ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.136.140

અધ્યાય ૧૩૬ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
એકસ્મિન્દિવસે દેવો જગાદ મુનિસત્તમમ્ ।
પરાશરં મહાભાગ્યં પરદુઃખપ્રપીડિતઃ

ગજાનન ઉવાચ।
સિન્દૂરેણ તુ દુષ્ટેન પીડિતં સકલં જગત્ ।
સ્વાહાસ્વધાવષટ્કારૈર્વર્જિતં વેદઘોષતઃ

સ્થાનભ્રષ્ટા દેવગણા ભ્રષ્ટા ઋષિગણાસ્તથા ।
ગજાનનસ્વરૂપેણ કરિષ્યે દુષ્ટનાશનમ્

સાધૂનાં પાલનં ચૈવ ભૂભારહરણં તથા ।
સ્થાપનં સર્વદેવાનામાનન્દં જગતોઽપિ ચ

નિધેહિ મસ્તકે તાત પાણિં મેઽભયદં શુભમ્ ।
અનુગ્રહપ્રસાદાત્તે હનિષ્યે દુષ્ટદાનવાન્

મુનિરુવાચ ।
આશ્ચર્યં પરમં બાલ બાલભાવાત્પ્રભાષસે ।
બાલકઃ કૌતુકાવિષ્ટો યાચતે ચન્દ્રમણ્ડલમ્

અસાધ્યં ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ કર્મ કર્તું તથેચ્છસિ ।
યસ્ય શ્વાસેન ગિરયઃ પતન્તિ શતશો ભુવિ

પાદાઘાતેન યસ્યાશુ કમ્પતે ભુવનત્રયમ્।
કથં ત્વં યુધ્યસે તેન બિસતન્તુશરીરવાન્

ચરિત્વા નવવર્ષાણિ પૂર્ણાનિ તવ સાંપ્રતમ્ ।
મમાનુગ્રહમાત્રેણ ત્વં ચેચ્છક્તો ભવિષ્યસિ

તદાઽયં નિહિતો હસ્તો મસ્તકેઽભયદાયકઃ ।
ક ઉવાચ ।
તતો હર્ષયુતો દેવો નમસ્કૃત્ય મુનિં તદા

જનનીમપિ દુર્ગાં ચ શ્રીહરિં હરમેવ ચ।
યયૌ યોદ્ધું મૂષકં તમારુહ્ય સ ગજાનનઃ

અઙ્કુશં પરશું પાશં કમલં ચ ચતુર્ભુજૈઃ।
દધાનો ગર્જનેનાશુ કમ્પયન્ભુવનત્રયમ્

પ્રજ્વલંસ્તેજસા સ્વેન પ્રલયાનલસન્નિભઃ ।
ક્ષણેન પ્રાપ સિન્દૂરનગરં સ ગજાનનઃ

ઘૂસૃણેશ્વરસાન્નિધ્યાત્સિદ્ધસિન્દૂરવાડકમ્ ।
તત્રસ્થઃ પ્રશશાસાસૌ સિન્દૂરો ભુવનત્રયમ્

તદુત્તરે સ્થિતો દેવો જગર્જ ગર્જયન્દિશઃ ।
ચુક્ષુભુઃ સાગરાઃ સપ્ત વિશીર્ણા ગિરયોઽપિ ચ

શ્રુત્વા નિનાદં તસ્યાશુ સર્વદૈત્યાશ્ચકમ્પિરે ।
મુમૂર્ચ્છુર્ભીરવઃ સર્વે કેચિન્મૃત્યુમુપાયયુઃ

સિન્દૂરોઽપિ મુમૂર્ચ્છાશુ ક્ષણેન પ્રકૃતિં યયૌ ।
ઉવાચ સેવકાન્સર્વાન્કોઽયં ગર્જતિ દૃશ્યતામ્

મૂર્છા પ્રાપ્તા મયા કસ્માદ્યચ્છબ્દેન પુરઃ કથમ્ ।
સ્થાસ્યામિ તત્પરઃ સ્થાતું કસ્ય શક્તિર્ભવિષ્યતિ

તતસ્તે સેવકા જગ્મુસ્તદા બાલસમીપતઃ ।
તદ્રૂપં તે નિરીક્ષ્યૈવ સિંહસ્ય કરિણો યથા

બિભુશ્ચૈવ ચકમ્પુશ્ચ કેચિદ્ધૈર્યાત્તમબ્રુવન્ ।
કસ્ય ત્વં કુત આયાતઃ કિમર્થં તવ નામ કિમ્

સિન્દૂરો વિશ્વસંહારરસિકઃ ક્રોધસંયુતઃ।
શ્રુત્વા તે ક્રન્દિતં સર્વં કમ્પિતં ચ સસિન્દુરમ્

બાલોઽપિ બલવાન્ભાસિ ચતુઃપંચાદ્વિકોઽપિ ચ ।
દૃશ્યસે સર્વસંહારકારણાય ક્ષમઃ ક્ષણાત્

એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં પ્રોવાચ સ ચ તાન્વિભુઃ ।
અહં શિવસુતઃ ખ્યાતઃ પરાશરગૃહે વસન્

દૃષ્ટસંહારરસિકો ભક્તપાલનતત્પરઃ।
નાનાવતારકુશલો બ્રહ્માદીનામગોચરઃ

ગજાનનેતિ મે નામ યુદ્ધં કર્તું સમાગતઃ ।
સ્વામિનં વોઽથ ગચ્છન્તુ તસ્મૈ સર્વં બ્રુવન્તુ ચ

તસ્મિન્હતે માનસં મે તોષમેષ્યતિ દુર્જયે ।
ક ઉવાચ।
તતસ્તે નિર્યયુઃ શીઘ્રં સિન્દૂરં પ્રાબ્રુવન્વચઃ

દૂતા ઊચુઃ ।
વયં શીઘ્રતરં યાતાઃ પુરુષ ભવદાજ્ઞયા ।
કૃતાન્તસદૃશં તં તુ દૃષ્ટ્વા સર્વે ચ કમ્પિતા

તતોઽભવત્પ્રતાપેન તદગ્રે પ્રાબ્રુવામ ચ ।
તતસ્તેન સમાખ્યાતં નિજં સર્વં સમાસતઃ

ગજાનનનેતિ નામાસ્ય શિવપુત્રત્વમેવ ચ ।
દુષ્ટદૈત્યવિનાશાય સાધૂનાં પાલનાય ચ

સાંપ્રતમ્ તુ ત્વયા સાર્દ્ધં યુદ્ધાય સમુપાગતઃ ।
સ ચતુર્વાર્ષિકો બાલો વલ્ગતે બહુવિસ્તરમ્

ઇદાનીં સ્વસ્વભાવેન જહિ શત્રું નિજં લઘું ।
તવ તુ શ્વાસમાત્રેણ દૂરે ગચ્છેદયં શિશુઃ

યસ્ય તે દર્શનાત્સ્વામિંશ્ચકંપઃ શિવકાદયઃ ।
તસ્ય તે ગણના કાસ્તિ બાલકસ્યાલ્પમેધસઃ

ક ઉવાચ ।
એવં દૂતવચઃ શ્રુત્વા સિંદૂરશ્ચિન્તયાતુરઃ।
બભૂવ મ્લાનતુણ્ડશ્ચ ક્રોધારુણવિલોચનઃ

