Ganesha Purana · Chapter 2.116.120

adhyāya ११६ prāraṃbha :-
ka uvāca /
jayaṃ prāpte mayūreśe yayustatra munīśvarāḥ /
śivo'pi girijāyukto yayau taṃ ca nirīkṣitum

autsukyātpārvatī cainaṃ samāliṃgyābravīttadā /
pārvatyuvāca /
atiśrānto'si daityasya kaṭhinasya raṇaṃ suta

komalāni tavāṃgāni kathaṃ śastrāṇi sehire /
kṛtāntasadṛśo daityo māyāvī balavattaraḥ

sa kathaṃ komalāṃgena tvayā yudhi vinirjitaḥ /
pārudatkaruṇaṃ devī dhṛtvāṃgaṃ nijabālakam

tato munigaṇāḥ śambhurvārayāmāsa tāṃ śivām /
śiva uvāca /
na jānīṣe mayūreśaṃ sarvakāraṇakāraṇam /
anādinidhanaṃ devaṃ vedāntāgocaraṃ vibhum /
trayastriṃśatkoṭidevairnutaṃ devāridāraṇam

sṛṣṭisthitijñānahetuṃ layahetumanāmayam /
bhūbhārottāraṇārthāya nānārūpadharaṃ param

brahmāṇḍavyāptaromāṃkamekānekasvarūpiṇam /
tapobalasamāyuktaṃ yogaśāstrasamanvitam

māyāvibhedakaṃ devaṃ māyināmapi māyinam /
bālabhāve'pi daityānāṃ hantāraṃ kiṃ na vetsi tam

ka uvāca /
evaṃ stutiṃ samākarṇya dṛṣṭā sā pārvatī tadā /
tato dṛṣṭo mayūreśo munīnprāha śivaṃ śivāma

mayūreśa uvāca /
na bhayaṃ vajrahastānme anyasmāttatkathaṃ bhavet /
sarveṣāṃ namanānmātarmunīnāmāśiṣo'pi ca

śivasya varadānena sindhudaityo jito mayā /
skandādayo jitā yena yudhyante na hi tena te

asaṃkhyātā hatā devā daityasenācarairnaraiḥ /
asṛgnadyaḥ saṃpravṛttā vīraharṣakarā bahu

raṇe nipatitāndevānvicinvāmo munīśvarāḥ /
ka uvāca /
evaṃ mayūreśavaco niśamya prāha dharmavit

vasiṣṭho munivaryastaṃ yāmaḥ sarve calantu vai /
tato yayau raṇe draṣṭuṃ munibhistairmayūrarāṭa

majjāraktavasāgandho ghrātuṃ yatra na śakyate /
atibhīṣaṇakāyāṃ stāṃśchinnabhinnānanekaśaḥ

dṛṣṭvā bībhatsarūpāṃstānpraphullānkiṃśukāniva /
vikṛtiṃ pariyātāni manāṃsi dānavadviṣām

paśyatāṃ vīrarāśīṃstānvīropari pratiṣṭhitān /
kāṃścicca jīvataḥ kāṃścinmūrchitāñśastravātataḥ

kāṃścicca praviśīrṇāṃgāndevāndevā vyakarṣayan /
sahasā na vidurdevā devānvā dānavānapi

abruvaṃstatra kecicca tvadardaṃ mṛtyumāgatāḥ /
ante te darśanaṃ prāptamityuktvā vyasṛjannasūn

ka uvāca /
evaṃ śrutvā tu tadvākyaṃ sāśrukaṇṭho mayūrarāṭ /
bhramanbhramandadarśāgre mūrchitaṃ tu ṣaḍānanam

patadaśrurmayūreśaḥ snehāttaṃ cābravīditi /
uttiṣṭhotiṣṭha bhadraṃ te kiṃ śeṣe prākṛto yathā

śrānto'si daityahananādyacchāliṃganamadya me /
pramārjitastu hastena tataḥ sa prodatiṣṭhata

apaśyannikaṭe devapādapadmaṃ bhayāpaham /
uvāca ca mayūreśaṃ darśanātte gataṃ mama

sarvaduḥkhaṃ śramaścaiva viśrāntaścāsmi sāmpratam /
āliliṃga mayūreśaṃ dorbhirdvāśabhistadā

ubhau yātau raṇaṃ draṣṭuṃ gṛhītvā ca parasparam /
apaśyatāṃ puraḥ suptaṃ vīrabhadramiṣukṣatam

nandinaṃ ca śarāghātaiḥ pīḍitaṃ balavattaram /
bhūtarājaṃ ca purato vibhinnamastakaṃ tadā

krandantaṃ vikaṭaṃ caiva puṣpadantaṃ bhṛśārditam /
lalāṭe dṛḍhaviddhaṃ ca hiraṇyagarbhameva ca

mṛtaprāyaṃ ca capalaṃ mṛtaṃ śyāmalameva ca /
lambakarṇo na cājñāsīdbhrāntyā kaṃcana saṃgare

udānavāyunākrāntaḥ sumukhastatra cābhavat /
paramaṃ khedamāpannaḥ somaśca raktalocanaḥ

