Ganesha Purana · Chapter 2.121.125

adhyāya १२१ prāraṃbha :-
ka uvāca /
vīrabhadrādibhirvīraiḥ sukhāsīnaṃ gaṇeśvaram/
āyayurvegato devā bhītāḥ śvāsamākulāḥ

nyavedayanta vṛttāntaṃ svayaṃ sindhuḥ samāgataḥ /
menire te punaḥ prāptaṃ kālaṃ saṃhartumātmanaḥ

tato harṣānmayūreśo ruroha śikhanaṃ tadā /
āyudhāni ca catvāri pragṛhaya ca jagarja ca

namaskṛtya śivaṃ vegādyayau pradyotayandiśaḥ /
tadāśīḥkavaco vīrasahito vāhinīyutaḥ

yāvatsa purato yāti siṃdhuṃ hantuṃ samudyataḥ/
tāvatṣaḍānanaḥ prāha yāmi yuddhāya vighnarāṭ

tiṣṭhatsu bahuvīreṣu kathaṃ yuddhāya yāsyasi /
pauruṣaṃ paśya sarvaṣāṃ tasminkṣīṇe raṇaṃ kuru

evamuktvā namaskṛtya yayau yuddhāya ṣaṇmukhaḥ /
caturaṃgabalaṃ gṛhaya siṃdhusenāmathāvadhīt

so'pi tāṃ nyahanatsenāṃ nānāśastraiḥ śaravrajaiḥ /
sahasva praharasvādya hanmi saṃmukhatāṃ vraja

evaṃ kolahalo'pyāsīdvīrāṇāṃ tatra yuddhayatām /
peturvīrāḥ śastrahatāḥ śarajālagatāsavaḥ

chinnāṃgā bhinnapādāśca chinnabāhūrumastakāḥ/
asibhirbhiṇḍipālaiśca kuntairmudgarasaṃcayaiḥ

mārayanmiśritā vīrāstānparānyuddhadurmadān /
kolāhalo mahānāsītkṣveḍitairhreṣitairapi

vādyadhvanipratidhvānairbṛṃhitai rathanemibhiḥ /
asaṃbaddhamabhūdyuddhaṃ senayorubhayorapi

yathāpratijñaṃ vīrāste nijaghnurmaṃstakaṃ mukham /
netre bāhūdaraṃ nābhiṃ pādau gulphau ca jānunī

ko'pi hastena pādena ko'pi khaḍgena nāśayan /
asinā ke'pyarigaṇānandhakāre mahatyapi

astaṃ yāte dinakare dṛṣṭvā pṛṣṭvā nijaghnire /
devāñjñātvā'surā jaghnuritarānitare'pi ca

asṛkpravāhastatrāsītpradhane tumule tadā /
vahanpretāniṣajjīvā huṃkāreṇa ca tānpare

balānniṣkāśayāmāsurviśalyāṃścakrire yathā /
ito na sene paṃcāhavirāma yuddhalaṃpaṭe /
evaṃ padātāḥ sindhoste koṭiśo'tha hatāḥ suraiḥ

tato'gāttadgajānīkamasaṃkhyaṃ śastrasaṃyutam /
dhiṣṭhitaṃ sādibhirvīrairnānāyuddhaviśāradaiḥ

vīrabhadrādayo jaghnurgajasenāṃ duratyayām /
keṣāṃcinmastakā bhinnāḥ keṣācicca karā dvijāḥ

agniśastradharaiḥ kecitpātitā vīrasaṃyutāḥ /
vīrabhadro'tivīryeṇa gajenaivāhanadgajama

petaturaṣṭadhā bhinnāvubhāvapi tadā gajau/
tataḥ ṣaḍānanonighnangajānīke vyarocata

vīraistu sahitānmattānanantānkarisaṃcayān /
śaktyā śarairanekaiḥ so'nāśayatṣaḍdhanuṣcyutaiḥ

hiraṇyagarbho'nekavīrayutāṃstānapyapātayat /
bhūtarājo'pi śastraistāngajānnānāvidhānraṇe

nyapātayadvīrayuktānnārācakṣatajīvitān /
siṃho bhūtvā puṣpadanto dārayāmāsa tāngajān

nandī tu gajarūpeṇa babhaṃja tāngajānbahūn /
anyaiśca śarasaṃghātaiḥ sarve te vinipātitāḥ

kaṃcitpucche gṛhītvebha bhrāmayitvā paro'kṣipat /
ubhāvapi layaṃ yātau dṛḍhāghātena cūrṇitau

tato'śvacārā yuyudhurgajānīke nivārite/
asaṃkhyātānnijaghnustānsurānnānāyudhai raṇe

patitā mūrchitā devāḥ punaḥ saṃjñāṃ ca lebhire /
tato vividhuraśvasthānvīrānaśvānatho ruṣā

krodhena devānghnanti sma hayārūḍhā mahāsurāḥ /
surāṃstānninyurantaṃ te śastrāstraśaravṛṣṭibhiḥ

ṣaḍvīrāḥ punarāyātāḥ śrutvā devānhatānyudhi /
tataste punarājaghnurdaiteyānaśvasādinaḥ

catvāraste caturdikṣu prāyudhyanbalavattaram /
rarakṣaturubhau sainyaṃ svīyaṃ devagaṇairyutam

mārayāmāsuraśvāṃstānaśvasthānvīrasaṃyutān /
ayudhyanpādacāreṇa nighnanto'rigaṇānbahūn

koṭikoṭimitāstatra petuste tu śarārditāḥ /
nandī bhṛṃgī hatānaśvānpatitānvīkṣya sādinaḥ

pādāghātena tenāśu pātayannandikeśvaraḥ /
vīrabhadro'pyasaṃkhyātānaśvayodhānnyapātayat

hateṣu mukhyavīreṣu caturbhiḥ sarvato diśam /
kalpānta iva tatrāsīddaityānāṃ raṇakarmaṇām

tataḥ kecitsuragaṇānpedire śaraṇaṃ tadā ///
hāhākāro mahānāsīddaityasainyāśvasādiṣu