ઉદ્વમન્નયનાદ્વહ્નિં પ્રલયાનલસન્નિભમ્ ।
ઉવાચ દૂતાન્ક્રોધેન હર્ષેણ ચ સમન્વિતઃ

સ ઉવાચ ।
આશ્ચર્યં પરમં દૂતા ભવદ્વચસિ મેઽભવત ।
સિંહેન સહ યોદ્ધું વૈ મશકઃ કથમેષ્યતિ

ચતુર્વર્ષેણ બાલેન યોદ્ધવ્યં કિં મયા સહ ।
યૂયં તતઃ કથં ભીતા ન જાને તત્ર કારણમ્

મયિ ક્રુદ્ધે જગન્નશ્યેત્તત્ર કા ગણનાઽસ્ય હ ।
જગર્જ ગર્જયન્વ્યોમ દિશોઽપિ વિદિશોઽપિ ચ

ધૃત્વા શસ્ત્રાણિ ચાત્રાણિ નિર્યયૌ યુદ્ધલાલસઃ।
તત ઊચુરમાત્યાસ્તં નમસ્કૃત્યાસુરાધિપમ્

સત્સુ બલેષ્વમાત્યેષુ કથં ગ્રાસિ સ્વયં રણમ્ ।
વયં તં હિ હનિષ્યામઃ પ્રતાપાત્તવ દૈત્યપ

સમયાર્થં મહત્સૈન્યં પાલ્યતે સોઽયમાગતઃ ।
પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામહે સર્વે તવ હેતોર્મહાપ્રભો

અનુજાનીહિ યાસ્યામો હન્તું બાલં રિપું તવ ।
સિન્દૂર ઉવાચ ।
યામિ સર્વે પ્રપશ્યન્તુ પૌરુષં મમ સૈનિકા

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયો શીઘ્રં બાલં હન્તું સુમુત્સુકઃ ।
સ પ્રાપ ક્ષણમાત્રેણ યત્ર બાલઃ સ્થિતોઽભવત્ ૪૨ (૬૨૧૬)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે બા૦ સિન્દૂરનિર્ગમો નામ ષટ્ત્રિંશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૩૭ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
તં દૃષ્ટવા બાલકં પ્રાહ સિન્દૂરો મદગર્વિતઃ ।
લજ્જા મે જાયતે મન્દ યુધ્યતો બાલકેન હ

યાહિ શીઘ્રં ગૃહં બાલ પિબ માતુઃ સ્તનં મુદા ।
વૃથા મચ્છરપાતેન સદ્યો મૃત્યુમુપૈષ્યસિ

પલાયન્તે હિ માઁ દૃષ્ટ્વા કેશાદ્યાસ્ત્રિ દિવૌકસઃ।
મૃતે ત્વયિ તવ સ્નેહાત્પિતરૌ તે મરિષ્યતઃ

અતો ગચ્છ ન મે સ્વાસ્યં દર્શયસ્વ કિશોરક।
યસ્ય મે તલઘાતેન બ્રહ્માણ્ડં શતધા ભવેત્

દેવ ઉવાચ ।
સત્યમુક્તં ત્વયા દુષ્ટ ન ચેતસિ વિચારિતમ્ ।
ન જ્ઞાતં મમ સામર્થ્યં રૂપં વા વિવિધં ત્વયા

યસ્ય મે ક્રોધદૃષ્ટ્યૈવ ભ્રષ્ટાઃ સ્યુઃ સુરનાયકાઃ ।
સ્વેચ્છયાઽહં સૃજે ભાવૈસ્ત્રિભિરેવ હરામિ ચ

વિશ્વં ચરાચરં નાનારૂપવાંસ્તુ યુગે યુગે।
ભૂમિ ભારં મહાઘોરં હરામિ દુષ્ટનાશનાત્

ન લઘુર્લઘુતામેતિ પરાક્રમયુતોઽપિ ચેત ।
અણુમાત્રો દહેદ્વહ્નિઃ સકલં નગરં મહત્

જિજીવિષુશ્ચેદ્ગચ્છ ત્વં નત્વા માં નિજમન્દિરમ્।
માનિનો નૈવ નિઘ્નન્તિ નતં ચ શરણાગતમ્

નો ચેન્મચ્છસ્ત્રપાતેન સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યસિ।
હતે ત્વયિ સુખં યાસ્યે ત્વયા યત્પીડિતં જગત્

બ્રહ્મણો વરદાનેન મા ગર્વં કુરુ દૈત્યરાટ્।
વિપરીતં ભવેત્સર્વં વિપરીતં યથા પુરા

સ્તમ્ભેઽવતીર્ણ ન્યહનદ્ધિરણ્યકશિપું વિભુઃ ।
સુગ્રીવેણ હતો બન્ધૂ રામમાશ્રિત્ય કાલતઃ

વિપરીતા મતિર્જાતા તવાપિ કાલયોગતઃ।
અતિસ્થૂલો લઘુતરો ભાસસે મમ સાંપ્રતમ્

ધૃત્વા ધૈર્યં ચ લજ્જાં ચ યુદ્ધં કુરુ મયા સહ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા દધારાશુ વિરાડ્રૂપં ગજાનનઃ

બ્રહ્માણ્ડાદૂર્ધ્વમગમન્મસ્તકશ્ચરણૌ તથા।
પાતાલાનિ ચ સપ્તાનિ ભિત્ત્વા યાતૌ શ્રુતી દિશઃ

પશ્યતિ સ્મ યદા દૈત્યો બાલં તં વિશ્વરૂપિણમ્ ।
સહસ્રશિરસં દેવં સહસ્રાક્ષં દિવો ભુવમ્

સહસ્રપાદં વ્યાપ્યાશુ સ્થિતં વ્યાપ્ય દિશો દશ ।
દિવ્યામ્બરં દિવ્યગન્ધં દિવ્યાલંકારભૂષિતમ્

અસંખ્યસૂર્યસદૃશમસંખ્યરૂપિણં વિભુમ્ ।
એવં દૃષ્ટ્વા વિરાડ્રૂપં ચકમ્પે દૈત્યમાનસમ્

ધૃત્વા ધૈર્યં પુનર્દૈત્યો યયૌ દેવસ્ય સન્નિધૌ।
જગર્જ ગર્જયન્વ્યોમ દિશોઽપિ વિદિશોઽપિ ચ

ઉદ્યમ્ય ખડ્ગં સહસા દેવં હન્તુમિયેષ સઃ ।
યયૌ તત્પુરતઃ ક્રોધાત્પતંગો જ્વલનં યથા

દેવ ઉવાચ ।
નાયં મૂઢો વિજાનીતે સ્વરૂપં મમ દુર્લભમ્ ।
અહમેવ વિમોક્ષ્યામીત્યુક્ત્વા કણ્ઠે દધાર તમ્

મમર્દ સિન્દુરં તં સ કરાભ્યાં બલવત્તરમ્ ।
તતસ્તદસૃજાંગાનિ વિલિલિમ્પારુણેન સ જઃ

તતઃ સિન્દૂરવદનસિન્દૂરપ્રિય એવ ચ।
અભવજ્જગતીખ્યાતો ભક્તકામપ્રપૂરકઃ

સિન્દૂરે નિહતે દેવા મુદા પુષ્પાણ્યવાકિરન્ ।
અવાદ્યઞ્જયવાદ્યાનિ નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

