ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.116.120

અધ્યાય ૧૧૬ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
જયં પ્રાપ્તે મયૂરેશે યયુસ્તત્ર મુનીશ્વરાઃ ।
શિવોઽપિ ગિરિજાયુક્તો યયૌ તં ચ નિરીક્ષિતુમ્

ઔત્સુક્યાત્પાર્વતી ચૈનં સમાલિંગ્યાબ્રવીત્તદા ।
પાર્વત્યુવાચ ।
અતિશ્રાન્તોઽસિ દૈત્યસ્ય કઠિનસ્ય રણં સુત

કોમલાનિ તવાંગાનિ કથં શસ્ત્રાણિ સેહિરે ।
કૃતાન્તસદૃશો દૈત્યો માયાવી બલવત્તરઃ

સ કથં કોમલાંગેન ત્વયા યુધિ વિનિર્જિતઃ ।
પારુદત્કરુણં દેવી ધૃત્વાંગં નિજબાલકમ્

તતો મુનિગણાઃ શમ્ભુર્વારયામાસ તાં શિવામ્ ।
શિવ ઉવાચ ।
ન જાનીષે મયૂરેશં સર્વકારણકારણમ્ ।
અનાદિનિધનં દેવં વેદાન્તાગોચરં વિભુમ્ ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિદેવૈર્નુતં દેવારિદારણમ્

સૃષ્ટિસ્થિતિજ્ઞાનહેતું લયહેતુમનામયમ્ ।
ભૂભારોત્તારણાર્થાય નાનારૂપધરં પરમ્

બ્રહ્માણ્ડવ્યાપ્તરોમાંકમેકાનેકસ્વરૂપિણમ્ ।
તપોબલસમાયુક્તં યોગશાસ્ત્રસમન્વિતમ્

માયાવિભેદકં દેવં માયિનામપિ માયિનમ્ ।
બાલભાવેઽપિ દૈત્યાનાં હન્તારં કિં ન વેત્સિ તમ્

ક ઉવાચ ।
એવં સ્તુતિં સમાકર્ણ્ય દૃષ્ટા સા પાર્વતી તદા ।
તતો દૃષ્ટો મયૂરેશો મુનીન્પ્રાહ શિવં શિવામ

મયૂરેશ ઉવાચ ।
ન ભયં વજ્રહસ્તાન્મે અન્યસ્માત્તત્કથં ભવેત્ ।
સર્વેષાં નમનાન્માતર્મુનીનામાશિષોઽપિ ચ

શિવસ્ય વરદાનેન સિન્ધુદૈત્યો જિતો મયા ।
સ્કન્દાદયો જિતા યેન યુધ્યન્તે ન હિ તેન તે

અસંખ્યાતા હતા દેવા દૈત્યસેનાચરૈર્નરૈઃ ।
અસૃગ્નદ્યઃ સંપ્રવૃત્તા વીરહર્ષકરા બહુ

રણે નિપતિતાન્દેવાન્વિચિન્વામો મુનીશ્વરાઃ ।
ક ઉવાચ ।
એવં મયૂરેશવચો નિશમ્ય પ્રાહ ધર્મવિત્

વસિષ્ઠો મુનિવર્યસ્તં યામઃ સર્વે ચલન્તુ વૈ ।
તતો યયૌ રણે દ્રષ્ટું મુનિભિસ્તૈર્મયૂરરાટ

મજ્જારક્તવસાગન્ધો ઘ્રાતું યત્ર ન શક્યતે ।
અતિભીષણકાયાં સ્તાંશ્છિન્નભિન્નાનનેકશઃ

દૃષ્ટ્વા બીભત્સરૂપાંસ્તાન્પ્રફુલ્લાન્કિંશુકાનિવ ।
વિકૃતિં પરિયાતાનિ મનાંસિ દાનવદ્વિષામ્

પશ્યતાં વીરરાશીંસ્તાન્વીરોપરિ પ્રતિષ્ઠિતાન્ ।
કાંશ્ચિચ્ચ જીવતઃ કાંશ્ચિન્મૂર્છિતાઞ્શસ્ત્રવાતતઃ

કાંશ્ચિચ્ચ પ્રવિશીર્ણાંગાન્દેવાન્દેવા વ્યકર્ષયન્ ।
સહસા ન વિદુર્દેવા દેવાન્વા દાનવાનપિ

અબ્રુવંસ્તત્ર કેચિચ્ચ ત્વદર્દં મૃત્યુમાગતાઃ ।
અન્તે તે દર્શનં પ્રાપ્તમિત્યુક્ત્વા વ્યસૃજન્નસૂન્

ક ઉવાચ ।
એવં શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં સાશ્રુકણ્ઠો મયૂરરાટ્ ।
ભ્રમન્ભ્રમન્દદર્શાગ્રે મૂર્છિતં તુ ષડાનનમ્

પતદશ્રુર્મયૂરેશઃ સ્નેહાત્તં ચાબ્રવીદિતિ ।
ઉત્તિષ્ઠોતિષ્ઠ ભદ્રં તે કિં શેષે પ્રાકૃતો યથા

શ્રાન્તોઽસિ દૈત્યહનનાદ્યચ્છાલિંગનમદ્ય મે ।
પ્રમાર્જિતસ્તુ હસ્તેન તતઃ સ પ્રોદતિષ્ઠત

અપશ્યન્નિકટે દેવપાદપદ્મં ભયાપહમ્ ।
ઉવાચ ચ મયૂરેશં દર્શનાત્તે ગતં મમ

સર્વદુઃખં શ્રમશ્ચૈવ વિશ્રાન્તશ્ચાસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
આલિલિંગ મયૂરેશં દોર્ભિર્દ્વાશભિસ્તદા

ઉભૌ યાતૌ રણં દ્રષ્ટું ગૃહીત્વા ચ પરસ્પરમ્ ।
અપશ્યતાં પુરઃ સુપ્તં વીરભદ્રમિષુક્ષતમ્