evaṃ hatvā'khilāṃ senāṃ ṣaḍvīrāste mudaṃ yayu /
vādyatsu sarvavādyeṣu jagarjustuṣṭuvurvibhum

jayaḥ prāpto mayūreśaprabhāvātsmaraṇānnateḥ /
tataḥ sindhuḥ samākarṇya śaraṇāmatavākyataḥ

vṛttāṃtaṃ hatasenāyā hastyaśvarathasaṃyutaḥ /
amātyānsarvavīrāṃśca provāca yuddhalālasaḥ

sindhuruvāca /
ye ye gacchanti yoddhārastāñchṛṇomi hatānparaiḥ /
idānīṃ yāmi taṃ hantuṃ guṇeśaṃ ca svayaṃ balāt

ka uvāca /
ityuktvā kṣveḍitenāsau gaganaṃ ca diśo daśa /
nādayāmāsa trīṃllokāngrasanbhūsvargamaṇḍalam

yojayitvā'kṣipadbāṇamākarṇakarṣaṇājjavāt /
senāyāṃ vīrabhadrādipālitāyāṃ mahābalaiḥ

nirīkṣya sarvavīrānsa bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe /
astramantreṇa sahasā śatajaptena daityarāṭ

kṛpīṭayoniḥ sahasā tasmājjāto dadāha tām /
devasenāṃ ca pṛthivīṃ savanāṃ ca saparvatām

tato'paśyansainikāste dahayamānānkṛśānunā /
puruṣaṃ vahnisaṃbhūtaṃ jaṭilaṃ dīptatejasam

vidyujjihvaṃ karālāsyaṃ gilantaṃ devasainikān /
ṣaḍānādayo bhītā dudruvuste diśo daśa

yaṃ yaṃ sa bhakṣati smājau sa sa prāpa smaranmudā /
nijadhāma mayūreśameva mattā'khilā camūḥ

yato yato yāti senā tavastadvaktrasaṃbhavaḥ /
tanūnapāddahatyenāṃ pralayāgniriva jvalan

evaṃ sā vahninā dagdhā mayūreśasya vāhinī/
dhūmāndhakāre mahati na prājñāyata kiṃcana

tataḥ sarve mayūreśapṛṣṭhabhāgaṃ samāśritāḥ /
trāhi trāhīti jalpanto dagdhāste jātavedasā

anivārya mahāstraṃ tad dṛṣṭvā devo mayūrarāṭ /
nistejāścintayāmāsa bhīto loke laghutvataḥ

śivaḥ prasādaṃ cetkuryāttadaivātra jayo bhavet /
ityuktvā paraśuṃ gṛhaya mantrayitvā'kṣipanbalāt

mahasā jitasūryaḥ sa garjayanagaganaṃ diśaḥ /
yāto dahanvairisenāṃ jagatkalpānalo yathā

tasmādapi mahānekaḥ puruṣaḥ samajāyata /
yasyāsye sarvabhūgolaḥ kinnu māsyati sāmbaraḥ

puruṣaḥ puruṣeṇāsāvastramastreṇa vai tadā/
ayudhyatāṃ tato jagmurdraṣṭuṃ devarṣayastadā

daityāstraṃ bhakṣitaṃ tena kṛtāntāstreṇa satvaram /
yayau senāṃ ca nirdagdhuṃ jvālāmāliva havyabhuk

daityarājo'pi taṃ dṛṣṭvā bāṇavṛṣṭimavāsṛjat /
ekasmānmantritādbāṇādanantā niḥsṛtāḥ śarāḥ

devasenācarāsteṣu nimagnā vegaśālinaḥ/
mayūreśaḥ krodhavaśānnānā'strāṇi tadā'sṛjat

tairastrairdaityarājasya nirasyāstrāṇi sarvaśaḥ /
abhakṣayaddaityasenāṃ sa kālapuruṣaḥ punaḥ

yato yataḥ palāyante'surāstatra ca yāti saḥ /
cintākrāntastato daityaḥ kartavyaṃ nābhyapadyata

kiṃ kartavyaṃ va gantavyaṃ kva ca stheyamacintayat /
astaṃ yāte dinakare svadhāmapratyapadyata

gacchanskhalanpatanbhūmau naṣṭakuṇḍalabhūṣaṇaḥ /
nagaraṃ prāviśadasau tataḥ śambhurivāparaḥ

gupta evāvasatkvāpi strīṇāṃ caivānujīvinām /
jagarja sagaṇo devo jñātvā tadvṛttamāśu saḥ

tena nādena sahasā nāditaṃ bhuvanatrayam /
saṃjahāra kṛtāntāstraṃ mantravidbhujagaṃ yathā

svaniveśaṃ jagāmāśu mayūreśo gaṇairvṛtāḥ ६५ (५५०८) //
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ //१२१// //
//
adhyāya १२२ prāraṃbha :-
ka uvāca /
siṃhāsanasthe deveśa mayūreśe gaṇairvṛte /
gautamādyā munigaṇāḥ praśaśaṃsurguṇeśvaram

ṛṣaya ūcuḥ /
yena śakro jitaḥ saṃkhye nāgaiḥ śeṣo dharātale /
tasya kā gaṇanānyeṣāṃ so'pi yuddha jitastvayā

rakṣitā bahavastasmātsindhorduṣṭātsureśvara /
gaṇānāṃ sarvalokānāmanyathā jīvanaṃ katham

ka uvāca /
itthaṃ teṣu vadatveva tatkīrtiṃ girijā yayau /
āliṃgya prāha putraṃ sā śrānto'si yuddhalālasaḥ

tataḥ śīghraṃ samāyāto bhargo devaṃ sa sasvaje /
uvācendrādibhirdevairasādhyaṃ kṛtavānasi

parabrahmasvarūpasya carācaragurorapi /
sarvajñasya dharābhāroddharaṇe niratasya te

mahimānaṃ svarūpāṇi brahmādyā na viduḥ surāḥ /
gautamādyāśca munayaḥ śaktiḥ kā tatra no bhavet

ka uvāca /
itthaṃ vadati deveśe śive'tha pārvatī jagau /
nārado munivaryo'sau mātaḥ śaṇu vaco mama

bahavo vāsarā jātā atra sthāne kadā śive /
mokṣameṣyati daityo'sau sindhurnaṣṭatamo'naghe

kadā vivāho bhavitā mayūreśasya suvrate /
vāsavādyā jitā yena nāśaṃ sa kathameṣyati