śete sma mūrchayāḥ bhṛṃgī paṃcāsyaśca mumūrṣayā /
śaṃkhaḥ pretatvamāpanno bhayakṛtsarvayodhinām

evaṃ dṛṣṭvā sarvavīrānhataprāyānhatānapi /
cintayā parayāviṣṭo papraccha taṃ ṣaḍānanam

mayūreśa uvāca /
asurāśca svakīyāśca mahāvīrā hatā mṛdhe/
nijadhāmagatāḥ sarve jīvatāmatra kā gatiḥ

skanda uvāca /
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakastvaṃ guṇeśvara /
caturdaśānāṃ vidyānāṃ sarvāsāṃ ca svayaṃ nidhiḥ

kalānāṃ tatra ki praśnaṃ karoṣi tvaṃ mamāntike /
nāhaṃ mantraṃ vijānāmi vettha tvaṃ hi na vai surāḥ

vivardhayasi kīrtiṃ tvaṃ nānādaityavibhaṃjanāt /
yathāmati bravīmi tvāmājñayā ca smṛterbalāt

pūrvaṃ tu tripuravadhe śivena yuddhamadbhutaṃ /
kṛtaṃ tatra mṛtāndevāndroṇādrivallijaṃ rasam

devakṣateṣu saṃyojya jīvayāmāsa tatkṣaṇāt /
ka uvāca /
śrutvetthaṃ vacanaṃ devo jagāda taṃ ṣaḍānam

idānīṃ daityakoṭyastu yuddhārthaṃ balavattarāḥ /
āyāsyanti tadā ko'tra yuddhettābhiḥ ṣaḍānana

kaścānetuṃ vrajedadriṃ vallīrasamanuttamam /
evaṃ bruvanmayūreśo māyāmāviścakāra ha

ujjīvayāmāsa tadā nijāṃgavāyumaṃgataḥ /
tataste harṣasaṃpannāḥ praṇemustaṃ guṇeśvaram

āliliṃguḥ punaruyuddhaṃ kartuṃ taṃ ca vijijñapuḥ /
tvaddṛṣṭivinipātena tejo no dviguṇīkṛtam

guṇeśvara uvāca /
brahmādayo devagaṇāḥ stuvanti vaḥ parākramama /
tārakāsuramukhyāśca nihatā daityadānavāḥ

ka uvāca /
tatastaiḥ sahitā devairmayūreśaḥ śivaṃ yayau /
namaskṛtya śivaṃ gaurīṃ yuddhāya gantumudyataḥ

āliliṃga mudā gaurī śivastaṃ ca guṇeśvaram /
tataḥ ṣaḍānanādyāste śivamāliṃgire mudā

vayaṃ raṇe nipatitāḥ punaḥ saṃjīvitā hara /
mayūreśāṃga saṃbhūtavāyunā'dbhūtakāriṇā

punaryuddhāya yāsyāmo'nena sārddhaṃ śivādhunā /
prasādāttava jeṣyāmaḥ sarvānevāsurānyudhi ४७ (५२७२)
iti śrīgaṇeśapurāṇa krīḍākhaṇḍe raṇaśodhanaṃ nāma ṣoḍaśādhika śatatamo'dhyāyaḥ

adhyāya ११७ prāraṃbha :---
ka uvāca /
sindhustalpagataścintāmavāpa mahatīṃ tadā /
agnisaṃtaptahṛdayo vicāra nānvapadyata

nirharṣo mlānavadano nistejaḥ niṣkalo'pi saḥ /
tata ugrātmajā durgā lāvaṇyalaharī śubhā

cintāśāviṣadagdhaṃ taṃ śrutvā'gānmaṃcakasthitam /
asaṃkhyabhūṣaṇaṃ ryāssyiāḥ kabarī bhāti mastake

kastūrītilakaṃ yasyā lalāṭe bhāti sundaram /
kaṇṭhe hāraṃ kaṭau kāṃñci bibhratīṃ ratnasaṃyutām

sarvālaṃkārasaṃyuktāṃ sarvāvayava sundarām /
āgatāṃ tu nirīkṣyaiva maṃcakābhyāśamutsukām

bahistatsevakā yātāstataḥ sā patimabravīt /
durgovāca /
kiṃ cintāṃ kuruṣe svāminyadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