આયયુસ્તત્ર મુનયો વસિષ્ઠપ્રમુખાઃ સુરાઃ ।
બ્રહ્માદ્યાઃ સકલાઃ શક્રપુરોગા વસ્તુપાણયઃ

જયશબ્દૈર્નમઃ શબ્દૈઃ પૂરયન્તો દિશો દશ ।
તતઃ સર્વે ભૂમિપાલા યયુસ્તત્ર મુદાન્વિતાઃ

ષોડશૈરુપચારૈસ્તમાનર્ચુઃ પરમેશ્વરમ્ ।
ગજાનનં ચતુર્બાહું સર્વાભરણભૂષિતમ્

દિવ્યામ્બરં દિવ્યગન્ધમાખુવાહનમીશ્વરમ્ ।
પ્રાર્થયામાસુરિન્દ્રાદ્યાઃ સ્તોતું ત્વાં ન હિ શક્નુમઃ

યત્ર કુણ્ઠાશ્ચતુર્વેદા બ્રહ્માદ્યાશ્ચ મુનીશ્વરાઃ ।
ત્વં કર્તા કારણં કાર્યં રક્ષકઃ પોષકોઽપિ ચ

સંહર્તા મોહનશ્ચાસ્ય વિશ્વસ્ય જ્ઞાનદઃ ક્વચિત્ ।
સરિતઃ સાગરા વૃક્ષાઃ પર્વતાઃ પશવોઽખિલાઃ

વાયુરાકાશ પૃથિવી વહ્નિર્વારિ ત્વમેવ ચ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ શિવઃ શક્રો મરુતો મુનયોઽપિ ચ

ગન્ધર્વાશ્ચારણાઃ સિદ્ધા યક્ષરાક્ષસપન્નગા।
અપ્સરઃકિન્નરા દેવ ત્વમેવ સ ચરાચરમ્

વયં ધન્યાયતો દૃષ્ટઃ પ્રત્યક્ષં મોક્ષસાધનઃ ।
સિન્દૂરે તુ હતે દેવ સુખં પ્રાપ્તાઃ સુરોત્તમાઃ

રાજાનો મુનયો લોકાઃ સ્વસ્વકાર્યે મુદારતાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ સ્વધાસ્વાહાવષટ્કારાશ્રિતાઃ ક્રિયાઃ

નાનાવતારૈઃ કુરુષે પાલનં ત્વં વિશેષતઃ।
દુષ્ટાનાં નાશનં સદ્યો ભક્તાનાં કામપૂરકઃ

ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા સુરાસ્તં તુ વ્યદધુઃ સર્વ એવ તે ।
પ્રાસાદં રમ્યશિખરં સ્થાપયિત્વા ગજાનનમ્

યસ્ય દર્શનમાત્રેણ મુચ્યતે પાતકાજ્જનઃ ।
કુલાનિ તારયેત્સપ્ત સ્મરણાદસ્ય માનવઃ

પૂજયિત્વા પ્રણમ્યૈનં પરિતૃપ્તિં યયુઃ સુરાઃ ।
તતસ્તં મુનયઃ સર્વે પુપૂજુઃ પરમાદરાત્

સિન્દૂરહેતિ નામાસ્ય ચક્રુઃ સિન્દૂરનાશનાત્ ॥
અતિસંતુષ્ટમનસો નત્વા જગ્મુઃ સ્વમાશ્રમમ્

તતઃ સર્વે મુનિવરા નત્વા દેવં સભક્તિતઃ ।
પુપૂજુઃ પરમાત્માનં નાનાદ્રવ્યૈરનેકશઃ

રાજસદનમિતિ તે ક્ષેત્રં ખ્યાતિમુપૈષ્યતિ ।
વરેણ્યસ્તં વિલોક્યૈવ નિજપુત્રમબુધ્યત

યતો રાજ્ઞાં પદાન્યાશુ હત્વા દૈત્યં સુદારુણમ્ ।
દત્તાનિ ભવતા નાથ સિન્દૂરં લોકકણ્ટકમ્

દૈત્યવિમર્દન ઇતિ નામ ખ્યાતિમુપૈષ્યતિ ।
પુપૂજ તનયં સ્નેહાત્તદા દૃષ્ટપરાક્રમમ્

મુમોચ સ્નેહજં ચાશ્રુ ન શશાક પ્રભાષિતુમ્ ।
અતિગદ્ગદકણ્ઠત્વાદ્રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ

વરેણ્ય ઉવાચ ।
મૂઢભાવેન સંત્યક્તો વિઘ્નભીતેન પાપિના ।
યં ત્વાં પૂજયિતું યાતા બ્રહ્મ શક્રપુરોગમાઃ

અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડનાયકં ત્વાં ન વિદ્મહે ।
કામધેનું નિધિંકલ્પવૃક્ષં મૂઢો યથા ત્યજેત્

માયયા મોહિતસ્તેઽહમત્યજં ત્વાં તથા ગૃહાત્ ।
ક ઉવાચ ।
ઇતિ તચ્છુચમાકર્ણ્ય કૃપયા પરમેશ્વરઃ

આલિલિંગ વરેણ્યં તં ચતુર્બાહુભિરાદરાત્ ।
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા વરેણ્યનૃપતિં વિભુઃ

દેવ ઉવાચ ।
પુરાકલ્પે મહારણ્યે તપસ્તપ્તં સુદારુણમ્ ।
ઉભાભ્યાં પક્વપર્ણાનિ ભક્ષયિત્વા વટસ્ય હ

દિવ્યવર્ષસહસ્રેણ પ્રસન્નોઽહં તદાઽભવમ્ ।
ભવદ્ભ્યાં હિ વૃતઃ પુત્રો ન મોક્ષો મૂઢભાવતઃ

સોઽહં પુત્રત્વમાપન્નો ભૂભારહરણાય ચ ।
સિન્દૂરસ્ય વધં કર્તું સાધૂનાં પાલનં તથા

અન્યથા ન શરીરં મે નિરાકારસ્ય સાક્ષિણઃ ।
વચનં તુ કૃતં સત્યં ત્રૈલોક્યસ્યાપિ તોષણમ્

યાસ્યેઽધુના નિજં ધામ ન ત્વં શોકે મનઃ કૃથાઃ ।
વરેણ્ય ઉવાચ ।
સંસારે બહુદુઃખાનિ દૃષ્ટાનિ દુઃસહાનિ ચ

ઇદાનીં મોક્ષમાર્ગં મે કૃપયા દિશ દુઃખહન્ ।
સાક્ષાત્કારે કથં બન્ધસ્તવ સ્યાદ્દ્વિરદાનન

યેનોપદેશેન મુક્તિં યાસ્યામિ તદ્વદસ્વ મે ।
યોગં તં યેન સંત્યક્ષે કામં ક્રોધં મૃતેર્ભયમ્

ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં કૃપયા સ ગજાનનઃ ।
ઉપવેશ્ય સ્વાસને તં હસ્તં શિરસિ ચાદધત્

ગણેશગીતાં તસ્મૈ સ ઉપદેષ્ટું પ્રચક્રમે ।
નિરસ્ય સર્વસંદેહાન્વિશ્વરૂપં પ્રદર્શ્ય ચ

ગીતાસારં સ યુદ્ધ્વૈવઃ ગણેશસ્યોપદેશતઃ ।
સ્થાપ્ય રાજ્યમમાત્યેષુ તપસે વનમાયયૌ

અતિવૈરાગ્યસંયુક્તો દધ્યૌ તં ચ ગજાનનમ્ ।
આવર્તયત્સદા ગીતામનન્યવિષયકૃતી

યથા જલં જલે ક્ષિપ્તં જલમેવ હિ જાયતે ।
તથા તદ્ધ્યાનતઃ સોઽપિ તન્મયત્વમુપાયયૌ

મુનિરુવાચ ।
ચતુરાનન દેવેશ કૃપયા પરયા વદ ।
ગીતાં તાં તુ ગણેશસ્ય સર્વાજ્ઞાનવિનાશનીમ્ ૬૧ ( ૬૨૭૭ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે વરેણ્યોપદેશો નામ સપ્તત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૩૮ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
એવમેવ પુરા પૃષ્ટઃ શૌનકેન મહાત્મના ।
સ સૂતઃ કથયામાસ ગીતાં વ્યાસમુખાચ્છ્રુતામ્