ājñāṃ dehi gamiṣyāmaḥ punareṣyāma satvaram /
kadā syuḥ sindhudaityātte devāśca muktabandhanāḥ

daityasya maraṇaṃ mātarasādhyaṃ dṛśyate mayā /
ka uvāca /
surarṣervākyamākarṇya procustaṃ te gaṇāstadā

ṣaḍānanādayo vīrā nāradaṃ devadarśanam /
uddīpayantaṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ sureśvaram

āścaryaṃ nāradamune sarvajñasyāpi te'nagha /
etadarthaṃ samāyāto nijadhāmno bhuvaṃ vibhuḥ

avāptasakalārtho'sau mayūreśo'khilārthakṛt /
aguṇasya guṇeśasya guṇakṣobhavidhāyinaḥ

svarūpaṃ kiṃ na jānāsi brahmādyairanirūpitam /
mayūreśasya vīryaṃ ca bhūbhārottāraṇaiṣiṇaḥ

indrādyavadhyānasurānnighnato balaśālinaḥ /
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakasyākhilātmanaḥ

utpattisthitisaṃhārakāriṇo jagatāmapi /
ka uvāca /
iti tadbhāratīṃ śrutvā punaḥ provāca nāradaḥ

yadā drakṣyāmi taṃ daityaṃ nihataṃ muktimāgatam /
tadā sarvaṃ vacaḥ satyaṃ manye'haṃ nānyathā kvacit

niśamyetthaṃ vacastasya cukrodha sa mayūrarāṭ /
jagarja krodhadīpto'sau nādayanbhuvanatrayam

dahanniva trilokīṃ sa śīrṇayanpṛthivīmapi /
meghagambhīrayā vācā babhāṇa taṃ muni tadā

mayūreśa uvāca /
mānyo'si brahmaputratvātsarvajñatvānmunīśvara /
atastvāṃ prabravīmyadya maryādāṃ paripālayan

tava prasādādbrahmāṇḍaṃ prāśayiṣye'ntakaṃ kṣaṇāt /
bhūgolaṃ nyubjatāṃ neṣye śoṣayiṣye'mbudhīnapi

cālayiṣye tathā meruṃ mune niśvāsavāyunā /
śṛṇu nārada satyāṃ me pratijñāmadya sarvaga

haniṣye sindhudaityaṃ taṃ nātra kāryā vicāraṇā /
ka uvāca ///
ityuktvā prayayau yoddhuṃ baryā /rūḍho vināyakaḥ

āhatustaṃ tadā nandī bhṛṃga caubhau vināyakam /
āvāṃ yuddhaṃ kariṣyāvo paśya nau raṇakauśalam

ityuktvā vāyuvegena gatau tau gaṇḍakīṃ purīm /
vīrabhadro bhūtarājo yayau śrutvā tayorgatim

tadā cakampe dharaṇī śeṣo vihvalatāṃ yayau/
dadṛśuste ca catvāro durgaṃ durgaṃ sureśvaraiḥ

paryaṃke sukhamāsīnaṃ sindhuṃ cārā nyavedayan /
catvāraḥ parvatākārā garjayanto diśo nabhaḥ

vīrāstava purīṃ yātāḥ kiṃ sthito'si mahāsura /
śrutvetthaṃ vacanaṃ sindhurmagnaścintārṇave kṣaṇāt /
durgāpi cintayāviṣṭā sā so'pi śyāmatāmiyāt

adhomukhatayā cobhau duḥkhaṃ prāpaturaṃjasā /
durgā proce mahārāja mayoktaṃ na kṛtaṃ tvayā

tasyedaṃ hi phalaṃ prāptamidānīṃ kiṃ nu cintayā/
evaṃ vadati sā vākyaṃ tāvatte vīrasattamāḥ

nānāścaryayutaṃ nānāratnakāṃcananirmitam /
anekaśikharaṃ tasya sabhāmaṇḍapamāyayuḥ

uḍḍīya sahasā bhṛṃgī tasthau kruddhastu maṇḍape /
babhaṃja maṇḍapaṃ sadyaḥ sa balena mahābalaḥ

aṃgaṇe tasya khaṇḍāni patitāni samantataḥ /
tattastrayo'pi te vīrā bhṛṃgiṇaṃ samupāgataḥ

yuddhāveśāruṇamukhāḥ sasainyaṃ taṃ grasiṣṇavaḥ /
dṛṣṭvā tatkarma teṣāṃ tu sindhusenā yayau puraḥ

khaḍgacarmadhanurbāṇakuntamudgaradhāriṇī /
ghnantu ghnantu mahāvegāṃścaturo vīrapuṃgavān

ityuktvā caturo hantumāgatā daityasainikāḥ /
asaṃkhyātāścatubhistairyuyudhurjātasaṃbhramāḥ

hanmi tvāṃ jahi mahyaṃ cetyatra kolāhalo'bhavat /
tato'bhūttumulaṃ yuddhaṃ caturbhirdaityasenayā

rajondhakāre śastrāṇāṃ prakāśenāvalokayan /
śatakoṭi hatā daityāścaturbhiḥ saṃyuge tadā

asaṃkhyātānmahāvīrānpothayāmāsurojasā /
gṛhītvā pādayoste tānbhrāmayitvā punaḥ punaḥ

nabho'kṣipanmahāvīrāste bhūmau śatadhā'patana /
śarairastraiśca śastraiśca pādena karaghātataḥ

nāśitā sarvasenā sā daiteyī raṇamaṇḍale /
tataste tadgṛhaṃ gatvā sindhuṃ paryaṅkasaṃsthitam