નન્દિનં ચ શરાઘાતૈઃ પીડિતં બલવત્તરમ્ ।
ભૂતરાજં ચ પુરતો વિભિન્નમસ્તકં તદા

ક્રન્દન્તં વિકટં ચૈવ પુષ્પદન્તં ભૃશાર્દિતમ્ ।
લલાટે દૃઢવિદ્ધં ચ હિરણ્યગર્ભમેવ ચ

મૃતપ્રાયં ચ ચપલં મૃતં શ્યામલમેવ ચ ।
લમ્બકર્ણો ન ચાજ્ઞાસીદ્ભ્રાન્ત્યા કંચન સંગરે

ઉદાનવાયુનાક્રાન્તઃ સુમુખસ્તત્ર ચાભવત્ ।
પરમં ખેદમાપન્નઃ સોમશ્ચ રક્તલોચનઃ

શેતે સ્મ મૂર્છયાઃ ભૃંગી પંચાસ્યશ્ચ મુમૂર્ષયા ।
શંખઃ પ્રેતત્વમાપન્નો ભયકૃત્સર્વયોધિનામ્

એવં દૃષ્ટ્વા સર્વવીરાન્હતપ્રાયાન્હતાનપિ ।
ચિન્તયા પરયાવિષ્ટો પપ્રચ્છ તં ષડાનનમ્

મયૂરેશ ઉવાચ ।
અસુરાશ્ચ સ્વકીયાશ્ચ મહાવીરા હતા મૃધે।
નિજધામગતાઃ સર્વે જીવતામત્ર કા ગતિઃ

સ્કન્દ ઉવાચ ।
અનન્તકોટિબ્રહ્માણ્ડનાયકસ્ત્વં ગુણેશ્વર ।
ચતુર્દશાનાં વિદ્યાનાં સર્વાસાં ચ સ્વયં નિધિઃ

કલાનાં તત્ર કિ પ્રશ્નં કરોષિ ત્વં મમાન્તિકે ।
નાહં મન્ત્રં વિજાનામિ વેત્થ ત્વં હિ ન વૈ સુરાઃ

વિવર્ધયસિ કીર્તિં ત્વં નાનાદૈત્યવિભંજનાત્ ।
યથામતિ બ્રવીમિ ત્વામાજ્ઞયા ચ સ્મૃતેર્બલાત્

પૂર્વં તુ ત્રિપુરવધે શિવેન યુદ્ધમદ્ભુતં ।
કૃતં તત્ર મૃતાન્દેવાન્દ્રોણાદ્રિવલ્લિજં રસમ્

દેવક્ષતેષુ સંયોજ્ય જીવયામાસ તત્ક્ષણાત્ ।
ક ઉવાચ ।
શ્રુત્વેત્થં વચનં દેવો જગાદ તં ષડાનમ્

ઇદાનીં દૈત્યકોટ્યસ્તુ યુદ્ધાર્થં બલવત્તરાઃ ।
આયાસ્યન્તિ તદા કોઽત્ર યુદ્ધેત્તાભિઃ ષડાનન

કશ્ચાનેતું વ્રજેદદ્રિં વલ્લીરસમનુત્તમમ્ ।
એવં બ્રુવન્મયૂરેશો માયામાવિશ્ચકાર હ

ઉજ્જીવયામાસ તદા નિજાંગવાયુમંગતઃ ।
તતસ્તે હર્ષસંપન્નાઃ પ્રણેમુસ્તં ગુણેશ્વરમ્

આલિલિંગુઃ પુનરુયુદ્ધં કર્તું તં ચ વિજિજ્ઞપુઃ ।
ત્વદ્દૃષ્ટિવિનિપાતેન તેજો નો દ્વિગુણીકૃતમ્

ગુણેશ્વર ઉવાચ ।
બ્રહ્માદયો દેવગણાઃ સ્તુવન્તિ વઃ પરાક્રમમ ।
તારકાસુરમુખ્યાશ્ચ નિહતા દૈત્યદાનવાઃ

ક ઉવાચ ।
તતસ્તૈઃ સહિતા દેવૈર્મયૂરેશઃ શિવં યયૌ ।
નમસ્કૃત્ય શિવં ગૌરીં યુદ્ધાય ગન્તુમુદ્યતઃ

આલિલિંગ મુદા ગૌરી શિવસ્તં ચ ગુણેશ્વરમ્ ।
તતઃ ષડાનનાદ્યાસ્તે શિવમાલિંગિરે મુદા

વયં રણે નિપતિતાઃ પુનઃ સંજીવિતા હર ।
મયૂરેશાંગ સંભૂતવાયુનાઽદ્ભૂતકારિણા

પુનર્યુદ્ધાય યાસ્યામોઽનેન સાર્દ્ધં શિવાધુના ।
પ્રસાદાત્તવ જેષ્યામઃ સર્વાનેવાસુરાન્યુધિ ૪૭ (૫૨૭૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ક્રીડાખણ્ડે રણશોધનં નામ ષોડશાધિક શતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૧૭ પ્રારંભ :---
ક ઉવાચ ।
સિન્ધુસ્તલ્પગતશ્ચિન્તામવાપ મહતીં તદા ।
અગ્નિસંતપ્તહૃદયો વિચાર નાન્વપદ્યત

નિર્હર્ષો મ્લાનવદનો નિસ્તેજઃ નિષ્કલોઽપિ સઃ ।
તત ઉગ્રાત્મજા દુર્ગા લાવણ્યલહરી શુભા

ચિન્તાશાવિષદગ્ધં તં શ્રુત્વાઽગાન્મંચકસ્થિતમ્ ।
અસંખ્યભૂષણં ર્યાસ્સ્યિઆઃ કબરી ભાતિ મસ્તકે

કસ્તૂરીતિલકં યસ્યા લલાટે ભાતિ સુન્દરમ્ ।
કણ્ઠે હારં કટૌ કાંઞ્ચિ બિભ્રતીં રત્નસંયુતામ્

સર્વાલંકારસંયુક્તાં સર્વાવયવ સુન્દરામ્ ।
આગતાં તુ નિરીક્ષ્યૈવ મંચકાભ્યાશમુત્સુકામ્

બહિસ્તત્સેવકા યાતાસ્તતઃ સા પતિમબ્રવીત્ ।
દુર્ગોવાચ ।
કિં ચિન્તાં કુરુષે સ્વામિન્યદ્ભાવ્યં તદ્ભવિષ્યતિ