īśvarasya vaśe loko na svatantraḥ kadācana /
sarveṣāṃ mānasaṃ tvaṃ kimudvejayasi me'pi ca

ko hetuste vada vibho tato yuktiṃ vadāmi te/
ka uvāca /
priyā vākyaṃ samākarṇya gaṇḍakīnāyakastadā /
sāvadhānamanā bhūtvā vṛttāntaṃ tāmathābravīt /
sindhuruvāca /
kiṃ vadāmi priye ślāghye manaḥkhedakaraṃ param

yudhtato me raṇe karṇau mayūreśena sāditau /
saptakoṭimitā senā nihatā pauruṣeṇa ha

skandādayo mahāvīrāḥ patitāḥ śaravṛṣṭibhiḥ /
akasmānme hatau karṇau triśūlaṃ preṣya śatruṇā

ācchādya mukhamāyāto vāsasā nijamandiram /
yenopāyena me śatruvadhaḥ syāttaṃ vadasva me

durgovāca /
vīradharmaḥ kṛtaḥ samyaṅnihatāḥ sarvasainikāḥ /
na yaśaḥ prāpyate svāmingobrāhmaṇasuradviṣām

taddveṣāccaiva kalyāṇaṃ kasyāpi hi na jāyate /
sevanādvandanāddhyānātsmaraṇātpūjanādapi

devairindrādibhiḥ sthānānyāptāni ca sthirāṇi ca/
yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu śubhāśubhaphalapradaḥ

tatsevayā'bhiṣṭasiddhiḥ kāmadhenorivābhavat /
aṅkuro jāyate tādṛgyādṛgbījaṃ hi upyate

aśubhātkarmaṇo duḥkhaṃ sukhaṃ syācchubhakarmaṇaḥ /
ataḥ santaḥ prakurvanti śubham karmaṃ sadādarāt

hitaṃ ca sarvajantūnāṃ kāyena manasā girā/
bhavatā puruṣārthena pīḍitāste surarṣayaḥ

puruṣārthaḥ sa vijñeyo yaścaturṇāṃ hi sādhakaḥ /
yanmanonārthalubdhaṃ syātparadāreṣu na kvacit

sa eva puruṣārthaḥ syādyaścānindyaṃ na nindati /
śaraṇāgatarakṣāyāṃ dṛḍho dharmaparāyaṇaḥ

samaḥ sarveṣu bhūteṣu puruṣārthaḥ sa gamyate /
svāminme paramaṃ vākyaṃ śṛṇu te hitakārakam

aduṣṭavāksatyaśīlaḥ svaguṇānāmakīrtakaḥ /
paropakaraṇe saktaḥ parapaiśūnyavarjitaḥ

tatkuruśva mahābhāga mama prītiṃ yadīcchasi /
mocayasva surānsarvānprabaddhāñśakrasaṃyutān

prayāsyati mayūśo'khilalokaprapālakaḥ /
vatsyāvaḥ susukhaṃ svāminnānyathā tu sukhaṃ bhavet

ka uvāca /
evaṃ vākyāmṛtaṃ tasyāstadabhūdviṣasannibham /
mumūrṣorauṣadhaṃ yadvadgraharogāplutasya ha

krodhasaṃraktanayano durgāṃ tāṃ sindhurabravīt /
na dadhre hṛdi tasyāḥ sa upadeśaṃ hitāvaham

sindhuruvāca /
samyaguktaṃ tvayā bhadre lokanindākaraṃ vacaḥ /
cāturyaṃ tava vijñātaṃ kāryākāryaṃvidā mayā

na śatruṃ bhajate ko'pi ripurmānaparāyaṇaḥ /
nārabhetkṛtyamanyāyyamārabdhaṃ cenna tattyajet

tato duḥkhaṃ sukhaṃ vā syādayaśo yaśa eva ca /
lābho vāpyathavā'lābho jīvanaṃ mṛtyureva vā

pūrvaṃ bhadre mayā sandhiḥ sāmnā tena na vai kṛtaḥ /
idānīṃ bhavitā yadyattadbhavatyeva sarvathā

pūrvameva hi yajjantorlikhitaṃ sādhvasādhu vā /
kaścinna puruṣārthena kartuṃ śakto'nyathā sati

raṇe mṛtasya svargotha khyātiḥ syādviṣṭapatraye /
yātasya śaraṇaṃ śatrāreyaśo narake'pi ca

pūrvajaiḥ sahitasyāśu jāyate nātra saṃśayaḥ/
jānāmi taṃ mayūreśaṃ devadevaṃ jagadgurum

