proktaṃ tvayā vibho /
avadhārya vadaikaṃ me niśreyasakaraṃ nu kim
gajānana uvāca /
asmiṃścarācare sthityau purokte dve mayā priya /
sāṃkhyānāṃ buddhiyogena vaidhayogena karmaṇām
anārabhbheṇa vaidhānāṃ niṣkriyaḥ puruṣo bhavet /
na siddhiṃ yāti saṃtyāgātkevalātkarmaṇān nṛpa
kadācidakriyaḥ ko'pi kṣaṇaṃ naivāvatiṣṭhate /
asvatantraḥ prakṛtijairguṇaiḥ karma ca kāryate
karmakārīndriyagrāmaṃ niyamyāste smaranpumān /
tadgocarānmandacitto dhigācāraḥ sa bhaṇyate
tadgrāmaṃ saṃniyamyādau manasā karma cārabhet /
indriyaiḥ karmayogaṃ yo vitṛṣṇaḥ sa paro nṛpa
akarmaṇaḥ śreṣṭhatamaṃ karmānīcchākṛtaṃ tu yat /
varṣmaṇaḥ sthitirapyasyākarmaṇo naiva setsyati
asamarpya nibadhyante karma tena janā mayi /
kurvīta satataṃ karmāṃnāśo'saṃgo madarpaṇam
madarthaṃ yāni karmāṇi tāni badhnanti na kvacit /
savāsanamidaṃ karma badhnāti dehinaṃ balāt
varṇānsṛṣṭvā'vadaṃ cāhaṃ sayajñāṃstānpurā priya /
yajñena ṛdhyatāmeṣa kāmadaḥ kalpavṛkṣavat
surāṃścānena prīṇadhvaṃ surāste prīṇayantu naḥ /
labhadhvaṃ paramaṃ sthānanyonyaprīṇanātsthiram
iṣṭā devāḥ pradāsyanti bhogāniṣṭānsutarpitāḥ/
tairdattāṃstānnara
stebhyo'dattvā bhuṃkte sa taskaraḥ
hutāvaśiṣṭa bhoktāro muktāḥ syuḥ sarvapātakaiḥ /
adantyeno mahāpāpā ātmahetoḥ pacanti ye
ūrjā bhavanti bhūtāni devādannasya saṃbhavaḥ /
yajñāṃcca devasaṃbhūtistadutpattiśca vaidhataḥ
brahmaṇo vaidhamutpannaṃ matto brahmasamudbhavaḥ /
ato yajñe ca viśvasminsthitaṃ māṃ viddhi bhūmipa
saṃsṛtīnāṃ mahācakraṃ krāmitavyaṃ vicakṣaṇaiḥ /
sa mudā prāṇiti bhūpendriyakrīḍo'dhamo jana:
antarātmani yaḥ prīta ātmārāmo'khilapriyaḥ /
ātmatṛpto naro yaḥ syāttasyārtho naiva vidyate
kāryākāryakṛtīnāṃ sa naivāpnoti śubhāśubhe/
kiṃcidasya na sādhyaṃ syātsarvajantuṣu sarvadā
ato'saktanayā bhūpa kartavyaṃ karma jantubhiḥ /
sakto'gatimavāpnoti māmavāpnoti tādṛśaḥ
paramāṃ siddhimāpannāḥ purā rājarṣayo dvijāḥ /
saṃgrahāya hi lokānāṃ tādṛśaṃ karma cārabhet
śreyānyatkurute karma tatkarotyakhilo janaḥ /
manute yatpramāṇaṃ sa tadevānusaratyasau
viṣṭape me na sādhyo'sti kaścidartho narādhipa /
anālabdhaśca labdhavyaḥ kurve karma tathāpyaham
na kurve'haṃ yadā karma svatantro'lasabhāvitaḥ/
kariṣyanti mama dhyānaṃ sarve varṇā mahāmate
bhaviṣyanti tato lokā ucchinnāḥ saṃpradāyinaḥ /
hantā syāmasya lokasya vidhātā saṃkarasya ca
kāmino hi sadā kāmairajñānātkarmakāriṇaḥ /