raṇastambhaṃ samāninyurdhṛtvā keśeṣu vegataḥ /
tataḥ sindhurmahāstraiḥ sa cakre yuddhaṃ tu taiḥ saha

vyasṛjatpannagāstraṃ sa bhujagairveṣṭitāstrayaḥ /
garuḍāstraṃ ca sahasā bhṛṃgiṇā'moci tatkṣaṇāt

agnyastre mocite tena parjanyāstraṃ ca so'sṛjat /
vāyvastre mocite tena parvatāstraṃ ca te'sṛjan

tataste mallayuddhena yodhayāmāsurādarāt /
nandī tu pātayāmāsa mukuṭaṃ daityamastakāt

bhṛṃgī tu tāḍayāmāsa pṛṣṭhe daityaṃ mahāruṣā /
vīrabhadro'grahīdbhāryāṃ kace tasyātha paśyataḥ

bhūtarājo jaghānainaṃ lattayā vairabhāvataḥ /
durgā netre nimīlyaiva nāpaśyattaṃ tathāvidham

nindantī tasya karmāṇi papāla nijamandiram /
āveśānsindhudaityo'pi vīrabhadraṃ pade'grahīt

muṣṭinā nandinaṃ hatvā śikhāmākramya bhṛṃgiṇaḥ /
apātayad bhūmitale bhūtarājo mumūrcha ha

mukuṭaṃ mastake nyasya muktāhāraṃ gale tathā /
turaṃgavaramāruhya śeṣānāhūya sainikān

haniṣye'dya mayūreśamityuktvā yuyadhe punaḥ /
jagarja sahasā daityo garjayanvidiśo diśaḥ

gateṣu teṣu vīreṣu caturṣu gaṇanāyakam /
vadatsu daityasenāyāṃ sarveṣāṃ nāśanaṃ kṛtam

ānītaḥ sindhudaityo'pi raṇabhūmiṃ gaṇeśvara /
alpasenācarairyuktaṃ mocayainaṃ bhavārṇavāt

vayameva haniṣyāmo nājñāsīttava vighnarāṭ ५६ (५५६२) //
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dvāviṃśottaraśatatamodhyāyaḥ //१२२// //
//
adhyāya १२३ prāraṃbha :-
ka uvāca /
āgataṃ sindhumākarṇya jahṛṣe sa mayūrarāṭ /
nīlakaṇṭhaṃ samāruhaya yayau yuddhāya satvaraḥ

caturbhirāyudhaiḥ sarvā bhāsanvidiśo diśaḥ /
kalpāntameghasadṛśanādena nādayannabhaḥ

dadarśa purataḥ sindhuṃ yuddhāya kṛtaniścayam /
so'pyenaṃ samare dṛṣṭvā paśyati sma punaḥ punaḥ

yathā siṃhaṃ nāgarājo garuḍaṃ cātha vāyubhuk /
madhukaiṭabhau yathā viṣṇuṃ tripuro vā śivāpatim

śumbho vāpi niśumbho vā jagadambāṃ mahābalām /
tato yuddhaṃ prakurvāte nānāśastraiḥ parasparam

japākusumasaṃkāśau dehau jātau tadā tayoḥ /
dadāha pṛthivīṃ sādriṃ śastrasaṃghadṛjo'nalaḥ

cakampe pṛthivī sarvā sābdhidvīpā saparvatā/
bāṇamādāya sindhuḥ sa vahnyāstreṇa nimantrya ca

sasarja dagdhuṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ raṇāṃgaṇe /
sa dahandevasenāṃ tāṃ daśadikṣu sasarpa ha

tataḥ pāśaṃ mayūreśo meghāstreṇa suyojya ca /
nyakṣipaddaityasenāyāṃ kampayanbhuvanatrayam

aśamacca tato vahnirjaladhārābhivṛṣṭibhiḥ/
prabhūtenātha tamasā diśo vyāptā daśāpi ca

viśīrṇāḥ parvatāstābhiḥ patitā vṛkṣasaṃcayāḥ /
ayaṃ ki pralayaḥ prāpta ityaśocatsa daityarāṭ

pavanāstreṇa tānmeghāṃstadā sindhurnyavādayat /
sa vāyuḥ kampayāmāsa gaganaṃ ca diśo daśa

tato devo'mantrayatsa kamalaṃ nijahastake /
parvatāstreṇa sahasā tatyāja daityapuṃgave

unmūlya tadrumānvyoma dyotayacca diśo daśa ///
agacchadaityasenāyāṃ prāsuvatparvatānbahūn

asaṃkhyātairgirivaraiśchāditaṃ pṛthivītalam /
na sthātumavakāśo'bhūnna ca gantumathāpi ca

pavanaṃ kuṇṭhitaṃ dṛṣṭavā parvatānsarvato'pi ca/
vajrāstraṃ prerayāmāsa tato vajrāṇi niryayuḥ

asaṃkhyātaiśca vajraiśca parvatāścūrṇitāstadā /
tatoṃ'kuśaṃ mayūreśo vajrāstreṇa nyamantrayata

sasarja teṣu vajreṣu vajrayuddhamabhūttadā /
tacchabdena cakampe bhūḥ pātālāni diśo nabhaḥ

nyapadadvajraghātena vahnirlokāndadāha saḥ /
parasparaṃ nirastāni vajrāṇyantardadhustadā

tato'vadanmahādaityo'mātyānprati mahāruṣā/
kimanena prayogeṇa bhasma kuryā kṣaṇādamum

śivabālaṃ śivāstanyapānadakṣaṃ śivocitama /
ityuktvā'bhidravaddaityo haṃtuṃ taṃ sa guṇeśvaram

dadhāra taṃ nirīkṣyaivamāyāntaṃ daityapuṃgavama /
virāḍrūpo mayūreśo bibheda sahasā nabhaḥ

caraṇākrānta pātālaḥ śrotravyāpta digantaraḥ

sahasrapādaṃ sahasā nirīkṣya sahasranetraṃ ca sahasraśīrṣam /
khaṃ rodasī vyāpya ca tiṣṭhamānaṃ sindhurmumūrchāthāpatacca bhūmau