saṃbhūtaṃ mama nāśāya rāvaṇe rāghavaṃ yathā/
pātayiṣye śiro'syāhamiti me niścitā mati

tyajanti jīvitaṃ śūrā nābhimānaṃ kadācana /
na me'sti gaṇanā subhru kṛtāntasyāpi karhicit

tatra kā gaṇanā'nyeṣāṃ lajjā me karṇataḥ kṛtā /
ka uvāca /
evamuktvā bhūṣaṇāni vastrāṇi ca dadhāra saḥ

keyūraṃ mukuṭaṃ ratnayuktaṃ hāraṃ ca kuṇḍale /
tūṇau khaḍgaṃ ca kheṭaṃ ca cāpaṃ sajjaṃ ca śastrikām

ācchādya karṇau raukmīyavastreṇoṣṇīṣagena ca /
āyayāvupaviṣṭa: sa bhadrāsanamuttamam ३८ (५३१०)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe durgāvākyaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

adhyāya ११८ prāraṃbha :-
ka uvāca /
yuddhāveśadurādharṣaḥ upaviṣṭo mahāsane /
sa tadā vīramukhyāṃstānupaviṣṭānathābravīt

sindhuruvāca /
gatau mama pradhānau tau trailokyākarṣaṇakṣamau /
na tādṛśo'sti vīro'tra yo me hanyādripuṃ balāt

naitādṛśau buddhimantau parākramajayaiṣiṇau /
vīrā ūcustataḥ sindhuṃ mā cintāṃ kuru sarvathā

yāvadvayaṃ prāṇavanto laghukṛtya upasthite /
kimarthaṃ cintākulatāṃ tāvadvrajasi daityarāṭ

svāpaṃ kuru mahābhāga paryaṃke puṣyasaṃstare /
kṛtāntastāḍito yābhyāṃ tayoḥ kasmādbhayaṃ bhavet

evamuktvā kalaḥ sindhuṃ vikalaśca mahābalau /
śālakau tasya daityasya niryātau yuddhadurmadau

nānāyuddheṣu kuśalau nānāyudhadharāvubhau /
nānābhūṣaṇavastrāḍhyau nānāsenāsamanvitau

nānāgarjanato vyoma cakraturnādasaṃyutam /
devakoṭinihantārau asaṃkhyavāhinīyutau

yayustatpurato vīrāḥ sindūrāruṇamastakāḥ /
agniśastradharā muktakeśapāśāḥ sacandanāḥ

lasacchastradharāḥ sarve yamamattumivodyatāḥ/
tataḥ karighaṭā yātā nānādhātuvicitritāḥ

adhiṣṭhātā mahāmātrairnānābhūṣāvirājitāḥ /
tīkṣṇadantāḥ sinduritā ghaṇṭānādanināditāḥ

tato'śvasādino yātāstanutrāṇavirājitā /
dhanurbāṇadharāḥ sarve lasacchatravibhūṣitāḥ

anekayuddhasambhāra rathā yātāstataḥ param /
anekavīrasaṃyuktā nānāsūtavirājitāḥ

evaṃ tau śālakau yātau raṇasthānaṃ ruṣānvitau /
dadṛśāte * mayūreśamāśīviṣabhujiḥsthitam

ṣaḍānanādibhirvīrairanyainyaśca parivāritam /
dṛṣṭvā taistu tayoḥ senā ghorā sā caturaṃgiṇī

asaṃkhyātaṃ balaṃ tasya samāyātaṃ vicitritām /
preṣito devapravarairdūto nītiviśāradaḥ

jñātvā vṛttāntamāyātaḥ sa jagāda surānprati /
dūta uvāca /
kalaśca vikalaścaiva nānāsenāsamāyutau

jetuṃ surānsamāyātau nānāyuddhaviśāradau /
tābhyāṃ yuddhāya saṃprāptau puṣpadantavṛṣāvubhau

dhanuṣī sajjatāṃ nītvā ṣaṣṭyā bāṇairavidhyatām /
daityau bāṇānnivāryeva tāvubhau bāṇavṛṣṭibhiḥ

chāditau śaraghātena ghnataḥ sma devasainikān /
kalasya khaḍgaṃ khaḍgena bibheda sa mahāvṛṣaḥ

sainyamādāya tasyāśu khaḍgaṃ chittvā nyapātayat /
vikalasya puṣpadanto dhanuściccheda sāyakaiḥ

tatastau mallayuddhena parasparamayudhyatām /
te sene yuddhatāṃ tatra nānāśastrāstrapatribhiḥ