lokānāṃ saṃgrahāyaitadviddhānkuryādasaktadhīḥ
vibhinnatvamatiṃ jahyādajñānāṃ karmacāriṇām /
yogayuktaḥ sarvakarmāṇyarpayenmayi karmakṛta
avidyāguṇasācivyātkurvakarmāṇyatandritaḥ /
ahaṃkārānmandabuddhirahaṃ karteti yo'bravīt
yastu vettyātmanastattvaṃ vibhāgād guṇakarmaṇoḥ /
karaṇaṃ viṣaye vṛttamiti matvā na sajjate
kuvanti saphalaṃ karma guṇaistribhirvimohitāḥ /
aviśvajñāsvātmadruho viśvavinnaiva laṅaghayeta
nityaṃ naimittikaṃ tasmānmayi karmārpayedbudhaḥ /
tyaktvā'haṃmamatābuddhiṃ parāṃ gatimavāpnuyāt
anīrṣyanto ye mayoktamidaṃ śubham /
anutiṣṭhanti ye sarve muktāste'khilakarmabhiḥ
ye caiva nānutiṣṭhanti aśubhā hatacetasaḥ /
īrṣyamāṇānmahāmūḍhānnaṣṭāṃstānviddhi me ripūn
tulyaṃ prakṛtyā kurute karma yajjñānavānapi /
anuyāti ca tāmeva grahastatra mudhā mataḥ
kāmaścaiva tathā krodhaḥ khānāmartheṣu jāyate/
naitayorvaśyatāṃ yāyādasya vidhvaṃsakau yataḥ
śasto'guṇo nijo dharmaḥ sāṃgadānyasya dharmataḥ /
nije tasminmṛtiḥ śreyaḥ paratra bhayadaḥ paraḥ
vareṇya uvāca /
pumānyatkurute pāpaṃ sa hi kena niyujyate /
akāṃkṣannapi heramba preritaḥ prabalādiva
śrīgajānana uvāca /
kāmakrodhau mahāpāpau guṇadvayasamudbhavau /
nayantau vaśyatāṃ lokānviddhyetau dveṣiṇau varau
āvṛṇoti yathā māyā jagadvāṣpo jalaṃ yathā /
varṣāmegho yathā bhānuṃ tadvatkāmo'khilāṃśca ruṭ
pratipattimato jñāna chāditaṃ satataṃ dviṣā /
icchātmakena tarasā duṣpūreṇa ca śuṣmiṇā
āśritya buddhimanasī indriyāṇi sa tiṣṭhati /
tairevācchāditaprajño jñāninaṃ mohayatyasau
tasmānniyamya tānyādau samanāṃsi naro jayet /
jñānavijñānayoḥ śāntikaraṃ pāpaṃ manobhavam
aṃtastāni parāṇyāhustebhyaśca paramaṃ manaḥ /
tato'pi hi parā buddhirātmā buddheḥ paro mataḥ
buddhvaivamātmanātmānaṃ saṃstabhyātmānamātmanā /
hatvā śatruṃ kāmarūpaṃ paraṃ padamavāpnuyāt ४३ ( ६३८९)
ॐtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'karmayogo' nāma dvitīyodhyāyaḥ //१
adhyāya १४० prāraṃbha :-
śrīgajānana uvāca /
purā sargādisamaye traiguṇyaṃ tritanūraham /
nirmāya cainamavadaṃ viṣṇave yogamuttamam
aryamṇe so'bravītso'pi manave nijasūnave /
tataḥ paramparāyātaṃ vidurenaṃ maharṣayaḥ
kālena bahunā cāyaṃ naṣṭaḥ syāccarame yuge/
aśraddheyo hyaviśvāsyo vigītavyaśca bhūmipa
enaṃ purābhavaṃ yogaṃ śrutavānasi manmukhāt /
guhayādguhayatamaṃ vedaharasyaṃ paramaṃ śubham
vareṇya uvāca /
sāṃprataṃ cāvatīrṇo'si garbhatastvaṃ gajānana /