ācchādayantaṃ hastena vyoma savai sureśvaram /
sāvadhānamanāḥ kiṃcitsasmāra ravijaṃ varama

sindhuruvāca /
raviṇā pūrvamukto'haṃ varadāne mahaujasā /
ācchādayedyo gaganamekahastena re'sura

sa te muktipadaṃ sadyo neṣyate bahukālataḥ/
atonena raṇenālaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

punarnirīkṣyamāṇo'sau hrasvakāyaṃ dadarśa tama /
ṣaḍbhujaṃ tu mayūreśaṃ paraṃ vismayamāyayau

tato'varuhya deveśo mayūreśaḥ śikhaṇḍinaḥ /
upaspṛśya jalaṃ śuddhaṃ jajāpa paramaṃ manuma

paraśuṃ mantrayāmāsa mahovyāptaṃ digantaram/
lakṣīkṛtya ripornābhiṃ sudhāmantreṇa saṃyutam

sphoṭayanniva brahmāṇḍaṃ krodharaktalocanaḥ /
jvālāmālākulaṃ taṃ sa mumoca girijāsutaḥ

sa mocyamāno gaganaṃ nādayanvidiśo diśaḥ /
bhāsayanmahasā pṛthvīṃ saparvatavanākarām

dṛṣṭvā daityaḥ samāyāntaṃ paraśuṃ kālasannibham /
śīghraṃ cakre dhanurghoraṃ śaraṃ yāvaddhi yojyate

tāvatsa bibhide nābhimamṛtābhiyutaṃ laghu /
amṛte niḥsṛte daityo vātāhata iva drumaḥ

papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ /
prasārya vaktraṃ rudhiraṃ vamanprāṇānvisṛjya saḥ

mayūreśapratāpena muktiṃ prāpa sudurlabhām /
paśyatāṃ sarvalokānāṃ tadadbhutamivābhavat

avaterurvimānāni yuddhaṃ draṣṭuṃ sthitāni ha /
papāta puṣpavṛṣṭiśca śanairmeghā jagarjire

aśīśamadrajo bhaumaṃ vavau vātaḥ sukhāvahaḥ /
praseduśca diśaḥ sarvā gandharvā madhuraṃ jaguḥ

nanṛtuścāpsaraḥ saṅaghāstuṣṭavurmunidevatāḥ /
ṣaḍānanādayo vīrā mayūreśaṃ mudā yutāḥ

sarve ūcuḥ /
parabrahmarūpaṃ cidānandarūpaṃ sadānandarūpaṃ sureśaṃ pareśam /
guṇābdhiṃ guṇeśaṃ guṇātītamīśaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ

jagadvandyamekaṃ paroṃkāramekaṃ guṇānāṃ paraṃkāraṇaṃ nirvikalpam /
jagatpālakaṃ hārakaṃ tārakaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ

mahādevasūnuṃ mahādaityanāśaṃ mahāpūruṣaṃ sarvadā vighnanāśam /
sadā bhaktapoṣaṃ paraṃ jñānakośaṃ mayūre०

anādiṃ guṇādiṃ surādiṃ śivāyā mahātoṣadaṃ sarvadā sarvavandyam /
surāryantakaṃ bhuktimuktipradaṃ taṃ mayūre०,

paraṃ māyinaṃ māyināmapyagamyaṃ munidhyeyamākāśakalpaṃ janeśam /
asaṃkhyāvatāraṃ nijājñānanāśaṃ mayūreśamā०

anekakriyākāraṇaṃ śrutyagamyaṃ trayībodhitānekakarmādibījam /
kriyāsiddhihetuṃ surendrādisevyaṃ mayūre०

mahākālarūpaṃ nimeṣādirūpaṃ kalākalparūpaṃ sadāgamyarūpam /
janajñānahetuṃ nṛṇāṃ siddhidaṃ taṃ mayū०

maheśādidevaiḥ sadā sevyapādaṃ sadā rakṣakaṃ yogināṃ citsvarūpam /
sadākāmarūpaṃ kṛpāmbhonidhiṃ taṃ mayū०

sadā bhaktānāṃ tvaṃ prasabhaparamānandasukhado yatastvaṃ lokānāṃ paramakaruṇāmāśu tanuṣe /
ṣaḍūrmīṇāṃ vegaṃ suravara sadā nāśaya vibho tato' muktiḥ ślāghyā tava bhajanato'nantasukhadāt

kimasmābhiḥ stotraṃ gajavadana te śakyamatulaṃ vidhātuṃ vā ramyaṃ guṇanidhirasi prema jagatām /
na cāsmākaṃ śaktistava guṇagaṇaṃ varṇitamaho tvadīyo'yaṃ vārāṃ nidhiriva jagatsarjanavidhiḥ

ka uvāca /
evaṃ stutvā punaste'muṃ prārthayāmāsurādarāt /
yaduktaṃ te mayūreśa tatkṛtaṃ paramaṃ vacaḥ

sarveṣāṃ surasaṅghānāmavaghyo'yaṃ hato'suraḥ///
tato'gātpārvatī tatra jahṛṣe cāliliṃga tam