māyābhirvividhābhiśca parasparajayecchayā/
tataḥ papāla daityānāṃ senāśastrārditaṃ bhṛśam

ke'pi devāḥ pṛṣṭhalagnā mārayantyasurāṃśca tān /
pādāghātena nihatā daityasenācarā narāḥ

mṛtāsṛkpravahā tatra vāhinī bhīrubhītidā /
saṃpravṛttā mahāghorā bhūtapakṣipramodinī

tato vegātsamuḍḍīya kalaśca vikalaśca ha /
śastravṛṣṭi mahogrāṃ tau cakraturyuddhadurmadau

tayā hatā devasenā sravadraktā papāla ha /
tato vṛṣo'hanatsenāṃ śṛṃgābhyāṃ ca tayorbhṛśam

lattābhiśca jaghānāśu phūtkāreṇa nyapātayat /
pucchāghātena kāṃścicca cūrṇayāmāsa daityapāna

evaṃ tena hatā senā nānādaityasamākulā /
hāhākāro mahānāsīddaityāṃnā tatra naśyatām

tato'tibalinau vīrau kalaśca vikalaśca ha /
jagarjaturubhau roṣād garjayantau diśo daśa

ninindatustau vṛṣabhaṃ kiṃ tvaṃ yudhyasi nau puraḥ /
tṛṇādaneṣu śaktastvaṃ tṛṇarūpo'si sāmpratam

dadhrāta evamuktvā tau tasya śṛṃge mahābalau /
vikṛṣya ninyaturubhau svasenāṃ caturaṃgiṇīm

taṃ mocituṃ puṣpadanto'bhiyayau sahasā javāt /
tatastaṃ vikalo lattāprahāraiḥ pātayanbhuvi

nanarda vādyaghoṣeṇa harṣanirbharamānasaḥ /
sa mūrchito muhūrtāttu saṃjñāṃ prāpadanāturaḥ

tato yoddhuṃ samāyātau vīrabhadraṣaḍānanau /
kalaḥ parvataghātena śatadhā nyapatadbhuvi

vīrabhadrastu vikalaṃ talaghātādapātayat /
dṛṣṭvā skandena nihataṃ kalaṃ daityaṃ mahādriṇā

tato yayuḥ svaśibiraṃ gaṇāste jayaśālinaḥ /
tataḥ śastrahatāḥ kecijjīvanto gaṇḍakīṃ yayuḥ

śaśaṃsurdaityarājāya nānāsenāyutaḥ kalaḥ /
vikalaśca hato roṣādvīrabhadrādibhirgaṇaiḥ

gatāste śibiraṃ devagaṇāstu jayaśālinaḥ ३९ (५३४९)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kalavikalavadho nāmāṣṭādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

adhyāya ११९ prāraṃbha :-
ka uvāca /
kalaṃ ca vikalaṃ śyālaṃ devasenāvighātinama /
nihataṃ vīrabhadreṇa parvatena mahāsuram

ṣaḍānanena vikalaṃ hataṃ talaprahārataḥ /
śrutvā bhadrāsanagato nānāvīrasamanvitaḥ

prāpa sindhurmahācintāṃ smarañśivasutaṃ tadā /
kiṃ kariṣyati devo'sau nāśamitthaṃ suradviṣām

ityevaṃ ciṃtayāviṣṭo mūrchāmāpa mahattarām /
tāvadājagmaturubhau putrāvasya mahābalau

dharmādharmau bhadrapīṭhe janakaṃ vākyamāhatuḥ /
kathaṃ bibheṣi janaka śivāyā arbhakāllaghoḥ

nāvājñāṃ dehi daityeṃdra haniṣyāva: kṣaṇādamum /
saṃmukhe tau hatau vīrau mātulau nau divaṃ gatau

uttīrṇau tau svāmikārye kīrtiṃ kṛtvā mahāttarām /
hatvā'nekavidhāṃ senāṃ nānāvīraiḥ prapālitām

āvāmapi prayudhyāvo yāvo hatvā ripuṃ balāt /
athavā mokṣamāyāvo nihatau tena cedraṇe

yāvadāvāṃ hi jīvāvaścintāṃ tāvacca mā kuru/
iṃdrādaya suragaṇāḥ kārāgāre'dhunā tava

yadā tvaṃ vijitāḥ pūrvaṃ pitarastatra ke'bhavan /
ānīvo mastakaṃ tasya ripostava na saṃśayaḥ

anyathā darśayiṣyāvo mukha lokeṣu na kvacit /
ka uvāca /
evaṃ tayoḥ samākarṇya vacanaṃ harṣamāptavān

tāvūce paramaṃ yuddhaṃ prāpnutaṃ yaśa uttamam /
nāśayitvā ripuṃ ghoraṃ yātaṃ śīghraṃ mamāntikam