proktavānkathamenaṃ tvaṃ viṣṇave yogamuttamama
śrīgajānana uvāca/
anekāni ca te janmānyatītāni mamāpi ca/
saṃsmare tāni sarvāṇi na smṛtistava vartate
matta eva mahābāho jātā viṣṇvādayaḥ surāḥ /
mayyeva ca layaṃ yānti pralayeṣu yuge yuge
ahameva paro brahmā mahārudro'hameva ca /
ahameva jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat
ajo'vyayo'haṃ bhūtātmā'nādirīśvara eva ca /
āsthāya triguṇāṃ māyāṃ bhavāmi bahuyoniṣu
adharmopacayo dharmāpacayo hi yadā bhavet /
sādhūnsaṃrakṣituṃ duṣṭāṃstadāttuṃ saṃbhavāmyaham
ucchidyādharmānicayaṃ dharmasaṃsthāpayāmyaham /
hanmi duṣṭāṃśca daityāṃśca nānālīlākaro mudā
varṇāśramānmunīnsādhūnpālaye bahurūpadhṛk /
evaṃ yo vetti saṃbhūtīmmama divyāṃ yuge yuge
tattatkarma ca vīryaṃ ca mama rūpaṃ samāsataḥ /
tyaktvāhaṃ mamatābuddhiṃ na punarbhūḥ sa jāyate
nirīhā nirbhayāroṣā matparā madyapāśrayāḥ /
vijñāna tapasā śuddhā aneke māmupāgatāḥ
yena yena hi bhāvena saṃsevante narottamāḥ /
tathā tathā phalaṃ tebhyaḥ prayacchāmyavyayaḥ sphuṭam
janāḥ syuritare rājanmama mārgānuyāyinaḥ /
tathaiva vyavahāraṃ te sveṣu cānyeṣu kurvate
kurvanti devatāprītiṃ vāñchantaḥ karmaṇāṃ phalam /
prāpnuvantīha te loke śīghraṃ siddhiṃ hi karmajām
catvāro hi mayā varṇā rajaḥsattvatamoṃśataḥ /
karmāṃśataśca saṃsṛṣṭā mṛtyuloke mayā nṛpa
kartāramapi māṃ teṣāmakartāraṃ vidurbudhāḥ /
anādimīśvaraṃ nityamaliptaṃ karmajairguṇaiḥ
nirīhaṃ yo'bhijānāti karma badhnāti naiva tam/
cakruḥ karmāṇi buddhvaivaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ mumukṣavaḥ
vāsanāsahitādādyātsaṃsārakāraṇāddṛḍhāt /
ajñānabandhanājjanturbuddhvāyaṃ mucyate'khilāt
tadakarmaṃ ca karmāpi kathayāmyadhunā tava/
yatradā maunaṃ gatā mohādṛṣayo buddhiśālinaḥ
tattvaṃ mumukṣuṇā jñeyaṃ karmākarmavikarmaṇām /
trividhānīha karmāṇi suninnaiṣāṃ gatipriya
kriyāyāmakriyājñānamakriyāyāṃ kriyāmatiḥ /
yasya syātsa hi martye'smiṃlloke mukto'khilārthadṛk
karmāṃkuraviyogena yaḥ karmāṇyārabhennaraḥ /
tattvadarśananirdagdhakriyamāhurbudhā budham
phalatṛṣṇāvihāyasyātsadā tṛpto visādhanaḥ/
udyukto'pi kriyāṃ kartuṃ kiṃcinnaiva karoti saḥ
nirīho nigṛhītātmā parityaktaparigrahaḥ /
kevalaṃ vai gṛhaṃ karmācarannāyāti pātakam
advandvo'matsaro bhūtvā siddhausiddhyauḥ samaśca yaḥ /
yathāprāptyīha saṃtuṣṭaḥ kurvankarma na badhyate