śivo'pi prayayau tatra samāliṃgya tamabravīt /
samyakkṛtaṃ tvayā vatsa trailokyaṃ harṣa nirbharam

sindhorvadhaḥ sarvasurairasādhyo na ca te śramaḥ /
parākramavataḥ sarvalokarakṣāratasya ca

caturvedānirupyasya sarvavidyānidherapi /
evamuktvā gatāste tu sarve svasthānamādṛtāḥ

mayūreśaṃ namaskṛtya tato devābruvaṃśca tam /
idaṃ yaḥ paṭhate stotraṃ sa kāmaॉllabhate'khilān

sahasrāvartanātkārāgṛhasthaṃ mocayejjanam /
ayutāvartanānmartyo'sādhyaṃ yatsādhayetkṣaṇāt

sarvatra jayamāpnoti śriyaṃ paramadurlabhām /
putravāndhanavāṃścaiva vaśatāmakhilaṃ nayet

ka uvāca /
evamuktvā hyanujñātāḥ sādhvityuktvā yayuḥ surāḥ /
mayūreśo gaṇairyuktaḥ svadhāma pratyapadyata ५८ (५६२०) //
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ //१२३// //
//
adhyāya १२४ prāraṃbhaḥ- //
ka uvāca /
patite sindhudaitye tu hataśeṣā raṇe sthitāḥ /
āyayurgaṇḍakīṃ yāvattāvatte cintayā yutāḥ

ugrā durgā cakrapāṇiratiṣṭhanvihvalā bhṛśam /
tāvatteṣāṃ duṣṭacihnaṃ babhūva vividhaṃ tadā

udakśirāḥ prasuṣvāpa kāścittatrāśubhāvahaḥ /
jānunormastakaṃ nyasya tasthau tūṣṇīṃ calanniva

hanau pāṇitalaṃ nyasya tasthau kācinmudaṃ vinā /
etasminnantare dūtā yamadūtā ivāyayuḥ

atimlānamukhā dīnā nābruvanmūkatāṃ gatāḥ /
pṛṣṭāste prāhura- pare vṛttāntaṃ raṇabhūgatam

dūtā ūcuḥ /
asaṃkhyātānmahāvīrānhatvā sindhurdivaṃ gataḥ /
bālānasmānparityajya tena hīnā rudāmahe

nirīkṣya devānnihatānkruddho'gādgirijāsutaḥ///
astrairastrāṇi saṃvārya mumoca paraśuṃ śitam

tena sindhurmṛtastatra patito dharaṇītale ///
mumūrchustatra sarve'pi tadīyā nāgarāśca ha

śrutvā vārtāṃ dūtamukhādruruduḥ sarva eva te///
vilalāpātha durgā sā jaghāna śira utkaṭam

muktakeśā muhurvaktraṃ nighnatī gatabhūṣaṇā /
ugrā ca jananī cāsya cakrapāṇiḥ pitā tadā

paurāśca rurudustatra nighnantaḥ pāṇinā mukham ///
avanau śira āsphālya lulaṇṭhurghoranisvanāḥ

kaściddhūliṃ nicikṣepa mukhe śirasi duḥkhitaḥ /
hastapṛṣṭhaṃ dadaṃśānyāstābhyāṃ bhūmimathāhanat

aśapangirijāputraṃ striyo bhaṅktvā karāṃgulīḥ /
ugrovāca /
nānāyatnaistapasā sūryatuṣṭyā natyā stutyā laṅaghanaiḥ sarvadānaiḥ /
prātaḥkālānmahatastvaṃ kathaṃcicchūro mānī kena nīto'si re tvam

trilokanāyakenāhaṃ ślāghyā trailo- kyamaṃḍale /
śapiṣyanti ca māṃ lokā hatabhāgyāsi sāṃpratam

jitāḥ kṛtāntaḥ pūrvaṃ te kathaṃ tena samāgamaḥ /
prāptastvayā kathaṃ putra na jitaḥ punareva saḥ

sakāmo girijāputrastvayi yāte divaṃ suta /
māmapṛṣṭvā kathaṃ yātaḥ svarga lokaṃ sukhāvaham

duḥkhitāyāṃ mayi suta kathaṃ santoṣameṣyasi /
garjanti naiva jīmūtāstvayi garjati putraka

niḥśabdaḥ sa kathaṃ putra patitastvaṃ raṇāṃgaṇe /
durgovāca /
dehaikyaṃ kṛtavāndhātā dampatyorvedadarśanāt

prāṇaikyaṃ na kṛtaṃ tasmādbrahmaṇā mūḍhabuddhinā /
nāhaṃ śacīṃ ca sāvitrīṃ saubhāgyamadagarvitā

gaṇayāmi na cānyāśca sā kathaṃ vidhavā'bhavam /
svahastena ca kastūrīṃ candanaṃ ca yadā bhavān

carcati sma tadāṃgāni śītalāni mamābhavan /
idānīṃ dahyamānāni śokena tāni nirvapa

na bhakṣayasi pūrvaṃ tvaṃ madvinā viṣamaṇvapi /
sa kathaṃ māṃ vinā svargasukhaṃ bhokṣyasi tādṛśam

aparādhaṃ vinā bhṛtye nodāsīnā bhavanti hi /
sādhavaḥ samaśīlāśca tatkathaṃ māmupekṣase

upādhirahitaṃ prema kṛtaṃ nānāvidhaṃ purā /
anirvācyaṃ kathaṃ tyaktvā tadgato'si surāntaka

ka uvāca /
tapovṛddhā jñānavṛddhāḥ prābruvanniṣṭhuraṃ vacaḥ /
na rodanaṃ praśaṃsanti dharmaśāstravido janāḥ

yadaśru suhṛdāmāsye pretasya tatpateddhru - - //
tasmāttasya hitaṃ yatsyāttatkartavyaṃ dayāvatā

vicāryamāṇe tasyāpi mokṣo'dāyi kṛpāvatā /
nirguṇena cidānandaghanena brahmarūpiṇā

dayāparavaśājjanmabibhratā lokaśaṃkṛtā /
mayūreśena saṃgrāme nighnatā saṃmukhaṃ ca tam