evamākarṇya tadvākyamīyaturyuddhalālasau/
namaskṛtya pituḥ pādau māturgṛhya tadāśiṣaḥ

daśakoṭimitāṃ senā pratyekaṃ gṛhya satvarau/
rathāśvahastipādātairnānāśastradharairyutām

pattayo'pi yayurrṣṭāḥ sindūrāruṇamastakāḥ /
gajā nānāgirinibhā nānādhātudhvajānvitā:

aśvāḥ sādibhirārūḍhā nānāśastrāsipāṇibhiḥ /
garjadbhirmeghasadṛśaṃ garjayadbhirdiśo daśa

tataḥ senāmadhyagatau rejaturbhrātarāvubhau/
nānālaṃkārasaṃyuktau nānāyudhadharāvubhau

ratnakāṃcanasaṃyuktakuṇḍalābhyāṃ virājitau/
kirīṭābhyāṃ sutejobhyāṃ bhrājamānau mahābalau

muktāmaṇimayau hārau bibhrantau yuddhadurmadau/
prāpatū raṇabhūmiṃ tau nānāvāditranisvanaiḥ

dadṛśurvīrabhadrādyāstau ca tāṃ vāhinīmapi /
nikaṭe tau samālokya mayūreśapracoditāḥ

ājñayā'bhiyayurvīrabhadro'sau ca ṣaḍānanaḥ /
hiraṇyagarbhaḥ saṃkruddho bhūtarājo viśāladṛk

asaṃkhyasenayā srārddhaṃ tato yuddhamavartata /
parasparamayudhyanta tataḥ senācarā bhṛśam

ghnantaḥ śirāṃsi pādāṃśca bāhūrūdarakandarāḥ /
nihatāśca nihanyante tamasācchādite ravau

keciccakrāṇi mumucurbhiṇḍipālāṃstathā'pare /
bāṇavṛṣṭiṃ pare cāpi nānāśastrāṇi kecana

mallayuddhaṃ ca tatrāsītsainikānāṃ parasparam /
evaṃ sā saṃhṛtā senā mayūreśaprapālitā

papāla tatra śeṣā yā vihvalā tu diśo daśa /
tataḥ ṣaḍānanaḥ kruddho dvādaśāyudhabhūṣitaḥ

tairāyudhairjaghānāśu senāṃ tāṃ daityapālitām /
keṣāccidbāhavo bhinnāḥ ke'pi madhye dvidhākṛtāḥ

keṣācinmastakā bhinnāḥ keṣāṃciccaraṇā raṇe /
evaṃ sā nāśitā senā hastyaśvarathasaṃkulā

ke'pi svargaṃ gatāḥ kecidrūpaṃ prāpuḥ ṣaḍānanam /
nirīkṣya ye mayūreśaṃ jahuḥ prāṇānprahāritāḥ

jagmuste tatprasādena nijadhāma mahābalāḥ /
taddṛṣṭipātāttadadhaṃ naṣṭaṃ sarvaṃ januḥkṛtam

dṛṣṭavā viśākhaviśikhaiḥ saśikhairnihatāṃ svakām /
senāṃ tasya sutau vīrāvadharmo dharma eva ca

yuyudhāte bahuvidhaṃ śastrairastraiḥ śaravrajaiḥ /
cakraturmallayuddhaṃ tau mahāsenena tatkṣaṇāt

tayorbalaṃ nirīkṣyaiva kārtikeyo mahābalaḥ /
śikhayostau dadhārāśu ṣaḍbāhuḥ ṣaṭkarairbalāt

bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale /
śatakhaṇḍāni jātāni tayostu patatorbhuvi

jayaṃ prāpte śivasute nedurvādyāni sarvaśaḥ/
jaya tvaṃ hi mayūreśa jaguḥ sarve'pi sainikāḥ

catvāraste yayurdevaṃ mayūreśaṃ nijaṃ prabhum /
āliliṃgurmudā te tu parasparamathābruvana

prāptā iva punarjanma mumuduste parasparam /
śaśaṃsuḥ sarvavṛttāntaṃ śivāyai ca śivāya ca

senāṃ ca nihatāṃ sindhoḥ putrau ca balavattarau ३८ (५३८७)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekonaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

adhyāya १२० prāraṃbha :-
ka uvāca /
hataśiṣṭāḥ ke'pi vīrā: sravadraktā suduḥkhitā /
sindhuṃ sabhāgataṃ cetthaṃ bhīta bhītā athābruvana