ઈશ્વરસ્ય વશે લોકો ન સ્વતન્ત્રઃ કદાચન ।
સર્વેષાં માનસં ત્વં કિમુદ્વેજયસિ મેઽપિ ચ

કો હેતુસ્તે વદ વિભો તતો યુક્તિં વદામિ તે।
ક ઉવાચ ।
પ્રિયા વાક્યં સમાકર્ણ્ય ગણ્ડકીનાયકસ્તદા ।
સાવધાનમના ભૂત્વા વૃત્તાન્તં તામથાબ્રવીત્ ।
સિન્ધુરુવાચ ।
કિં વદામિ પ્રિયે શ્લાઘ્યે મનઃખેદકરં પરમ્

યુધ્તતો મે રણે કર્ણૌ મયૂરેશેન સાદિતૌ ।
સપ્તકોટિમિતા સેના નિહતા પૌરુષેણ હ

સ્કન્દાદયો મહાવીરાઃ પતિતાઃ શરવૃષ્ટિભિઃ ।
અકસ્માન્મે હતૌ કર્ણૌ ત્રિશૂલં પ્રેષ્ય શત્રુણા

આચ્છાદ્ય મુખમાયાતો વાસસા નિજમન્દિરમ્ ।
યેનોપાયેન મે શત્રુવધઃ સ્યાત્તં વદસ્વ મે

દુર્ગોવાચ ।
વીરધર્મઃ કૃતઃ સમ્યઙ્નિહતાઃ સર્વસૈનિકાઃ ।
ન યશઃ પ્રાપ્યતે સ્વામિન્ગોબ્રાહ્મણસુરદ્વિષામ્

તદ્દ્વેષાચ્ચૈવ કલ્યાણં કસ્યાપિ હિ ન જાયતે ।
સેવનાદ્વન્દનાદ્ધ્યાનાત્સ્મરણાત્પૂજનાદપિ

દેવૈરિન્દ્રાદિભિઃ સ્થાનાન્યાપ્તાનિ ચ સ્થિરાણિ ચ।
યઃ સમઃ સર્વભૂતેષુ શુભાશુભફલપ્રદઃ

તત્સેવયાઽભિષ્ટસિદ્ધિઃ કામધેનોરિવાભવત્ ।
અઙ્કુરો જાયતે તાદૃગ્યાદૃગ્બીજં હિ ઉપ્યતે

અશુભાત્કર્મણો દુઃખં સુખં સ્યાચ્છુભકર્મણઃ ।
અતઃ સન્તઃ પ્રકુર્વન્તિ શુભમ્ કર્મં સદાદરાત્

હિતં ચ સર્વજન્તૂનાં કાયેન મનસા ગિરા।
ભવતા પુરુષાર્થેન પીડિતાસ્તે સુરર્ષયઃ

પુરુષાર્થઃ સ વિજ્ઞેયો યશ્ચતુર્ણાં હિ સાધકઃ ।
યન્મનોનાર્થલુબ્ધં સ્યાત્પરદારેષુ ન ક્વચિત્

સ એવ પુરુષાર્થઃ સ્યાદ્યશ્ચાનિન્દ્યં ન નિન્દતિ ।
શરણાગતરક્ષાયાં દૃઢો ધર્મપરાયણઃ

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ પુરુષાર્થઃ સ ગમ્યતે ।
સ્વામિન્મે પરમં વાક્યં શૃણુ તે હિતકારકમ્

અદુષ્ટવાક્સત્યશીલઃ સ્વગુણાનામકીર્તકઃ ।
પરોપકરણે સક્તઃ પરપૈશૂન્યવર્જિતઃ

તત્કુરુશ્વ મહાભાગ મમ પ્રીતિં યદીચ્છસિ ।
મોચયસ્વ સુરાન્સર્વાન્પ્રબદ્ધાઞ્શક્રસંયુતાન્

પ્રયાસ્યતિ મયૂશોઽખિલલોકપ્રપાલકઃ ।
વત્સ્યાવઃ સુસુખં સ્વામિન્નાન્યથા તુ સુખં ભવેત્

ક ઉવાચ ।
એવં વાક્યામૃતં તસ્યાસ્તદભૂદ્વિષસન્નિભમ્ ।
મુમૂર્ષોરૌષધં યદ્વદ્ગ્રહરોગાપ્લુતસ્ય હ

ક્રોધસંરક્તનયનો દુર્ગાં તાં સિન્ધુરબ્રવીત્ ।
ન દધ્રે હૃદિ તસ્યાઃ સ ઉપદેશં હિતાવહમ્

સિન્ધુરુવાચ ।
સમ્યગુક્તં ત્વયા ભદ્રે લોકનિન્દાકરં વચઃ ।
ચાતુર્યં તવ વિજ્ઞાતં કાર્યાકાર્યંવિદા મયા

ન શત્રું ભજતે કોઽપિ રિપુર્માનપરાયણઃ ।
નારભેત્કૃત્યમન્યાય્યમારબ્ધં ચેન્ન તત્ત્યજેત્

તતો દુઃખં સુખં વા સ્યાદયશો યશ એવ ચ ।
લાભો વાપ્યથવાઽલાભો જીવનં મૃત્યુરેવ વા

પૂર્વં ભદ્રે મયા સન્ધિઃ સામ્ના તેન ન વૈ કૃતઃ ।
ઇદાનીં ભવિતા યદ્યત્તદ્ભવત્યેવ સર્વથા

પૂર્વમેવ હિ યજ્જન્તોર્લિખિતં સાધ્વસાધુ વા ।
કશ્ચિન્ન પુરુષાર્થેન કર્તું શક્તોઽન્યથા સતિ

રણે મૃતસ્ય સ્વર્ગોથ ખ્યાતિઃ સ્યાદ્વિષ્ટપત્રયે ।
યાતસ્ય શરણં શત્રારેયશો નરકેઽપિ ચ

પૂર્વજૈઃ સહિતસ્યાશુ જાયતે નાત્ર સંશયઃ।
જાનામિ તં મયૂરેશં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્