ātmano naiva maraṇaṃ notpattiḥ kvāpi vidyate /
anāditvānnirguṇatvānnityatvādvedaniścayāt

svārthe hi rodate janturhitaṃ pretasya nehate /
asakhya bhāravāḍdevī na bhāraṃ sahate dharā

pretasya śeṣaḥ kamaṭho varāho'sau dharādharaḥ /
ityuktvā te tadā śokaṃ vijaharurbuddhavākyataḥ

ugrā ca cakrapāṇiśca durgā ca sakhibhiḥ saha /
nāgarāścāpi śocanto yayuḥ saṃgrāmamaṇḍalam

dadṛśuḥ sevakaiḥ sindhuṃ vījyamānaṃ raṇāṃgaṇe /
patitaṃ vaktrakamalaṃ vyādāya sitalocanam

asṛksravantaṃ durgandhaṃ pakṣiśvāpadasaṅkulam /
upaviṣṭāstu paritaḥ śocanto bhṛśaduḥkhitāḥ

aṃke kṛtvā śirastasya durgā'śocatkharasvanā /
pādasaṃvāhanaṃ nātha hastābhyāṃ pūrvamācarabh

janamadhye na tacchakyamuttiṣṭha prāṇanāyaka /
śatrau jīvati nidrāṃ tvaṃ kathaṃ virādhigacchasi

tanmukhe sthāpayitvāsyaṃ hāhākāraṃ ca sā'karot /
nyaṣedhanvṛddhavijñāstāṃ tata ugrā'bravīdvacaḥ

cakrapāṇiḥ pitā cāsyaṃ kṣālayantau śuśoca tam /
uttiṣṭha vatsa kiṃ śeṣe śeṣe ripugaṇe sati

vajrī vajrāhata iva patito dharaṇītale /
idānīṃ bālayuddhe tvaṃ kathaṃ nipatito bhuvi

jitaḥ kṛtānto bhrūkṣepāttadvaśaṃ kathamāgataḥ /
kiṃcidvākyaṃ vada vibho hṛdayānandakārakam

yasya śabdena trailokyaṃ kampate sma purā'nagha /
kathaṃ svavacanaṃ nādya vadase mandavikrama

nāvābhyāmaparāddhaṃ te yena maunaṃ tvamāśritaḥ /
na bhāṣase roṣavaśātsenāśeṣasamantrita

kathaṃ vihvalatāṃ yāta kāmebhyo jitavānrucā /
tato vijñāśca vṛddhāśca nānādṛṣṭāntadarśanaiḥ

samādadhyuḥ prarudato mṛtānumaraṇaṃ na hi /
rāmo dāśarathi kiṃ nu lokāntaragato na hi

vikrameṇa ripūṃ jitvā gataḥ kiṃ na raghūttamaḥ /
anye'pi śataśo bhūpāstvatkṛte maraṇaṃ gatāḥ /
kīrtiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā svargasthā sukhamaśnute

ka uvāca /
tataste saṃskṛtiṃ cakrurbilvacandanadārubhiḥ /
durgā sahaiva sayātā pātivratyaguṇānvitā

tato yayau mayūreśaṃ cakrapāṇiḥ sanāgara /
namaskṛtya pratuṣṭāva baddhāṃjalipuṭaḥ śanaiḥ

rājovāca /
nirguṇatvaṃ parātmāsi carācaragatirvibho /
trayīgamyo guṇādhyakṣo virajo viśvanāyaka

tavaiva māyayā devā mohitastvāṃ na te viduḥ /
ahaṃ dhanyo nāgarikā dhanyāstvaddarśanādvibho

ka uvāca /
evaṃ tena stuto devaḥ karuṇābdhirmayūrarāṭ /
uvāca paramaprītaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

deva uvāca /
varaṃ varaya mattastvaṃ cakrapāṇe hatārbhaka /
rājovāca /
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama

tadā gṛhānupāgaccha punīhi nagarīmimāṃ/
ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyaṃ barhiṇaṃ sa samāruhat

yayau sa nagaraṃ paścāttryambako girijāyuta /
agrataste gaṇāḥ sarve munayo harṣanirbharāḥ

vādyatsu sarvavādyeṣu yuyuste gaṇḍakīṃ purīm /
nānādhvajapatākābhiryutāṃ saisiktapaddhatim ५४ (५६७४) //
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ // १

//
adhyāya १२५ prāraṃbha –
ta uvāca/
sabhāṃ saṃvārayāmāsa cakrapāṇiḥ puro gataḥ /
parārdhyāstaraṇairvastraiḥ patākādhvajacāmaraiḥ

nānāratneṣu dīpteṣu bhūmistambhagateṣu ca /
ananto dṛśyate yatra saṃkrāntapratimo naraḥ

dadarśa nagarīṃ devo nānādhvajavirājitām /
prāsādaśikharārūḍhāḥ paśyanti smāsurastriyaḥ

tato muktāḥ surāste taṃ saṃmukhaṃ cakrapāṇinā /
āyayurmādhavaḥ śakro'nala ailavilo'pi ca

marudraviḥ śacī cānye vādyaghoṣeṇa satvaram /
svasvavāhātsamuttīrya praṇemuḥ sarva eva tam

āliliṃgurmayūreśaṃ devāḥ paurāśca sādaram /
mādhavaśca mayūreśaṃ dṛṣṭvā harṣasamanvitaḥ

praśaśaṃsuḥ sindhuvadhātsarve haryādayaḥ surāḥ /
devā ūcuḥ /
ākrāntaṃ viṣṭapaṃ yena sahitaḥ kṣaṇamātrataḥ

dattāni svapadānyāśu nedṛgdṛṣṭo na vā śrutaḥ /
atra ye vaiṣṇavāḥ śaivāḥ śāktāḥ saurāśca te'pyamum

tattadrūpaṃ nirīkṣyaiva pupūjuḥ parayā mudā /
mayūreśa jayasveti śrutvā vācaḥ suvismitāḥ

bālakāśca susaṃpannā mugdhāḥ prauḍhāśca yoṣitaḥ /
pupūjurmanasā devaṃ vṛddhāśca taruṇāstadā

cakrapāṇigṛhe devo madhye siṃhāsane śubhe

upaviṣṭo mayūreśo vibudhāśca samantataḥ /
munayaśca gaṇāḥ sarve saptakoṭimitā mune

nunuvurbaṃdinaḥ sarvai dhanyā devā nṛpāstathā /
nanṛtuścāpsaraḥsaṅghā jaguste nāradādayaḥ

cakrapāṇistataḥ sarvānsaṃpūjya vidhivattadā /
uvāca ca sabhāmadhye dhanyaṃ me janma karma ca

indrādayo lokapālāḥ samitau yasya me'dhunā /
śatajanmārjitaiḥ puṇyairmayūreśo nirīkṣitaḥ

ka uvāca /
indro dṛṣṭvā mayūreśaṃ prathamaṃ pūjitaṃ ruṣā /
abravītsahasā bhrānto māyayā jagadīśituḥ

