Ganesha Purana · Chapter 1.76.80

adhyāya ७६ prāraṃbha : -
dūtā ūcuḥ /
gauṃḍe tu viṣaye gauḍanagare'bhūtpurā dvijaḥ /
tapasvī jñānavān prājño devabrāhmaṇa pūjakaḥ /
tasya putro'yamajani jananī cāsya śākinī

tasya patnī tu sāvitrī sāvitrīva pativratā /
ekaputrasnehavaśādalaṃkārairalaṃkṛtaḥ

atyaṃtasuṃdarataro ratibharteva śobhate /
tanmātā pitarau tasya viyogaṃ necchataḥ kṣaṇam

sa tu yauvanamāpanno nijabhāryāṃ vihāya tām /
paradārarato nityaṃ paraniṃdāparāyaṇaḥ

abhavatpāpaniṣṭhaśca pitṛvākyāvamardanaḥ /
ekadā nagare tasmin veśyā nara vimohinī

āgatā tadgatamanā yaccakre'sau śṛṇuṣva tat /
svālaṃkārān peṭikāyāṃ niṣkāsyā sthāpayadbalāt

mātāpitroḥ samakṣaṃ ca paścāccauryaṃ punaśca tān /
veśyāyai pratipādyaitāṃścikrīḍa subhṛśaṃ tayā

hitvendriyārthān sakalān sugaṃdhadravyasaṃyutaḥ /
tadekaniṣṭhaḥ saṃjāto yogī brahmaparo yathā

kāmāgnivihvalaścāsīt kṣībo madyabalādyathā /
pitā tu khedasaṃpannaḥ kṣutṛṅabhyāṃ parivarjitaḥ

vilokayāmāsa sutaṃ nagare pratimandiram /
alabdhadarśanastasya śvāsocchvāsaparāyaṇaḥ

niśīthe svapriyāṃ prāha budhaḥ putro gataḥ kva nu/
vinā tena vṛthā gehaṃ vinā dīpaṃ yathā niśi

vinā jalaṃ vṛthā vāpī vināpatyaṃ yathā'balā /
kadā nu darśanaṃ tasya bhavitā prāṇarakṣakam

śākinyuvāca /
kṣudhātṛṣā pariśrāntā cintāśoka samanvitā /
tiṣṭhāmi nātha no jāne kva gataḥ priyabālakaḥ

yadi me darśanaṃ tasya syājjīvāmi na cānyathā /
punaścacāla dūrvaḥ sa yaṣṭimādāya muṣṭinā

yaṃ yaṃ paśyati mārge'smiṃstaṃ taṃ pṛcchati cātmajam /
yadā śrāntaḥ kṣudhākrāntastadā bhrāntaśca so'bhavat

anivṛddho mahābhīmo nāmnā bhīmo'ntyavarṇajaḥ /
sa tena pṛṣṭastanayaṃ tenāpyuktaṃ paraṃ sphuṭam

bhīma uvāca /
veśyāgṛhe te tanayo budho'sau, budhaḥ sukhaṃ kroḍati kāmasaktaḥ /
kasyātmajo kā jananī pitā vā, vṛthaiva khedaṃ kuruṣe dvijeṃdra

dūrva uvāca /
kathaṃ mama suto jāto veśyāyāṃ nirato budhaḥ /
tasyā gṛhaṃ jagāmāśu dṛṣṭavāṃstatra taṃ sutam

unmattaṃ madirāsaktaṃ nayanaṃ madavihvalam /
pitā dadhāra taṃ haste ruṣāśikṣāpayatsutam

tvattaḥ kaṃṭakavṛkṣo'yaṃ pāṣāṇo vā mato'dhikaḥ /
kathaṃ na tyajase prāṇān ki syāttairjīvitaṃ khala

brahmovāca / pitṛvākyaṃ samākarṇya roṣāviṣṭo budhaḥ sutaḥ /
talaprahāraṃ taṃḍe'sya dattavān pitureva saḥ

uktavān kṛmikīṭādī sādhāraṇamukhe katham /
kṛtavānasi me vighnaṃ krīḍākāle narādhama

akasmātkākasya śakṛta patitaṃ mayi vā katham /
punarlattāprahāreṇa prāṇāṃstasya gṛhītavān

pitrā prāṇeśu tyakteṣu hareśvareti so'vadat /
nananda sa sutaḥ pāde baddhvā taṃ dūrato'kṣipat

madhu pītvā punā reme veśyayā sa yathecchakam /
prātarjagāma svagṛhaṃ dadarśa jananī ca tam