સંભૂતં મમ નાશાય રાવણે રાઘવં યથા।
પાતયિષ્યે શિરોઽસ્યાહમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિ

ત્યજન્તિ જીવિતં શૂરા નાભિમાનં કદાચન ।
ન મેઽસ્તિ ગણના સુભ્રુ કૃતાન્તસ્યાપિ કર્હિચિત્

તત્ર કા ગણનાઽન્યેષાં લજ્જા મે કર્ણતઃ કૃતા ।
ક ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા ભૂષણાનિ વસ્ત્રાણિ ચ દધાર સઃ

કેયૂરં મુકુટં રત્નયુક્તં હારં ચ કુણ્ડલે ।
તૂણૌ ખડ્ગં ચ ખેટં ચ ચાપં સજ્જં ચ શસ્ત્રિકામ્

આચ્છાદ્ય કર્ણૌ રૌક્મીયવસ્ત્રેણોષ્ણીષગેન ચ ।
આયયાવુપવિષ્ટ: સ ભદ્રાસનમુત્તમમ્ ૩૮ (૫૩૧૦)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે દુર્ગાવાક્યં નામ સપ્તદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૧૮ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
યુદ્ધાવેશદુરાધર્ષઃ ઉપવિષ્ટો મહાસને ।
સ તદા વીરમુખ્યાંસ્તાનુપવિષ્ટાનથાબ્રવીત્

સિન્ધુરુવાચ ।
ગતૌ મમ પ્રધાનૌ તૌ ત્રૈલોક્યાકર્ષણક્ષમૌ ।
ન તાદૃશોઽસ્તિ વીરોઽત્ર યો મે હન્યાદ્રિપું બલાત્

નૈતાદૃશૌ બુદ્ધિમન્તૌ પરાક્રમજયૈષિણૌ ।
વીરા ઊચુસ્તતઃ સિન્ધું મા ચિન્તાં કુરુ સર્વથા

યાવદ્વયં પ્રાણવન્તો લઘુકૃત્ય ઉપસ્થિતે ।
કિમર્થં ચિન્તાકુલતાં તાવદ્વ્રજસિ દૈત્યરાટ્

સ્વાપં કુરુ મહાભાગ પર્યંકે પુષ્યસંસ્તરે ।
કૃતાન્તસ્તાડિતો યાભ્યાં તયોઃ કસ્માદ્ભયં ભવેત્

એવમુક્ત્વા કલઃ સિન્ધું વિકલશ્ચ મહાબલૌ ।
શાલકૌ તસ્ય દૈત્યસ્ય નિર્યાતૌ યુદ્ધદુર્મદૌ

નાનાયુદ્ધેષુ કુશલૌ નાનાયુધધરાવુભૌ ।
નાનાભૂષણવસ્ત્રાઢ્યૌ નાનાસેનાસમન્વિતૌ

નાનાગર્જનતો વ્યોમ ચક્રતુર્નાદસંયુતમ્ ।
દેવકોટિનિહન્તારૌ અસંખ્યવાહિનીયુતૌ

યયુસ્તત્પુરતો વીરાઃ સિન્દૂરારુણમસ્તકાઃ ।
અગ્નિશસ્ત્રધરા મુક્તકેશપાશાઃ સચન્દનાઃ

લસચ્છસ્ત્રધરાઃ સર્વે યમમત્તુમિવોદ્યતાઃ।
તતઃ કરિઘટા યાતા નાનાધાતુવિચિત્રિતાઃ

અધિષ્ઠાતા મહામાત્રૈર્નાનાભૂષાવિરાજિતાઃ ।
તીક્ષ્ણદન્તાઃ સિન્દુરિતા ઘણ્ટાનાદનિનાદિતાઃ

તતોઽશ્વસાદિનો યાતાસ્તનુત્રાણવિરાજિતા ।
ધનુર્બાણધરાઃ સર્વે લસચ્છત્રવિભૂષિતાઃ

અનેકયુદ્ધસમ્ભાર રથા યાતાસ્તતઃ પરમ્ ।
અનેકવીરસંયુક્તા નાનાસૂતવિરાજિતાઃ

એવં તૌ શાલકૌ યાતૌ રણસ્થાનં રુષાન્વિતૌ ।
દદૃશાતે * મયૂરેશમાશીવિષભુજિઃસ્થિતમ્

ષડાનનાદિભિર્વીરૈરન્યૈન્યશ્ચ પરિવારિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તૈસ્તુ તયોઃ સેના ઘોરા સા ચતુરંગિણી

અસંખ્યાતં બલં તસ્ય સમાયાતં વિચિત્રિતામ્ ।
પ્રેષિતો દેવપ્રવરૈર્દૂતો નીતિવિશારદઃ

જ્ઞાત્વા વૃત્તાન્તમાયાતઃ સ જગાદ સુરાન્પ્રતિ ।
દૂત ઉવાચ ।
કલશ્ચ વિકલશ્ચૈવ નાનાસેનાસમાયુતૌ

જેતું સુરાન્સમાયાતૌ નાનાયુદ્ધવિશારદૌ ।
તાભ્યાં યુદ્ધાય સંપ્રાપ્તૌ પુષ્પદન્તવૃષાવુભૌ

ધનુષી સજ્જતાં નીત્વા ષષ્ટ્યા બાણૈરવિધ્યતામ્ ।
દૈત્યૌ બાણાન્નિવાર્યેવ તાવુભૌ બાણવૃષ્ટિભિઃ

છાદિતૌ શરઘાતેન ઘ્નતઃ સ્મ દેવસૈનિકાન્ ।
કલસ્ય ખડ્ગં ખડ્ગેન બિભેદ સ મહાવૃષઃ

સૈન્યમાદાય તસ્યાશુ ખડ્ગં છિત્ત્વા ન્યપાતયત્ ।
વિકલસ્ય પુષ્પદન્તો ધનુશ્ચિચ્છેદ સાયકૈઃ

તતસ્તૌ મલ્લયુદ્ધેન પરસ્પરમયુધ્યતામ્ ।
તે સેને યુદ્ધતાં તત્ર નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપત્રિભિઃ