śakra uvāca ////
caturmukho'pi lakṣmīśo jagadutpattikārakaḥ /
mūḍho'si cakrapāṇe tvamarbhakasya prapūjanāt

asmāndhikkṛtya yanmohātpūjito bālakastvayā /
janakaṃ sarvalokānāṃ tyajya saṃhārakārakam

trailokyajananīmambāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm /
raviṃ trailokyanetāraṃ trayīkarmapravartakam

hitvā saṃpūjito bālo nedaṃ samyakkṛtaṃ tvayā

ka uvāca /
evaṃ vadati devendre cakrapāṇistadā'bravīt /
rudrātsūryātkuberācca śakācca marutonalāt

dṛṣṭaḥ parākramo'tīva sindhudaityavināśanāt /
mokṣātsarvasurāṇāṃ ca kārāgārādguṇeśvara

yo'vatīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ śivaniveśane /
paramātmānantaśaktirnānādaityavibhaṃjanaḥ

ka uvāca /
evaṃ vadati tasmiṃstu śrutaḥ śabdaḥ surairmahān /
mūrchitāḥ patitāḥ kecidabrahmāṇḍasphoṭaśaṃkayā

cakampe dharaṇī sarvā na prājñāyata kiṃcana /
koṭisūryaprakāśena sahasācchāditaṃ jagat

tatastaistridaśaistatra dṛṣṭo devo'tisundaraḥ /
nānālaṃkārasaṃyukto daśabāhurgajānanaḥ

evaṃ dṛṣṭvā svarūpaṃ te vismitāstridaśāstadā /
punastameva dadṛśuḥ paṃcarūpiṇamīśvaram

padmāsanagataṃ madhyaṃ vakratuṇḍaṃ śivaṃ punaḥ /
āgneyyāṃ nairṛte sūryaṃ pārvatīṃ mārute'pi ca

nārāyaṇaṃ tatheśāne tato bhramamitāḥ surāḥ/
tataste śuśruvurvyomavāṇīṃ bhramanivārikām

ārādhyo'yaṃsarvajanaireko jātaḥ sa paṃcadhā /
anādinidhano devo jagadvyāpī gajānanaḥ

ayameva sadā pūjyaḥ sarvavighnavināśanaḥ /
devairmanuṣyairyakṣaiśca nāgai rakṣobhireva ca

etāsminpūjite paṃcapūjanaṃ ca bhaviṣyati /
na buddhibhedaṃ tanuyādetasminnarakāya sā

ka uvāca /
śrutvaivaṃ te mayūreśaṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam /
dadṛśurvajrimukhyāste ādyamoṃkārarūpiṇam

tataḥ prabuddhāste devāstyaktvā bhrāntiṃ smayaṃ ca tam/
pupūjurjayaśabdaistaṃ sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum

tataḥ pupūje harṣeṇa cakrapāṇirguṇeśvaram /
paṃcāmṛtaiḥ śuddhajalairdivyavastraiśca bhūṣaṇaiḥ

puṣpairdhūpaiśca dīpaiśca naivedyairvividhairapi /
phalatāmbūlanicayairdakṣiṇābhiranekaśaḥ

nīrājanairmantrapuṣpairnatibhiḥ stutibhistadā /
tathaiva pūjayāmāsa bhaktyā sarvasurānapi

uvāca tānnṛpavaro dhanyo'haṃ ca prapūjanāt /
yato naitādṛśaḥ kvāpi jātaḥ sarvasamāgamaḥ

tatastatrābravīdhṛṣṭo nāradaścaturānanam /
nārada uvāca /
siddhabuddhirvivāhārthamājñayā te'bjasaṃbhava

śivaṃ śivāṃ ca vijñāpya niścayaḥ prāṅmayā kṛtaḥ /
mayūreśāya samyakte dātavye bahulakṣaṇe

tataḥ sarve surā devaṃ brahmāṇaṃ manmathāturāḥ /
pratyekaṃ te ayācanta mama dehīti sādaram

tato brahmā tayorhaste mālāṃ dattvā'bravīdidam /
ka uvāca /
trayastriṃśatkoṭisureṣveko yo bhāsate hradi

tameva vṛṇutaṃ devyau mālābhyāṃ matsamakṣataḥ /
tyaktvā sarvānsurāṃste tu siddhibuddhī ubhe api

mayūreśagale māle nikṣipetāṃ mudā tadā /
vimanaskāstato devā asṛjañśvāsāmārutam//
tābhyāṃ jānugatābhyāṃ tu śuśubhe sa mayūrarāṭ /
brahmā yathāvidhi tayorvivāhamakarottadā

uvāca ca sabhāmadhye mayā labdhaṃ hṛdi sthitam /
nyavedayattaṃ deveśaṃ mayūreśaṃ vidhānataḥ

adyayāvanmayaite vai pālite bahuyatnataḥ /
idānīṃ te mayā datte rakṣasva bahuyatnataḥ

tata indrādayo devā mayūreśaṃ vyajijñapuḥ /
tava prasādāddeveśa muktāḥ kārāgṛhāttataḥ

tataḥ sindhurgato mokṣaṃ svasthānaṃ kṛpayā tava /
yāsyāmo dehyanujñāṃ no munibhirgotamādibhiḥ

ka uvāca /
dadāvājñāṃ mayūreśo yātukāmānmudā tadā/
pārvatī ca snuṣe cobhe svāṃkamāropya sādaram

mayūreśaṃ ca paramaṃ harṣamāpa śivānvitā /
dadau dānānyanekāni vāsāṃsyābharaṇāni ca

ya idaṃ śṛṇutānmartyo vivāhaṃ ca vadhaṃ śubham /
siṃdhorjayaṃ gaṇeśasya sarvakāmām̐llabhennaraḥ ५२ (५७२६) //
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe paṃcaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ //१२५// //
//