સૂત ઉવાચ ।
અષ્ટાદશપુરાણોક્તમમૃતં પ્રાશિતં મયા ।
તતોઽતિરસવત્પાતુમિચ્છામ્યમૃતમુત્તમમ્

યેનામૃતમયો ભૂત્વા પુમાન્બ્રહ્મા મૃતં યતઃ ।
યોગામૃતં મહાભાગ તન્મે કરુણયા વદ

વ્યાસ ઉવાચ ।
અથ ગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ યોગમાર્ગપ્રકાશિનીમ્ ।
નિયુક્તા પૃચ્છતે સૂત રાજ્ઞે ગજમુખેન યા

વરેણ્ય ઉવાચ ।
વિઘ્નેશ્વર મહાબાહો સર્વવિદ્યાવિશારદ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞ યોગં મે વક્તુમર્હસિ

ગજાનન ઉવાચ ।
સમ્યગ્વ્યવસિતા રાજન્મતિસ્તેઽનુગ્રહાન્મમ ।
શૃણુ ગીતાં પ્રવક્ષ્યામિ યોગામૃતમયીં નૃપ

ન યોગં યોગમિત્યાહુર્યોગો યોગો ન ચ શ્રિયઃ ।
ન યોગો વિષયૈર્યોગો ન ચ માત્રાદિભિસ્તથા

યોગો યઃ પિતૃમાત્રાદેર્ન સ યોગો નરાધિપ।
યો યોગો બન્ધુપુત્રાદેર્યશ્ચાષ્ટ ભૂતિભિઃ સહ

ન સ યોગઃ સ્ત્રિયા યોગો જગદુદ્ભૂતરૂપયા।
રાજ્યયોગશ્ચ નો યોગો ન યોગો ગજવાજિભિઃ

યોગો નેન્દ્રપદસ્યાપિ યોગો યોગાર્થિનઃ પ્રિયઃ ।
યોગો યઃ સત્યલોકસ્ય ન સ યોગો મતો મમ

શૈવસ્ય યોગો નો યોગો વૈષ્ણવસ્ય પદસ્ય ચ ।
ન યોગો ભૂપ સૂર્યત્વં ચન્દ્રત્વં ન કુબેરતા

નાનિલત્વં નાનલત્વં નામરત્વં ન કાલતા ।
વારુણ્યં ન નૈરૃત્યં યોગો ન સાર્વભીમતા

યોગં નાનાવિધં ભૂપ યુજ્જન્તિ જ્ઞાનિનસ્તુ તમ્ ।
ભવન્તિ વિતૃષા લોકે જિતાહારા વિરેતસઃ

પાનયન્ત્યખિલાલ્લોકાન્વશીકૃતજગત્ત્રયાઃ ।
કરુણાપૂર્ણહૃદયા બોધયન્તિ ચ કાંશ્ચન

જીવન્મુક્તા હૃદે મગ્નાઃ પરમાનન્દરૂપિણિ ।
નિમીલ્યાક્ષીણિ પશ્યન્તઃ પરં બ્રહ્મ હૃદિ સ્થિતમ્

ધ્યાયન્તઃ પરમં બ્રહ્મ ચિત્તે યોગવશીકૃતમ્।
ભૂતાનિ સ્વાત્મના તુલ્યં સર્વાણિ ગણયન્તિ તે

યેન કેનચિદાચ્છિન્ના યેન કેન ચિદાહતાઃ ।
યેન કેન ચિદાકૃષ્ટા યેન કેનાચિદાશિતાઃ

કરુણાપૂર્ણહૃદયા ભ્રમન્તિ ધરણીતલે ।
અનુગ્રહાય ભૂતાનાં જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ

દેહમાત્રભૃતો ભૂપ સમલોષ્ઠાશ્મકાંચના ।
એતાદૃશા મહાભાગાઃ સ્યુશ્ચક્ષુર્ગોચરાઃ પ્રિય

તમિદાનીમહં વક્ષ્યે શૃણુ યોગમનુત્તમમ્ ।
શ્રુત્વા યં મુચ્યતે જન્તુઃ પાપેભ્યો ભવસાગરાત્

શિવે વિષ્ણૌ ચ શક્તૌ ચ સૂર્યે મયિ નરાધિપ ।
યાઽભેદબુદ્ધિર્યોગઃ સ સમ્યગ્યોગો મતો મમ

અહમેવ જગદ્યસ્માત્સૃજામિ પાલયામિ ચ ।
કૃત્વા નાનાવિધં વેષં સંહરામિ સ્વલીલયા

અહમેવ મહાવિષ્ણુરહમેવ સદાશિવઃ ।
અહમેવ મહાશક્તિરહમેવાર્યમા પ્રિય

અહમેકો નૃણાં નાથો જાતઃ પંચવિધઃ પુરા ।
અજ્ઞાનાન્માં ન જાનન્તિ જગત્કારણકારણમ્

મત્તોઽગ્નિરાપો ધરણી મત્ત આકાશમારુતૌ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ લોકપાલા દિશો દશ

વસવો મનવો ગાવો મુનયઃ પશવોઽપિ ચ ।
સરિતઃ સાગરા યક્ષા વૃક્ષાઃ પક્ષિગણા અપિ

તથૈકવિંશતિસ્વર્ગા નાગાઃ સપ્તવનાનિ ચ ।
મનુષ્યાઃ પર્વતાઃ સાધ્યાઃ સિદ્ધા રક્ષોગણાસ્તથા

અહં સાક્ષી જગચ્ચક્ષુરલિપ્તઃ સર્વકર્મભિઃ ।
અવિકારોઽપ્રમેયોઽહમવ્યક્તો વિશ્વગોઽવ્યયઃ

અહમેવ પરં બ્રહ્માવ્યયાનન્દાત્મકં નૃપ ।
મોહયત્યખિલાન્માયા શ્રેષ્ઠાન્મન નરાનમૂન્

સર્વદા ષડ્રવિકારેષુ તાનિ યં યોજયેદ્ભૃશમ્।
હિત્વાજાપટલં જન્તુરનેકૈર્જન્મભિઃ શનૈઃ

વિરજ્ય વિન્દતિ બ્રહ્મ વિષયેષુ સુબોધતઃ ।
અચ્છેદ્યં શસ્ત્રસઙઘાતૈરદાહ્યમનલેન ચ

અક્લેદ્યં પ ચ વનૈરશોષ્યં મારુતેન ચ ।
અવધ્યં વધ્યમાનેઽપિ શરીરેઽસ્મિન્નરાધિપ

યામિમાં પુષ્પિતાં વાચં પ્રશંસન્તિ શ્રુતીરિતામ્ ।
ત્રયીવાદરતા મૂઢાસ્તતોઽન્યન્મન્વતોઽપિ ન

કુર્વન્તિ સતતં કર્મ જન્મમૃત્યુફલપ્રદમ્ ।
સ્વર્ગૈશ્વર્યરતા ધ્વસ્તચેતના ભોગબુદ્ધયઃ

સંપાદયન્તિ તે ભૂયઃ સ્વાત્મના નિજબન્ધનમ્ ।
સંસારચક્રં યુંજન્તિ જડાઃ કર્મપરા નરાઃ

યસ્ય યદ્વિહિતં કર્મ તત્કર્તવ્યં મદર્પણમ્ ।
તતોઽસ્ય કર્મબીજાનામુચ્છિન્નાઃ સ્યુર્મહાંકુરાઃ