akhilairviṣayairmukto jñānavijñānavānapi /
yajñārthaṃ
tasya sakalaṃ kṛtaṃ karma vilīyate
ahamagnirhavirhotā hutaṃ yanmayi cārpitam /
brahmāptavyaṃ ca tenātha brahmaṇyeva yato rataḥ
yoginaḥ kecidapare diṣṭaṃ yajñaṃ vadanti ca /
brahmāgnireva yajño vai iti kecana menire
saṃyamāgnau paraṃ bhūpa indriyāṇyupajuhvati /
khāgniṣvanye tadviṣayāñśabdādīnupajuhvati
prāṇānāmindriyāṇāṃ ca pare karmāṇi kṛtatsnaśaḥ/
nijātmarasirūpe'gnau jñānadīpte prajuhvati
dravyeṇa tapasā vāpi svādhyāye nāpi kecana /
tīvravratena yatino jñānenāpi yajanti mām
prāṇe'pānaṃ tathā prāṇamapāne prakṣipanti ye /
ruddhvā gatīṃścobhayoste prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
jitvā prāṇānprāṇagatīrupajuhvati teṣu ca /
evaṃ nānā yajñaratā yajñadhvaṃsitapātakāḥ
nityaṃ brahma prayāntyete yajñāśeṣāmṛtāśinaḥ /
ayajñakāriṇo loko nāyamanyaḥ kuto bhavet
kāyikāditridhābhūtānyajñānvede pratiṣṭhitān /
jñātvā tānakhilānbhūpa mokṣase'khilabandhanāt
sarveṣāṃ bhūpa yajñānāṃ jñānayajñaḥ paro mataḥ /
akhilaṃ līyate karma jñāne mokṣasya sādhane
tajjñeyaṃ puruṣavyāghrapraśnena natitaḥ satām /
śuśrūṣayā vadiṣyanti santastattvaviśāradāḥ
nānāsaṃgānjanaḥ kurvannaikaṃ sādhusamāgamam /
karoti tena saṃsāre bandhanaṃ samupaiti saḥ
satsaṃgādguṇasaṃbhūtirāpadāṃ laya eva ca /
svahitaṃ prāpyate sarvairiha loke paratra ca
itaratsulabhaṃ rājansatsaṃgo'tīvadurlabhaḥ /
yajjñātvā na punarbandhameti jñeyaṃ tato yataḥ
tataḥ sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhipaśyati /
atipāparato jantustatastasmātpramucyate
vividhānyapi karmāṇi jñānāgnirdahati kṣaṇāt /
prasiddho'gniryathā sarvaṃ bhasmatāṃ nayati kṣaṇāt
na jñānaṃ samatāmeti pavitramitarannṛpa /
ātmanyevāvagacchanti yogātkālena yoginaḥ
bhaktimānindriyajayī tatparo jñānamāpnuyāt /
labdhvā tatparamaṃ mokṣaṃ svalpakālena yātyasau
bhaktihīno 'śraddadhānaḥ sarvatrasaṃśayī tu yaḥ/
tasya śaṃ nāpi vijñātamiha loke na cāpare
ātmajñānarataṃ jñānanāśitākhilasaṃśayama /
yogāstākhilakarmāṇaṃ badhnanti bhūpa tāni na
jñānakhaḍgaprahāreṇa saṃbhūtāmajñatāṃ balāt/
chittvā'ntasaṃśayaṃ tasmādyogayukto bhavennaraḥ २.१४०.५० (६४३९)
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaṃ śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde brahmārpaṇayogo nāma tṛtīyodhyāyaḥ //३
Original text: gaṇeśapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0