માયાભિર્વિવિધાભિશ્ચ પરસ્પરજયેચ્છયા।
તતઃ પપાલ દૈત્યાનાં સેનાશસ્ત્રાર્દિતં ભૃશમ્

કેઽપિ દેવાઃ પૃષ્ઠલગ્ના મારયન્ત્યસુરાંશ્ચ તાન્ ।
પાદાઘાતેન નિહતા દૈત્યસેનાચરા નરાઃ

મૃતાસૃક્પ્રવહા તત્ર વાહિની ભીરુભીતિદા ।
સંપ્રવૃત્તા મહાઘોરા ભૂતપક્ષિપ્રમોદિની

તતો વેગાત્સમુડ્ડીય કલશ્ચ વિકલશ્ચ હ ।
શસ્ત્રવૃષ્ટિ મહોગ્રાં તૌ ચક્રતુર્યુદ્ધદુર્મદૌ

તયા હતા દેવસેના સ્રવદ્રક્તા પપાલ હ ।
તતો વૃષોઽહનત્સેનાં શૃંગાભ્યાં ચ તયોર્ભૃશમ્

લત્તાભિશ્ચ જઘાનાશુ ફૂત્કારેણ ન્યપાતયત્ ।
પુચ્છાઘાતેન કાંશ્ચિચ્ચ ચૂર્ણયામાસ દૈત્યપાન

એવં તેન હતા સેના નાનાદૈત્યસમાકુલા ।
હાહાકારો મહાનાસીદ્દૈત્યાંના તત્ર નશ્યતામ્

તતોઽતિબલિનૌ વીરૌ કલશ્ચ વિકલશ્ચ હ ।
જગર્જતુરુભૌ રોષાદ્ ગર્જયન્તૌ દિશો દશ

નિનિન્દતુસ્તૌ વૃષભં કિં ત્વં યુધ્યસિ નૌ પુરઃ ।
તૃણાદનેષુ શક્તસ્ત્વં તૃણરૂપોઽસિ સામ્પ્રતમ્

દધ્રાત એવમુક્ત્વા તૌ તસ્ય શૃંગે મહાબલૌ ।
વિકૃષ્ય નિન્યતુરુભૌ સ્વસેનાં ચતુરંગિણીમ્

તં મોચિતું પુષ્પદન્તોઽભિયયૌ સહસા જવાત્ ।
તતસ્તં વિકલો લત્તાપ્રહારૈઃ પાતયન્ભુવિ

નનર્દ વાદ્યઘોષેણ હર્ષનિર્ભરમાનસઃ ।
સ મૂર્છિતો મુહૂર્તાત્તુ સંજ્ઞાં પ્રાપદનાતુરઃ

તતો યોદ્ધું સમાયાતૌ વીરભદ્રષડાનનૌ ।
કલઃ પર્વતઘાતેન શતધા ન્યપતદ્ભુવિ

વીરભદ્રસ્તુ વિકલં તલઘાતાદપાતયત્ ।
દૃષ્ટ્વા સ્કન્દેન નિહતં કલં દૈત્યં મહાદ્રિણા

તતો યયુઃ સ્વશિબિરં ગણાસ્તે જયશાલિનઃ ।
તતઃ શસ્ત્રહતાઃ કેચિજ્જીવન્તો ગણ્ડકીં યયુઃ

શશંસુર્દૈત્યરાજાય નાનાસેનાયુતઃ કલઃ ।
વિકલશ્ચ હતો રોષાદ્વીરભદ્રાદિભિર્ગણૈઃ

ગતાસ્તે શિબિરં દેવગણાસ્તુ જયશાલિનઃ ૩૯ (૫૩૪૯)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે કલવિકલવધો નામાષ્ટાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૧૯ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
કલં ચ વિકલં શ્યાલં દેવસેનાવિઘાતિનમ ।
નિહતં વીરભદ્રેણ પર્વતેન મહાસુરમ્

ષડાનનેન વિકલં હતં તલપ્રહારતઃ ।
શ્રુત્વા ભદ્રાસનગતો નાનાવીરસમન્વિતઃ

પ્રાપ સિન્ધુર્મહાચિન્તાં સ્મરઞ્શિવસુતં તદા ।
કિં કરિષ્યતિ દેવોઽસૌ નાશમિત્થં સુરદ્વિષામ્

ઇત્યેવં ચિંતયાવિષ્ટો મૂર્છામાપ મહત્તરામ્ ।
તાવદાજગ્મતુરુભૌ પુત્રાવસ્ય મહાબલૌ

ધર્માધર્મૌ ભદ્રપીઠે જનકં વાક્યમાહતુઃ ।
કથં બિભેષિ જનક શિવાયા અર્ભકાલ્લઘોઃ

નાવાજ્ઞાં દેહિ દૈત્યેંદ્ર હનિષ્યાવ: ક્ષણાદમુમ્ ।
સંમુખે તૌ હતૌ વીરૌ માતુલૌ નૌ દિવં ગતૌ

ઉત્તીર્ણૌ તૌ સ્વામિકાર્યે કીર્તિં કૃત્વા મહાત્તરામ્ ।
હત્વાઽનેકવિધાં સેનાં નાનાવીરૈઃ પ્રપાલિતામ્

આવામપિ પ્રયુધ્યાવો યાવો હત્વા રિપું બલાત્ ।
અથવા મોક્ષમાયાવો નિહતૌ તેન ચેદ્રણે

યાવદાવાં હિ જીવાવશ્ચિન્તાં તાવચ્ચ મા કુરુ।
ઇંદ્રાદય સુરગણાઃ કારાગારેઽધુના તવ

યદા ત્વં વિજિતાઃ પૂર્વં પિતરસ્તત્ર કેઽભવન્ ।
આનીવો મસ્તકં તસ્ય રિપોસ્તવ ન સંશયઃ

અન્યથા દર્શયિષ્યાવો મુખ લોકેષુ ન ક્વચિત્ ।
ક ઉવાચ ।
એવં તયોઃ સમાકર્ણ્ય વચનં હર્ષમાપ્તવાન્

તાવૂચે પરમં યુદ્ધં પ્રાપ્નુતં યશ ઉત્તમમ્ ।
નાશયિત્વા રિપું ઘોરં યાતં શીઘ્રં મમાન્તિકમ્

એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યમીયતુર્યુદ્ધલાલસૌ।
નમસ્કૃત્ય પિતુઃ પાદૌ માતુર્ગૃહ્ય તદાશિષઃ

દશકોટિમિતાં સેના પ્રત્યેકં ગૃહ્ય સત્વરૌ।
રથાશ્વહસ્તિપાદાતૈર્નાનાશસ્ત્રધરૈર્યુતામ્

પત્તયોઽપિ યયુર્ર્ષ્ટાઃ સિન્દૂરારુણમસ્તકાઃ ।
ગજા નાનાગિરિનિભા નાનાધાતુધ્વજાન્વિતા:

અશ્વાઃ સાદિભિરારૂઢા નાનાશસ્ત્રાસિપાણિભિઃ ।
ગર્જદ્ભિર્મેઘસદૃશં ગર્જયદ્ભિર્દિશો દશ

તતઃ સેનામધ્યગતૌ રેજતુર્ભ્રાતરાવુભૌ।
નાનાલંકારસંયુક્તૌ નાનાયુધધરાવુભૌ

રત્નકાંચનસંયુક્તકુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતૌ।
કિરીટાભ્યાં સુતેજોભ્યાં ભ્રાજમાનૌ મહાબલૌ

મુક્તામણિમયૌ હારૌ બિભ્રન્તૌ યુદ્ધદુર્મદૌ।
પ્રાપતૂ રણભૂમિં તૌ નાનાવાદિત્રનિસ્વનૈઃ

દદૃશુર્વીરભદ્રાદ્યાસ્તૌ ચ તાં વાહિનીમપિ ।
નિકટે તૌ સમાલોક્ય મયૂરેશપ્રચોદિતાઃ

આજ્ઞયાઽભિયયુર્વીરભદ્રોઽસૌ ચ ષડાનનઃ ।
હિરણ્યગર્ભઃ સંક્રુદ્ધો ભૂતરાજો વિશાલદૃક્

અસંખ્યસેનયા સ્રાર્દ્ધં તતો યુદ્ધમવર્તત ।
પરસ્પરમયુધ્યન્ત તતઃ સેનાચરા ભૃશમ્

ઘ્નન્તઃ શિરાંસિ પાદાંશ્ચ બાહૂરૂદરકન્દરાઃ ।
નિહતાશ્ચ નિહન્યન્તે તમસાચ્છાદિતે રવૌ

કેચિચ્ચક્રાણિ મુમુચુર્ભિણ્ડિપાલાંસ્તથાઽપરે ।
બાણવૃષ્ટિં પરે ચાપિ નાનાશસ્ત્રાણિ કેચન

મલ્લયુદ્ધં ચ તત્રાસીત્સૈનિકાનાં પરસ્પરમ્ ।
એવં સા સંહૃતા સેના મયૂરેશપ્રપાલિતા

પપાલ તત્ર શેષા યા વિહ્વલા તુ દિશો દશ ।
તતઃ ષડાનનઃ ક્રુદ્ધો દ્વાદશાયુધભૂષિતઃ

તૈરાયુધૈર્જઘાનાશુ સેનાં તાં દૈત્યપાલિતામ્ ।
કેષાચ્ચિદ્બાહવો ભિન્નાઃ કેઽપિ મધ્યે દ્વિધાકૃતાઃ

કેષાચિન્મસ્તકા ભિન્નાઃ કેષાંચિચ્ચરણા રણે ।
એવં સા નાશિતા સેના હસ્ત્યશ્વરથસંકુલા

કેઽપિ સ્વર્ગં ગતાઃ કેચિદ્રૂપં પ્રાપુઃ ષડાનનમ્ ।
નિરીક્ષ્ય યે મયૂરેશં જહુઃ પ્રાણાન્પ્રહારિતાઃ

જગ્મુસ્તે તત્પ્રસાદેન નિજધામ મહાબલાઃ ।
તદ્દૃષ્ટિપાતાત્તદધં નષ્ટં સર્વં જનુઃકૃતમ્

દૃષ્ટવા વિશાખવિશિખૈઃ સશિખૈર્નિહતાં સ્વકામ્ ।
સેનાં તસ્ય સુતૌ વીરાવધર્મો ધર્મ એવ ચ

યુયુધાતે બહુવિધં શસ્ત્રૈરસ્ત્રૈઃ શરવ્રજૈઃ ।
ચક્રતુર્મલ્લયુદ્ધં તૌ મહાસેનેન તત્ક્ષણાત્

તયોર્બલં નિરીક્ષ્યૈવ કાર્તિકેયો મહાબલઃ ।
શિખયોસ્તૌ દધારાશુ ષડ્બાહુઃ ષટ્કરૈર્બલાત્

ભ્રામયામાસ બહુધા પોથયામાસ ભૂતલે ।
શતખણ્ડાનિ જાતાનિ તયોસ્તુ પતતોર્ભુવિ

જયં પ્રાપ્તે શિવસુતે નેદુર્વાદ્યાનિ સર્વશઃ।
જય ત્વં હિ મયૂરેશ જગુઃ સર્વેઽપિ સૈનિકાઃ

ચત્વારસ્તે યયુર્દેવં મયૂરેશં નિજં પ્રભુમ્ ।
આલિલિંગુર્મુદા તે તુ પરસ્પરમથાબ્રુવન

પ્રાપ્તા ઇવ પુનર્જન્મ મુમુદુસ્તે પરસ્પરમ્ ।
શશંસુઃ સર્વવૃત્તાન્તં શિવાયૈ ચ શિવાય ચ

સેનાં ચ નિહતાં સિન્ધોઃ પુત્રૌ ચ બલવત્તરૌ ૩૮ (૫૩૮૭)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે એકોનવિંશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૧૨૦ પ્રારંભ :-
ક ઉવાચ ।
હતશિષ્ટાઃ કેઽપિ વીરા: સ્રવદ્રક્તા સુદુઃખિતા ।
સિન્ધું સભાગતં ચેત્થં ભીત ભીતા અથાબ્રુવન