ચિત્તશુદ્ધિશ્ચ મહતી વિજ્ઞાનસાધકા ભવેત્ ।
વિજ્ઞાને ન હિ વિજ્ઞાતં પરં બ્રહ્મ મુનીશ્વરૈઃ

તસ્માત્કર્માણિ કુર્વીત બુદ્ધિયુક્તો નરાધિપ ।
ન ત્વકર્મા ભવેત્કોઽપિ સ્વધર્મત્યાગવાંસ્તથા

જહાતિ યદિ કર્માણિ તતઃ સિદ્ધિં ન વિન્દતિ ।
આદૌ જ્ઞાને નાધિકારઃ કર્મણ્યેવ સ યુજ્યતે

કર્મણા શુદ્ધહૃદયોઽભેદબુદ્ધિમુપૈષ્યતિ ।
સ ચ યોગ: સમાખ્યાતોઽમૃતત્વાય હિ કલ્પતે

યોગમન્યં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ભૂપ તમુત્તમમ્ ।
પશૌ પુત્રે તથા મિત્રે શત્રૌ બન્ધૌ સુહૃજ્જને

બહિર્દૃષ્ટ્યા ચ સમયા હૃત્સ્થયા લોકયેત્પુમાન્ ।
સુખે દુઃખે તથામર્ષે હર્ષે ભીતૌ સમો ભવેત્

રોગાપ્તૌ ચૈવ ભોગાપ્તૌ જયે વા વિજયેઽપિ ચ ।
શ્રિયોઽયોગે ચ યોગે ચ લાભાલાભે મૃતાવપિ

સમો માં વસ્તુજાતેષુ પશ્યન્નન્તર્બહિસ્થિતમ્।
સૂર્યે સોમે જલે વહ્નૌ શિવે શક્તૌ તથાઽનિલે

દ્વિજે હૃદે મહાનદ્યાં તીર્થે ક્ષેત્રેઽઘનાશિનિ।
વિષ્ણૌ ચ સર્વદેવેષુ તથા યક્ષોરગેષુ ચ

ગન્ધર્વેષુ મનુષ્યેષુ તથા તિર્યગ્ભવેષુ ચ।
સતતં માં હિ યઃ પશ્યેત્સોઽયં યોગવિદુચ્યતે

સંપરીહૃત્ય સ્વાર્થેભ્ય ઇન્દ્રિયાણિ વિવેકતઃ ।
સર્વત્ર સમતાબુદ્ધિઃ સ યોગો ભૂપ મે મતઃ

આત્મનાત્મવિવેકેન યા બુદ્ધિર્દૈવયોગતઃ ।
સ્વધર્માસક્તચિત્તસ્ય તદ્યોગો યોગ ઉચ્યતે

ધર્માધર્મૌ જહાતીહ તથા ત્યુક્ત ઉભાવપિ ।
અતો યોગાય યુઞ્જીત યોગો વૈધેષુ કૌશલમ્

ધર્માધર્મફલે ત્યક્ત્વા મનીષી વિજિતેન્દ્રિયઃ।
જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તઃ સ્થાનં સંયાત્યનામયમ્

યદા હ્યજ્ઞાનકાલુષ્યં જન્તોર્બુદ્ધિઃ ક્રમિષ્યતિ ।
તદાઽસૌ યાતિ વૈરાગ્યં વેદવાક્યાદિષુ ક્રમાત

ત્રયીવિપ્રતિપન્નસ્ય સ્થાણુત્વં યાસ્યતે યદા।
પરાત્મન્યચલા બુદ્ધિસ્તદા સ યોગમાપ્નુયાત્

માનસાનખિલાન્કામાન્યદા ધીમાંસ્ત્યજેત્પ્રિય ।
સ્વાત્મનિ સ્વેન સંતુષ્ટઃ સ્થિરબુદ્ધિસ્તદોચ્યતે

વિતૃષ્ણઃ સર્વસૌખ્યેષુ નોદ્વિગ્નો દુઃખસંગમે ।
ગતસાધ્વસરુડ્રાગઃ સ્થિરબુદ્ધિસ્તદોચ્યતે

યથાઽયં કમઠોઽઙગાનિ સંકોચયતિ સર્વતઃ ।
વિષયેભ્યસ્તથા ખાનિ સંકર્ષેદ્યોગતત્પરઃ

વ્યાવર્તન્તેઽસ્ય વિષયાસ્ત્યક્તાહારસ્ય વર્ષ્મિણઃ।
વિના રાગં ચ રાગોઽપિ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મ વિનશ્યતિ

વિપશ્ચિદ્યતતે ભૂપ સ્થિતિમાસ્થાય યોગિનઃ ।
મન્થયિત્વેન્દ્રિયાણ્યસ્ય હરન્તિ બલતો મનઃ

યુક્તસ્તાનિ વશે કૃત્વા સર્વદા મત્પરો ભવેત ।
સંયતાનીન્દ્રિયાણીહ યસ્ય સ કૃતધીમતઃ

ચિન્તયાનસ્ય વિષયાન્સંગસ્તેષૂપજાયતે।
કામઃ સંવર્ધતે તસ્માત્તતઃ ક્રોધોઽભિવર્દ્ધતે

ક્રોધાદજ્ઞાનસંભૂતિર્વિભ્રમસ્તુ તતઃ સ્મૃતેઃ ।
ભ્રંશાત્સ્મૃતેર્મતેર્ધ્વંસસ્તદ્ધ્વંસાત્સોઽપિ નશ્યતિ

વિના દ્વેષં ચ રાગં ચ ગોચરાન્યસ્ત ખૈશ્ચરેત્ ।
સ્વાધીનહૃદયો વશ્યૈઃ સંતોષં સ સમૃચ્છતિ

ત્રિવિધસ્યાપિ દુઃખસ્ય સંતોષે ક્ષેપણં ભવેત્ ।
પ્રજ્ઞયા સંસ્થિતશ્ચાયં પ્રસન્નહૃદયો ભવેત્

વિના પ્રસાદં ન મતિર્વિના મત્યા ન ભાવના ।
વિના તાં ન શમો ભૂપ વિના તેન કુતઃ સુખમ્

ઇન્દ્રિયાશ્વાન્વિચરતો વિષયાનનુવર્તતે।
યન્મનસ્તન્મતિં હન્યાદશ્વ નાવં મરુદ્યથા

યા રાત્રિઃ સર્વભૂતાનાં તસ્યાં નિદ્રાતિ નૈવ સઃ ।
ન સ્વપન્તીહ તે યત્ર સા રાત્રિસ્તસ્ય ભૂમિપ

સરિતાં પતિમાયાન્તિ વનાનિ સર્વતો યથા ।
આયાન્તિ તં તથા કામાઃ સ ના શાન્તિં સદા લભેત્

અતસ્તાનીહ સંરુદ્ધ્ય સર્વતઃ ખાનિ માનવઃ ।
સ્વસ્વાર્થેભ્યઃ પ્રધાવન્તિ બુદ્ધિરસ્ય સ્થિરા તદા

મમતાઽહંકૃતી ત્યક્ત્વા સર્વાન્કામાંશ્ચ યસ્ત્યજેત્ ।
નિત્યં જ્ઞાનરતો ભૂયાજ્જ્ઞાનાન્મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