vīrā ūcuḥ /
dhanurdhara nibodhedamatiduḥkhakaraṃ vacaḥ /
dharmādharmau tava sutau kṛtvā yuddhaṃ mahattaram

ninyaturdevasenāṃ tau hatvā hatvā yamakṣayam /
tataḥ ko'pi mahāvīro mukhaiḥ ṣaḍbhirvirājitaḥ

so'pi tābhyāṃ raṇe ghore pātito dharaṇītale /
punastena dhṛtau vīrau śikhāyāṃ tāvubhāvapi

bhrāmayitvā bahutaraṃ pātitau tau dharātale /
śatadhā śīrṇadehau tau gatau tau svargamuttamam

ka uvāca /
evamākarṇya tadvākyaṃ nyapataddaityapuṃgavaḥ /
śokasāgaramagno'bhūdvajrāhata ivācala:

dhāvamānaiḥ suhṛdvargaiḥ sa āśūtthāpito balāt /
muhūrtātprakṛtiṃ yātaḥ śuśoca bahuduḥkhitaḥ

sindhuruvāca /
śakrādayo lokapālā jitā yābhyāṃ raṇe purā /
tau hatau na kathaṃ vīrau ṣaḍāsyena mahābalau

vihāya mṛtyuloke māṃ kathaṃ svargaṃ gatāvubhau /
surasenānihantārau kṛtāntasyāntakāvubhau

nāneṣye śatrumūrddhānaṃ tadā'syaṃ darśaye na ca /
gamanāvasare proktaṃ tatsatyaṃ ki kṛtaṃ tvayā

atha durgā sakhībhistu vṛttānto'ntapure tadā /
kathito vistareṇaiva rudatībhiḥ suduḥkhataḥ

sakhyuvāca /
bhartā roditi te subhru dharmādharmau mṛtāviti /
sātha paryaṃkasugatā nyapatatpṛthivītale

rambheva vātanihatā komalāruṇapallavā/
sakhīduṣṭavacobhiḥ sā bāṇairiva hṛdi kṣatā /
visrastakeśābharaṇā sāpyarodīttadā bhṛśam

visrastavastrā vikasadbilvacārupayodharā /
aśruśyāmalagaṇḍā sā śokānalahataprabhā

jaghne mukhaṃ sā pāṇibhyāṃ dantāsṛksiktabhūtalā /
nirastadehabhāvā sā vikalā vigatatrapā

sabhāṃgaṇagatā luṇṭhaddhaṭhakṛdbālako yathā/
sarve tataḥ sabhyavarā rurudurduḥkhakarṣitāḥ

prasravannetrasalilāḥ prābravīttāntsabhāsadaḥ /
rājñī uvāca/
kathaṃ sarveṣu vīreṣu jīvatsutau sutau mama

preṣitau raṇabhūmiṃ tau māmapṛṣṭvā tu komalau /
mayāśīścenniyuktā syānna tayormaraṇaṃ bhavet

na hi me vacanaṃ dhātā mithyā kartuṃ samīhate /
yābhyāṃ jitā devagaṇāstau kathaṃ nidhanaṃ gatau

kva drakṣyāmyahametau yau jigyaturmadanaṃ rucā/
buddhīnā yau sarasvantau tau māṃ tyaktvā kathaṃ gatau

tayoḥ śokāgninā dagdhā mariṣyāmyahamadya vai /
ityuktvā nyapatadbhūmau nighnatī hṛdaye muhuḥ

tataḥ sakhyo nāgarāśca bodhayāmāsuraṃjasā /
na mātaḥ ko'pi śokena yo mṛtaḥ punarāgataḥ

mṛtyuloke ciraṃ sthātā nekṣito na śruto'pi ca /
vihāya hanumantaṃ ca kṛpaṃ śāradvataṃ balim

vyāsaṃ paraśurāmaṃ ca vibhīṣaṇamathāpi ca /
drauṇiṃ nānyaściraṃ sthāyī na bhūto na bhaviṣyati

brahmādīnāṃ bhavenmṛtyuḥ kā tatra gaṇanātmanaḥ /
rodanaṃ tena kartavyaṃ na syānmṛtyuḥ kadā'sya cet

kṣīṇe ṛṇānubandhe ca strī putraḥ paśureva ca /
na tiṣṭhati dhruvaṃ tatra kṛtaḥ śoko vṛthā bhavet

yathā kāṣṭhaṃ kāṣṭhagataṃ pure syācca viyujyate /
tadvajjanturviyogaṃ ca yogaṃ ca prāpnute vaśaḥ

nānāpakṣigaṇā rātrāvekavṛkṣāgatā yathā /
prātardaśadiśo yānti tatra ki parivedanam /
ka uvāca /
evaṃ prabodhitā durgā sindhuśca jana eva ca