વીરા ઊચુઃ ।
ધનુર્ધર નિબોધેદમતિદુઃખકરં વચઃ ।
ધર્માધર્મૌ તવ સુતૌ કૃત્વા યુદ્ધં મહત્તરમ્

નિન્યતુર્દેવસેનાં તૌ હત્વા હત્વા યમક્ષયમ્ ।
તતઃ કોઽપિ મહાવીરો મુખૈઃ ષડ્ભિર્વિરાજિતઃ

સોઽપિ તાભ્યાં રણે ઘોરે પાતિતો ધરણીતલે ।
પુનસ્તેન ધૃતૌ વીરૌ શિખાયાં તાવુભાવપિ

ભ્રામયિત્વા બહુતરં પાતિતૌ તૌ ધરાતલે ।
શતધા શીર્ણદેહૌ તૌ ગતૌ તૌ સ્વર્ગમુત્તમમ્

ક ઉવાચ ।
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં ન્યપતદ્દૈત્યપુંગવઃ ।
શોકસાગરમગ્નોઽભૂદ્વજ્રાહત ઇવાચલ:

ધાવમાનૈઃ સુહૃદ્વર્ગૈઃ સ આશૂત્થાપિતો બલાત્ ।
મુહૂર્તાત્પ્રકૃતિં યાતઃ શુશોચ બહુદુઃખિતઃ

સિન્ધુરુવાચ ।
શક્રાદયો લોકપાલા જિતા યાભ્યાં રણે પુરા ।
તૌ હતૌ ન કથં વીરૌ ષડાસ્યેન મહાબલૌ

વિહાય મૃત્યુલોકે માં કથં સ્વર્ગં ગતાવુભૌ ।
સુરસેનાનિહન્તારૌ કૃતાન્તસ્યાન્તકાવુભૌ

નાનેષ્યે શત્રુમૂર્દ્ધાનં તદાઽસ્યં દર્શયે ન ચ ।
ગમનાવસરે પ્રોક્તં તત્સત્યં કિ કૃતં ત્વયા

અથ દુર્ગા સખીભિસ્તુ વૃત્તાન્તોઽન્તપુરે તદા ।
કથિતો વિસ્તરેણૈવ રુદતીભિઃ સુદુઃખતઃ

સખ્યુવાચ ।
ભર્તા રોદિતિ તે સુભ્રુ ધર્માધર્મૌ મૃતાવિતિ ।
સાથ પર્યંકસુગતા ન્યપતત્પૃથિવીતલે

રમ્ભેવ વાતનિહતા કોમલારુણપલ્લવા।
સખીદુષ્ટવચોભિઃ સા બાણૈરિવ હૃદિ ક્ષતા ।
વિસ્રસ્તકેશાભરણા સાપ્યરોદીત્તદા ભૃશમ્

વિસ્રસ્તવસ્ત્રા વિકસદ્બિલ્વચારુપયોધરા ।
અશ્રુશ્યામલગણ્ડા સા શોકાનલહતપ્રભા

જઘ્ને મુખં સા પાણિભ્યાં દન્તાસૃક્સિક્તભૂતલા ।
નિરસ્તદેહભાવા સા વિકલા વિગતત્રપા

સભાંગણગતા લુણ્ઠદ્ધઠકૃદ્બાલકો યથા।
સર્વે તતઃ સભ્યવરા રુરુદુર્દુઃખકર્ષિતાઃ

પ્રસ્રવન્નેત્રસલિલાઃ પ્રાબ્રવીત્તાન્ત્સભાસદઃ ।
રાજ્ઞી ઉવાચ।
કથં સર્વેષુ વીરેષુ જીવત્સુતૌ સુતૌ મમ

પ્રેષિતૌ રણભૂમિં તૌ મામપૃષ્ટ્વા તુ કોમલૌ ।
મયાશીશ્ચેન્નિયુક્તા સ્યાન્ન તયોર્મરણં ભવેત્

ન હિ મે વચનં ધાતા મિથ્યા કર્તું સમીહતે ।
યાભ્યાં જિતા દેવગણાસ્તૌ કથં નિધનં ગતૌ

ક્વ દ્રક્ષ્યામ્યહમેતૌ યૌ જિગ્યતુર્મદનં રુચા।
બુદ્ધીના યૌ સરસ્વન્તૌ તૌ માં ત્યક્ત્વા કથં ગતૌ

તયોઃ શોકાગ્નિના દગ્ધા મરિષ્યામ્યહમદ્ય વૈ ।
ઇત્યુક્ત્વા ન્યપતદ્ભૂમૌ નિઘ્નતી હૃદયે મુહુઃ

તતઃ સખ્યો નાગરાશ્ચ બોધયામાસુરંજસા ।
ન માતઃ કોઽપિ શોકેન યો મૃતઃ પુનરાગતઃ

મૃત્યુલોકે ચિરં સ્થાતા નેક્ષિતો ન શ્રુતોઽપિ ચ ।
વિહાય હનુમન્તં ચ કૃપં શારદ્વતં બલિમ્

વ્યાસં પરશુરામં ચ વિભીષણમથાપિ ચ ।
દ્રૌણિં નાન્યશ્ચિરં સ્થાયી ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

બ્રહ્માદીનાં ભવેન્મૃત્યુઃ કા તત્ર ગણનાત્મનઃ ।
રોદનં તેન કર્તવ્યં ન સ્યાન્મૃત્યુઃ કદાઽસ્ય ચેત્

ક્ષીણે ઋણાનુબન્ધે ચ સ્ત્રી પુત્રઃ પશુરેવ ચ ।
ન તિષ્ઠતિ ધ્રુવં તત્ર કૃતઃ શોકો વૃથા ભવેત્

યથા કાષ્ઠં કાષ્ઠગતં પુરે સ્યાચ્ચ વિયુજ્યતે ।
તદ્વજ્જન્તુર્વિયોગં ચ યોગં ચ પ્રાપ્નુતે વશઃ

નાનાપક્ષિગણા રાત્રાવેકવૃક્ષાગતા યથા ।
પ્રાતર્દશદિશો યાન્તિ તત્ર કિ પરિવેદનમ્ ।
ક ઉવાચ ।
એવં પ્રબોધિતા દુર્ગા સિન્ધુશ્ચ જન એવ ચ