એનાં બ્રહ્મધિયં ભૂપ યો વિજાનાતિ દૈવતઃ ।
તુરીયાવસ્થાં પ્રાપ્યાપિ શીલાન્મુક્તિં સ ઋચ્છતિ૬૯ (૬૩૪૬)
ૐતત્સદિતિ શ્રીમદ્ ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થં શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ઉત્તરખંડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઽસાંખ્યયોગસારાર્થંઽ યોગોનામ પ્રથમોધ્યાય ॥૧॥

અધ્યાય ૧૩૯ પ્રારંભ :-
વરેણ્ય ઉવાચ ।
જ્ઞાનનિષ્ઠા કર્મનિષ્ઠા દ્વયં પ્રોક્તં ત્વયા વિભો ।
અવધાર્ય વદૈકં મે નિશ્રેયસકરં નુ કિમ્

ગજાનન ઉવાચ ।
અસ્મિંશ્ચરાચરે સ્થિત્યૌ પુરોક્તે દ્વે મયા પ્રિય ।
સાંખ્યાનાં બુદ્ધિયોગેન વૈધયોગેન કર્મણામ્

અનારભ્ભેણ વૈધાનાં નિષ્ક્રિયઃ પુરુષો ભવેત્ ।
ન સિદ્ધિં યાતિ સંત્યાગાત્કેવલાત્કર્મણાન્ નૃપ

કદાચિદક્રિયઃ કોઽપિ ક્ષણં નૈવાવતિષ્ઠતે ।
અસ્વતન્ત્રઃ પ્રકૃતિજૈર્ગુણૈઃ કર્મ ચ કાર્યતે

કર્મકારીન્દ્રિયગ્રામં નિયમ્યાસ્તે સ્મરન્પુમાન્ ।
તદ્ગોચરાન્મન્દચિત્તો ધિગાચારઃ સ ભણ્યતે

તદ્ગ્રામં સંનિયમ્યાદૌ મનસા કર્મ ચારભેત્ ।
ઇન્દ્રિયૈઃ કર્મયોગં યો વિતૃષ્ણઃ સ પરો નૃપ

અકર્મણઃ શ્રેષ્ઠતમં કર્માનીચ્છાકૃતં તુ યત્ ।
વર્ષ્મણઃ સ્થિતિરપ્યસ્યાકર્મણો નૈવ સેત્સ્યતિ

અસમર્પ્ય નિબધ્યન્તે કર્મ તેન જના મયિ ।
કુર્વીત સતતં કર્માંનાશોઽસંગો મદર્પણમ્

મદર્થં યાનિ કર્માણિ તાનિ બધ્નન્તિ ન ક્વચિત્ ।
સવાસનમિદં કર્મ બધ્નાતિ દેહિનં બલાત્

વર્ણાન્સૃષ્ટ્વાઽવદં ચાહં સયજ્ઞાંસ્તાન્પુરા પ્રિય ।
યજ્ઞેન ઋધ્યતામેષ કામદઃ કલ્પવૃક્ષવત્

સુરાંશ્ચાનેન પ્રીણધ્વં સુરાસ્તે પ્રીણયન્તુ નઃ ।
લભધ્વં પરમં સ્થાનન્યોન્યપ્રીણનાત્સ્થિરમ્

ઇષ્ટા દેવાઃ પ્રદાસ્યન્તિ ભોગાનિષ્ટાન્સુતર્પિતાઃ।
તૈર્દત્તાંસ્તાન્નર
સ્તેભ્યોઽદત્ત્વા ભુંક્તે સ તસ્કરઃ

હુતાવશિષ્ટ ભોક્તારો મુક્તાઃ સ્યુઃ સર્વપાતકૈઃ ।
અદન્ત્યેનો મહાપાપા આત્મહેતોઃ પચન્તિ યે

ઊર્જા ભવન્તિ ભૂતાનિ દેવાદન્નસ્ય સંભવઃ ।
યજ્ઞાંચ્ચ દેવસંભૂતિસ્તદુત્પત્તિશ્ચ વૈધતઃ

બ્રહ્મણો વૈધમુત્પન્નં મત્તો બ્રહ્મસમુદ્ભવઃ ।
અતો યજ્ઞે ચ વિશ્વસ્મિન્સ્થિતં માં વિદ્ધિ ભૂમિપ

સંસૃતીનાં મહાચક્રં ક્રામિતવ્યં વિચક્ષણૈઃ ।
સ મુદા પ્રાણિતિ ભૂપેન્દ્રિયક્રીડોઽધમો જન:

અન્તરાત્મનિ યઃ પ્રીત આત્મારામોઽખિલપ્રિયઃ ।
આત્મતૃપ્તો નરો યઃ સ્યાત્તસ્યાર્થો નૈવ વિદ્યતે

કાર્યાકાર્યકૃતીનાં સ નૈવાપ્નોતિ શુભાશુભે।
કિંચિદસ્ય ન સાધ્યં સ્યાત્સર્વજન્તુષુ સર્વદા

અતોઽસક્તનયા ભૂપ કર્તવ્યં કર્મ જન્તુભિઃ ।
સક્તોઽગતિમવાપ્નોતિ મામવાપ્નોતિ તાદૃશઃ

પરમાં સિદ્ધિમાપન્નાઃ પુરા રાજર્ષયો દ્વિજાઃ ।
સંગ્રહાય હિ લોકાનાં તાદૃશં કર્મ ચારભેત્

શ્રેયાન્યત્કુરુતે કર્મ તત્કરોત્યખિલો જનઃ ।
મનુતે યત્પ્રમાણં સ તદેવાનુસરત્યસૌ

વિષ્ટપે મે ન સાધ્યોઽસ્તિ કશ્ચિદર્થો નરાધિપ ।
અનાલબ્ધશ્ચ લબ્ધવ્યઃ કુર્વે કર્મ તથાપ્યહમ્

ન કુર્વેઽહં યદા કર્મ સ્વતન્ત્રોઽલસભાવિતઃ।
કરિષ્યન્તિ મમ ધ્યાનં સર્વે વર્ણા મહામતે

ભવિષ્યન્તિ તતો લોકા ઉચ્છિન્નાઃ સંપ્રદાયિનઃ ।
હન્તા સ્યામસ્ય લોકસ્ય વિધાતા સંકરસ્ય ચ

કામિનો હિ સદા કામૈરજ્ઞાનાત્કર્મકારિણઃ ।
લોકાનાં સંગ્રહાયૈતદ્વિદ્ધાન્કુર્યાદસક્તધીઃ

વિભિન્નત્વમતિં જહ્યાદજ્ઞાનાં કર્મચારિણામ્ ।
યોગયુક્તઃ સર્વકર્માણ્યર્પયેન્મયિ કર્મકૃત

અવિદ્યાગુણસાચિવ્યાત્કુર્વકર્માણ્યતન્દ્રિતઃ ।
અહંકારાન્મન્દબુદ્ધિરહં કર્તેતિ યોઽબ્રવીત્

યસ્તુ વેત્ત્યાત્મનસ્તત્ત્વં વિભાગાદ્ ગુણકર્મણોઃ ।
કરણં વિષયે વૃત્તમિતિ મત્વા ન સજ્જતે

કુવન્તિ સફલં કર્મ ગુણૈસ્ત્રિભિર્વિમોહિતાઃ ।
અવિશ્વજ્ઞાસ્વાત્મદ્રુહો વિશ્વવિન્નૈવ લઙઘયેત

નિત્યં નૈમિત્તિકં તસ્માન્મયિ કર્માર્પયેદ્બુધઃ ।
ત્યક્ત્વાઽહંમમતાબુદ્ધિં પરાં ગતિમવાપ્નુયાત્