haṭhācchokaṃ nigṛhyāsāvāsane saṃviveśa ha /
upahāsaṃ kariṣyanti sapatnā rudatāmiti

durgā dhṛtvā balāllokā ninyurantaḥpuraṃ hi tām /
niśvasantī papātāsau paryaṅke śokakarśitā

sa sindhuḥ krodhasaṃyukto jagrāha śastrasaṃcayam /
putrayorniṣkṛtiṃ kartuṃ hayārūḍho yayau raṇam

yāte tasminmahāsainyaṃ caturaṃga raṇotsukam /
uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto yayuḥ pūrvaṃ padātayaḥ

nānāvarṇā ekarūpā nānāśastrāstrapāṇayaḥ /
tato vāraṇasaṅghātā nānādhātuvicitritāḥ

ghaṇṭābharaṇaśobhāḍhyā dānodakapravarṣiṇaḥ /
cītkārabhīṣitaparā mahārāvabhayaṃkarāḥ

tato'śvā prāgamansādiyuktā vāyujavā raṇam /
khurāghātādvisphuliṃgā nipatanto dharātale

śuśubhuḥ sādinastatra kheṭakuntāsipāṇayaḥ/
candanāgaruliptāṃgā nānāmālāvibhūṣitāḥ

tanutrāṇabhṛtaḥ sarve kaṃṭabhrājimastakāḥ/
grasanta iva cākāśaṃ nādayanto diśo daśa

rathāstato'gamannānāmahāvīrairadhiṣṭhitāḥ /
nānāśastrāstrasaṃpūrṇā dhanustūṇīrasaṃyutāḥ

tanmadhye śuśubhe sindhurmahāmukuṭakuṇḍalaḥ /
nānāśastradhanuṣpāṇistūṇīrakṛtabhūṣaṇaḥ

vīrakaṃkaṇaśobhāḍhayaḥ kaṭisūtrāṃgadaprabhaḥ /
krodhasaṃraktanayano lokatrayabubhukṣayā

vādyastu sarvavādyeṣu bandiṣu ca stuvatstu ca /
yāvadyāti mahāvegāttāvaddūtastamabravīt

pitā te yāti daityeśa taṃ pratīkṣasva suvrata /
parāvṛtyekṣate yāvattāvadaśvagataṃ sutam

apaśyadabhyāśagataṃ namaścakre sa cāpi tam /
dadau pitā tatra sutaṃ durgaṃ kṛtvā camūcaraiḥ

upadeśaṃ ca kṛtavānsukhāyāmutra ceha ca /
cakrapāṇiruvāca /
garveṇa vartase putra śriyā matto na budhyase

arthajñāne mahāvṛddhāḥ praṣṭavyā bhūtimicchatā /
agre śubhecchayā pūrvamaśubhaṃ na samācaret

alpena karmaṇā nāśaṃ puṇyametya śubhena ha /
aṇuragnirdahetsarvaṃ puṇyaṃ doṣastathā suta

na lābho dṛśyate putra baddheṣu teṣu te kvacit /
sa eva putro yo mātṛpitṛvākyakaro'niśam

tasya collaṅaghane puṇyaṃ nāśameti ca jāyate /
doṣajālaṃ mohajālaṃ nānānirayadaṃ suta

ataḥ śṛṇu hitaṃ vākyaṃ mocayāśu surānsuta /
mukteṣu tu bhavenmitraṃ mayūreśo'khilārthadaḥ

na ceha dveṣataḥ kaścitsukhaṃ prāpto dharātale/
vināśaṃ prāpitā devairhiraṇyākṣādayo'surāḥ

ka uvāca /
iti pitṛvacaḥ śrutvā cukopātitarāṃ sutaḥ /
dhikkṛtya pitaraṃ prāha mama bhrāntirabhūtpurā

caturastvaṃ pitā me vai jñānaṃ samyakprakāśitam /
bhāṣase mūḍhavattāta kṛtvā śyāmaṃ
mukhaṃ vraja ५२ yena me nihatā senā parārthagaṇitā pitaḥ /
tenedānīṃ kathaṃ sāma kartavyamayaśaskaram

kuśākṣamālādharaṇaṃ rājadharme hi neṣyate/
tasmāddayā narendreṇa na kāryā śatrusaṃcaye

nirdayatvamarāveva smṛtaṃ nītyāmaye yathā /
evamuktvā namaskṛtya pitaraṃ sindhudaityarāṭ

parāvṛtya balāttaṃ sa yayau yoddhuṃ raṇotsukaḥ ५६ (५४४२)
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe pitṛsindhusaṃvādo nāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