હઠાચ્છોકં નિગૃહ્યાસાવાસને સંવિવેશ હ ।
ઉપહાસં કરિષ્યન્તિ સપત્ના રુદતામિતિ

દુર્ગા ધૃત્વા બલાલ્લોકા નિન્યુરન્તઃપુરં હિ તામ્ ।
નિશ્વસન્તી પપાતાસૌ પર્યઙ્કે શોકકર્શિતા

સ સિન્ધુઃ ક્રોધસંયુક્તો જગ્રાહ શસ્ત્રસંચયમ્ ।
પુત્રયોર્નિષ્કૃતિં કર્તું હયારૂઢો યયૌ રણમ્

યાતે તસ્મિન્મહાસૈન્યં ચતુરંગ રણોત્સુકમ્ ।
ઉડ્ડીયોડ્ડીય ધાવન્તો યયુઃ પૂર્વં પદાતયઃ

નાનાવર્ણા એકરૂપા નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ ।
તતો વારણસઙ્ઘાતા નાનાધાતુવિચિત્રિતાઃ

ઘણ્ટાભરણશોભાઢ્યા દાનોદકપ્રવર્ષિણઃ ।
ચીત્કારભીષિતપરા મહારાવભયંકરાઃ

તતોઽશ્વા પ્રાગમન્સાદિયુક્તા વાયુજવા રણમ્ ।
ખુરાઘાતાદ્વિસ્ફુલિંગા નિપતન્તો ધરાતલે

શુશુભુઃ સાદિનસ્તત્ર ખેટકુન્તાસિપાણયઃ।
ચન્દનાગરુલિપ્તાંગા નાનામાલાવિભૂષિતાઃ

તનુત્રાણભૃતઃ સર્વે કંટભ્રાજિમસ્તકાઃ।
ગ્રસન્ત ઇવ ચાકાશં નાદયન્તો દિશો દશ

રથાસ્તતોઽગમન્નાનામહાવીરૈરધિષ્ઠિતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રસંપૂર્ણા ધનુસ્તૂણીરસંયુતાઃ

તન્મધ્યે શુશુભે સિન્ધુર્મહામુકુટકુણ્ડલઃ ।
નાનાશસ્ત્રધનુષ્પાણિસ્તૂણીરકૃતભૂષણઃ

વીરકંકણશોભાઢયઃ કટિસૂત્રાંગદપ્રભઃ ।
ક્રોધસંરક્તનયનો લોકત્રયબુભુક્ષયા

વાદ્યસ્તુ સર્વવાદ્યેષુ બન્દિષુ ચ સ્તુવત્સ્તુ ચ ।
યાવદ્યાતિ મહાવેગાત્તાવદ્દૂતસ્તમબ્રવીત્

પિતા તે યાતિ દૈત્યેશ તં પ્રતીક્ષસ્વ સુવ્રત ।
પરાવૃત્યેક્ષતે યાવત્તાવદશ્વગતં સુતમ્

અપશ્યદભ્યાશગતં નમશ્ચક્રે સ ચાપિ તમ્ ।
દદૌ પિતા તત્ર સુતં દુર્ગં કૃત્વા ચમૂચરૈઃ

ઉપદેશં ચ કૃતવાન્સુખાયામુત્ર ચેહ ચ ।
ચક્રપાણિરુવાચ ।
ગર્વેણ વર્તસે પુત્ર શ્રિયા મત્તો ન બુધ્યસે

અર્થજ્ઞાને મહાવૃદ્ધાઃ પ્રષ્ટવ્યા ભૂતિમિચ્છતા ।
અગ્રે શુભેચ્છયા પૂર્વમશુભં ન સમાચરેત્

અલ્પેન કર્મણા નાશં પુણ્યમેત્ય શુભેન હ ।
અણુરગ્નિર્દહેત્સર્વં પુણ્યં દોષસ્તથા સુત

ન લાભો દૃશ્યતે પુત્ર બદ્ધેષુ તેષુ તે ક્વચિત્ ।
સ એવ પુત્રો યો માતૃપિતૃવાક્યકરોઽનિશમ્

તસ્ય ચોલ્લઙઘને પુણ્યં નાશમેતિ ચ જાયતે ।
દોષજાલં મોહજાલં નાનાનિરયદં સુત

અતઃ શૃણુ હિતં વાક્યં મોચયાશુ સુરાન્સુત ।
મુક્તેષુ તુ ભવેન્મિત્રં મયૂરેશોઽખિલાર્થદઃ

ન ચેહ દ્વેષતઃ કશ્ચિત્સુખં પ્રાપ્તો ધરાતલે।
વિનાશં પ્રાપિતા દેવૈર્હિરણ્યાક્ષાદયોઽસુરાઃ

ક ઉવાચ ।
ઇતિ પિતૃવચઃ શ્રુત્વા ચુકોપાતિતરાં સુતઃ ।
ધિક્કૃત્ય પિતરં પ્રાહ મમ ભ્રાન્તિરભૂત્પુરા

ચતુરસ્ત્વં પિતા મે વૈ જ્ઞાનં સમ્યક્પ્રકાશિતમ્ ।
ભાષસે મૂઢવત્તાત કૃત્વા શ્યામં
મુખં વ્રજ ૫૨ યેન મે નિહતા સેના પરાર્થગણિતા પિતઃ ।
તેનેદાનીં કથં સામ કર્તવ્યમયશસ્કરમ્

કુશાક્ષમાલાધરણં રાજધર્મે હિ નેષ્યતે।
તસ્માદ્દયા નરેન્દ્રેણ ન કાર્યા શત્રુસંચયે

નિર્દયત્વમરાવેવ સ્મૃતં નીત્યામયે યથા ।
એવમુક્ત્વા નમસ્કૃત્ય પિતરં સિન્ધુદૈત્યરાટ્

પરાવૃત્ય બલાત્તં સ યયૌ યોદ્ધું રણોત્સુકઃ ૫૬ (૫૪૪૨)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણે ક્રીડાખણ્ડે પિતૃસિન્ધુસંવાદો નામ વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