અનીર્ષ્યન્તો યે મયોક્તમિદં શુભમ્ ।
અનુતિષ્ઠન્તિ યે સર્વે મુક્તાસ્તેઽખિલકર્મભિઃ

યે ચૈવ નાનુતિષ્ઠન્તિ અશુભા હતચેતસઃ ।
ઈર્ષ્યમાણાન્મહામૂઢાન્નષ્ટાંસ્તાન્વિદ્ધિ મે રિપૂન્

તુલ્યં પ્રકૃત્યા કુરુતે કર્મ યજ્જ્ઞાનવાનપિ ।
અનુયાતિ ચ તામેવ ગ્રહસ્તત્ર મુધા મતઃ

કામશ્ચૈવ તથા ક્રોધઃ ખાનામર્થેષુ જાયતે।
નૈતયોર્વશ્યતાં યાયાદસ્ય વિધ્વંસકૌ યતઃ

શસ્તોઽગુણો નિજો ધર્મઃ સાંગદાન્યસ્ય ધર્મતઃ ।
નિજે તસ્મિન્મૃતિઃ શ્રેયઃ પરત્ર ભયદઃ પરઃ

વરેણ્ય ઉવાચ ।
પુમાન્યત્કુરુતે પાપં સ હિ કેન નિયુજ્યતે ।
અકાંક્ષન્નપિ હેરમ્બ પ્રેરિતઃ પ્રબલાદિવ

શ્રીગજાનન ઉવાચ ।
કામક્રોધૌ મહાપાપૌ ગુણદ્વયસમુદ્ભવૌ ।
નયન્તૌ વશ્યતાં લોકાન્વિદ્ધ્યેતૌ દ્વેષિણૌ વરૌ

આવૃણોતિ યથા માયા જગદ્વાષ્પો જલં યથા ।
વર્ષામેઘો યથા ભાનું તદ્વત્કામોઽખિલાંશ્ચ રુટ્

પ્રતિપત્તિમતો જ્ઞાન છાદિતં સતતં દ્વિષા ।
ઇચ્છાત્મકેન તરસા દુષ્પૂરેણ ચ શુષ્મિણા

આશ્રિત્ય બુદ્ધિમનસી ઇન્દ્રિયાણિ સ તિષ્ઠતિ ।
તૈરેવાચ્છાદિતપ્રજ્ઞો જ્ઞાનિનં મોહયત્યસૌ

તસ્માન્નિયમ્ય તાન્યાદૌ સમનાંસિ નરો જયેત્ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ શાન્તિકરં પાપં મનોભવમ્

અંતસ્તાનિ પરાણ્યાહુસ્તેભ્યશ્ચ પરમં મનઃ ।
તતોઽપિ હિ પરા બુદ્ધિરાત્મા બુદ્ધેઃ પરો મતઃ

બુદ્ધ્વૈવમાત્મનાત્માનં સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના ।
હત્વા શત્રું કામરૂપં પરં પદમવાપ્નુયાત્ ૪૩ ( ૬૩૮૯)
ૐતત્સદિતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થ શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ઉત્તરખણ્ડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે ઽકર્મયોગોઽ નામ દ્વિતીયોધ્યાયઃ ॥૧

અધ્યાય ૧૪૦ પ્રારંભ :-
શ્રીગજાનન ઉવાચ ।
પુરા સર્ગાદિસમયે ત્રૈગુણ્યં ત્રિતનૂરહમ્ ।
નિર્માય ચૈનમવદં વિષ્ણવે યોગમુત્તમમ્

અર્યમ્ણે સોઽબ્રવીત્સોઽપિ મનવે નિજસૂનવે ।
તતઃ પરમ્પરાયાતં વિદુરેનં મહર્ષયઃ

કાલેન બહુના ચાયં નષ્ટઃ સ્યાચ્ચરમે યુગે।
અશ્રદ્ધેયો હ્યવિશ્વાસ્યો વિગીતવ્યશ્ચ ભૂમિપ

એનં પુરાભવં યોગં શ્રુતવાનસિ મન્મુખાત્ ।
ગુહયાદ્ગુહયતમં વેદહરસ્યં પરમં શુભમ્

વરેણ્ય ઉવાચ ।
સાંપ્રતં ચાવતીર્ણોઽસિ ગર્ભતસ્ત્વં ગજાનન ।
પ્રોક્તવાન્કથમેનં ત્વં વિષ્ણવે યોગમુત્તમમ

શ્રીગજાનન ઉવાચ।
અનેકાનિ ચ તે જન્માન્યતીતાનિ મમાપિ ચ।
સંસ્મરે તાનિ સર્વાણિ ન સ્મૃતિસ્તવ વર્તતે

મત્ત એવ મહાબાહો જાતા વિષ્ણ્વાદયઃ સુરાઃ ।
મય્યેવ ચ લયં યાન્તિ પ્રલયેષુ યુગે યુગે

અહમેવ પરો બ્રહ્મા મહારુદ્રોઽહમેવ ચ ।
અહમેવ જગત્સર્વં સ્થાવરં જંગમં ચ યત્

અજોઽવ્યયોઽહં ભૂતાત્માઽનાદિરીશ્વર એવ ચ ।
આસ્થાય ત્રિગુણાં માયાં ભવામિ બહુયોનિષુ

અધર્મોપચયો ધર્માપચયો હિ યદા ભવેત્ ।
સાધૂન્સંરક્ષિતું દુષ્ટાંસ્તદાત્તું સંભવામ્યહમ્

ઉચ્છિદ્યાધર્માનિચયં ધર્મસંસ્થાપયામ્યહમ્ ।
હન્મિ દુષ્ટાંશ્ચ દૈત્યાંશ્ચ નાનાલીલાકરો મુદા

વર્ણાશ્રમાન્મુનીન્સાધૂન્પાલયે બહુરૂપધૃક્ ।
એવં યો વેત્તિ સંભૂતીમ્મમ દિવ્યાં યુગે યુગે

તત્તત્કર્મ ચ વીર્યં ચ મમ રૂપં સમાસતઃ ।
ત્યક્ત્વાહં મમતાબુદ્ધિં ન પુનર્ભૂઃ સ જાયતે

નિરીહા નિર્ભયારોષા મત્પરા મદ્યપાશ્રયાઃ ।
વિજ્ઞાન તપસા શુદ્ધા અનેકે મામુપાગતાઃ

યેન યેન હિ ભાવેન સંસેવન્તે નરોત્તમાઃ ।
તથા તથા ફલં તેભ્યઃ પ્રયચ્છામ્યવ્યયઃ સ્ફુટમ્

જનાઃ સ્યુરિતરે રાજન્મમ માર્ગાનુયાયિનઃ ।
તથૈવ વ્યવહારં તે સ્વેષુ ચાન્યેષુ કુર્વતે

કુર્વન્તિ દેવતાપ્રીતિં વાઞ્છન્તઃ કર્મણાં ફલમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તીહ તે લોકે શીઘ્રં સિદ્ધિં હિ કર્મજામ્

ચત્વારો હિ મયા વર્ણા રજઃસત્ત્વતમોંશતઃ ।
કર્માંશતશ્ચ સંસૃષ્ટા મૃત્યુલોકે મયા નૃપ

કર્તારમપિ માં તેષામકર્તારં વિદુર્બુધાઃ ।
અનાદિમીશ્વરં નિત્યમલિપ્તં કર્મજૈર્ગુણૈઃ

નિરીહં યોઽભિજાનાતિ કર્મ બધ્નાતિ નૈવ તમ્।
ચક્રુઃ કર્માણિ બુદ્ધ્વૈવં પૂર્વં પૂર્વં મુમુક્ષવઃ

વાસનાસહિતાદાદ્યાત્સંસારકારણાદ્દૃઢાત્ ।
અજ્ઞાનબન્ધનાજ્જન્તુર્બુદ્ધ્વાયં મુચ્યતેઽખિલાત્

તદકર્મં ચ કર્માપિ કથયામ્યધુના તવ।
યત્રદા મૌનં ગતા મોહાદૃષયો બુદ્ધિશાલિનઃ

તત્ત્વં મુમુક્ષુણા જ્ઞેયં કર્માકર્મવિકર્મણામ્ ।
ત્રિવિધાનીહ કર્માણિ સુનિન્નૈષાં ગતિપ્રિય

ક્રિયાયામક્રિયાજ્ઞાનમક્રિયાયાં ક્રિયામતિઃ ।
યસ્ય સ્યાત્સ હિ મર્ત્યેઽસ્મિંલ્લોકે મુક્તોઽખિલાર્થદૃક્

કર્માંકુરવિયોગેન યઃ કર્માણ્યારભેન્નરઃ ।
તત્ત્વદર્શનનિર્દગ્ધક્રિયમાહુર્બુધા બુધમ્

ફલતૃષ્ણાવિહાયસ્યાત્સદા તૃપ્તો વિસાધનઃ।
ઉદ્યુક્તોઽપિ ક્રિયાં કર્તું કિંચિન્નૈવ કરોતિ સઃ

નિરીહો નિગૃહીતાત્મા પરિત્યક્તપરિગ્રહઃ ।
કેવલં વૈ ગૃહં કર્માચરન્નાયાતિ પાતકમ્

અદ્વન્દ્વોઽમત્સરો ભૂત્વા સિદ્ધૌસિદ્ધ્યૌઃ સમશ્ચ યઃ ।
યથાપ્રાપ્ત્યીહ સંતુષ્ટઃ કુર્વન્કર્મ ન બધ્યતે

અખિલૈર્વિષયૈર્મુક્તો જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાનપિ ।
યજ્ઞાર્થં
તસ્ય સકલં કૃતં કર્મ વિલીયતે

અહમગ્નિર્હવિર્હોતા હુતં યન્મયિ ચાર્પિતમ્ ।
બ્રહ્માપ્તવ્યં ચ તેનાથ બ્રહ્મણ્યેવ યતો રતઃ

યોગિનઃ કેચિદપરે દિષ્ટં યજ્ઞં વદન્તિ ચ ।
બ્રહ્માગ્નિરેવ યજ્ઞો વૈ ઇતિ કેચન મેનિરે

સંયમાગ્નૌ પરં ભૂપ ઇન્દ્રિયાણ્યુપજુહ્વતિ ।
ખાગ્નિષ્વન્યે તદ્વિષયાઞ્શબ્દાદીનુપજુહ્વતિ

પ્રાણાનામિન્દ્રિયાણાં ચ પરે કર્માણિ કૃતત્સ્નશઃ।
નિજાત્મરસિરૂપેઽગ્નૌ જ્ઞાનદીપ્તે પ્રજુહ્વતિ

દ્રવ્યેણ તપસા વાપિ સ્વાધ્યાયે નાપિ કેચન ।
તીવ્રવ્રતેન યતિનો જ્ઞાનેનાપિ યજન્તિ મામ્

પ્રાણેઽપાનં તથા પ્રાણમપાને પ્રક્ષિપન્તિ યે ।
રુદ્ધ્વા ગતીંશ્ચોભયોસ્તે પ્રાણાયામપરાયણાઃ

જિત્વા પ્રાણાન્પ્રાણગતીરુપજુહ્વતિ તેષુ ચ ।
એવં નાના યજ્ઞરતા યજ્ઞધ્વંસિતપાતકાઃ

નિત્યં બ્રહ્મ પ્રયાન્ત્યેતે યજ્ઞાશેષામૃતાશિનઃ ।
અયજ્ઞકારિણો લોકો નાયમન્યઃ કુતો ભવેત્

કાયિકાદિત્રિધાભૂતાન્યજ્ઞાન્વેદે પ્રતિષ્ઠિતાન્ ।
જ્ઞાત્વા તાનખિલાન્ભૂપ મોક્ષસેઽખિલબન્ધનાત્

સર્વેષાં ભૂપ યજ્ઞાનાં જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરો મતઃ ।
અખિલં લીયતે કર્મ જ્ઞાને મોક્ષસ્ય સાધને

તજ્જ્ઞેયં પુરુષવ્યાઘ્રપ્રશ્નેન નતિતઃ સતામ્ ।
શુશ્રૂષયા વદિષ્યન્તિ સન્તસ્તત્ત્વવિશારદાઃ

નાનાસંગાન્જનઃ કુર્વન્નૈકં સાધુસમાગમમ્ ।
કરોતિ તેન સંસારે બન્ધનં સમુપૈતિ સઃ

સત્સંગાદ્ગુણસંભૂતિરાપદાં લય એવ ચ ।
સ્વહિતં પ્રાપ્યતે સર્વૈરિહ લોકે પરત્ર ચ

ઇતરત્સુલભં રાજન્સત્સંગોઽતીવદુર્લભઃ ।
યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્બન્ધમેતિ જ્ઞેયં તતો યતઃ

તતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વાત્મન્યેવાભિપશ્યતિ ।
અતિપાપરતો જન્તુસ્તતસ્તસ્માત્પ્રમુચ્યતે

વિવિધાન્યપિ કર્માણિ જ્ઞાનાગ્નિર્દહતિ ક્ષણાત્ ।
પ્રસિદ્ધોઽગ્નિર્યથા સર્વં ભસ્મતાં નયતિ ક્ષણાત્

ન જ્ઞાનં સમતામેતિ પવિત્રમિતરન્નૃપ ।
આત્મન્યેવાવગચ્છન્તિ યોગાત્કાલેન યોગિનઃ

ભક્તિમાનિન્દ્રિયજયી તત્પરો જ્ઞાનમાપ્નુયાત્ ।
લબ્ધ્વા તત્પરમં મોક્ષં સ્વલ્પકાલેન યાત્યસૌ

ભક્તિહીનો ઽશ્રદ્દધાનઃ સર્વત્રસંશયી તુ યઃ।
તસ્ય શં નાપિ વિજ્ઞાતમિહ લોકે ન ચાપરે

આત્મજ્ઞાનરતં જ્ઞાનનાશિતાખિલસંશયમ ।
યોગાસ્તાખિલકર્માણં બધ્નન્તિ ભૂપ તાનિ ન

જ્ઞાનખડ્ગપ્રહારેણ સંભૂતામજ્ઞતાં બલાત્।
છિત્ત્વાઽન્તસંશયં તસ્માદ્યોગયુક્તો ભવેન્નરઃ ૨.૧૪૦.૫૦ (૬૪૩૯)
ઓં તત્સદિતિ શ્રીમદ્ગણેશગીતાસૂપનિષદર્થગર્ભાસુ યોગામૃતાર્થં શાસ્ત્રે શ્રીમદાદિ શ્રીમન્મહાગાણેશ્વરે મહાપુરાણે ઉત્તરખંડે બાલચરિતે શ્રીગજાનનવરેણ્યસંવાદે બ્રહ્માર્પણયોગો નામ તૃતીયોધ્યાયઃ ॥૩