āliliṃga sutaṃ harṣāt snehasnuta payodharā /
babhāṇa kva gatāścāsi kva sthitaḥ kiṃ kṛtaṃ tvayā

vada me vistarādvatsa pitā te duḥkhito bhṛśam /
ahaṃ cāpi nirāhārā nirjalā niśi jāgratī

pratīkṣamāṇā vatsa tvāṃ pitā'nveṣṭuṃ gataścirāt /
gaccha tvaṃ pitaraṃ draṣṭumityuvāca punaḥpunaḥ

tayājñaptamiti krodhācchuṣkakāṣṭhena tāṃ sutaḥ /
tāḍayāmāsa śirasi patitā sā dharātale

niścetanāṃ parijñāya baddhvā pāśe'kṣipad bahiḥ /
svayaṃ veśyāgṛhaṃ gatvā cikrīḍa bhṛśaharṣitaḥ

dadahuste janāḥ santo daṃpatī svasvakāṣṭhataḥ /
na śāsti rājā daṃḍyaṃ taṃ brāhmaṇatvād dvijādhamam

punargṛhāgataṃ taṃ tu patnīvākyaṃ śanairjagau /
sāvitryuvāca /
prāṇanātha vadāmyekaṃ tacchṛṇuṣva mahāmate

atikhyāte'tivimale varṇe janma bhavādṛśām /
ācāraścānyathā duṣṭastyaktavyaḥ sa vivekataḥ

ihaloke tu tatkāryaṃ yena saukhyaṃ pare bhaveta/
pūrve vayasi tatkāryaṃ yena śaṃ vārdhake bhavet

aṣṭamāseṣu tatkuryādyena varṣāsu śaṃ bhavet /
divase karma tatkāryaṃ yena rātrau sukhaṃ bhavet

pituḥ pritatvādrājā'pi brāhmaṇatvāt kṣamatyasau /
sarvāvayavasaṃpūrṇāṃ sundarāmanusāriṇīm

tyakvā mām dharmapatnīṃ tvaṃ veśyāyāṃ nirataḥ katham /
loko nindati sarvatra bhayāttvāṃ na vadatyasau

sa māṃ janaḥ pratibrūte patiste kīdṛśaḥ śubhe /
lajjayā'dhomukhī prāṇāṃstyaktumīhe tadaiva ca

yatheṣṭaṃ cenmayā sārdhaṃ ramate'harniśaṃ pate /
na ko'pi kiṃcid brūyāttvāṃ doṣo vā na bhavenmahān

hitaṃ cetkuru madvākyaṃ tyaktvā tāṃ svavivekataḥ /
ajñānādvā pramādādvā kṛtaṃ karma tyajedbudhaḥ

idaṃ kṛtaṃ mamaiva syādiṣṭaṃ naiva kṛtaṃ yadi /
aniṣṭaṃ sarvathā me syāttanna kāryaṃ viniścayāt

anyathā kurvataḥ puṃsa ihaloko na vā paraḥ /
iti striyā vākyabāṇairbudho viddho hi marmasu

roṣāviṣṭo mahākrūro jagāda prajvalanniva /
budha uvāca /
nirlajje niṣṭhure prauḍhe duṣṭe ruṣṭe mayi sphuṭam

gamiṣyāsi gatiṃ tāṃ tvaṃ yathā tau pitarau gatau /
sāvitryuvāca /
yena pitrorna maryādā śikṣitrośca svataṃtrayoḥ

rakṣitā tad viparītāṃ sa māṃ trātā kathaṃ bhavet /
bhartṛhastānmṛtiḥ śreyaḥ paratreha ca sātūstriyāḥ

brahmovāca /
evaṃ bruvantyāṃ patnyāṃ sa dhammillaṃ sahasā'grahīt /
kāṣṭhairloṣṭairmuṣṭibhiśca pāṣāṇaistāmatāḍayat

sā rāmaṃ bhartṛrūpeṇa sasmāra pūrvapuṇyataḥ /
prāṇāṃstatyāja sahasā bhinnā marmasu tena ha

svargaṃ gatvā divyadehā bubhuje paramaṃ sukham /
ākṛṣya caraṇe tāṃ sa cikṣepa dūrato niśi

niraṃkuśo harṣayuto reme veśyā samanvitaḥ /
tvadarthaṃ nāśitā sarve budhastāmiti so'bravīt

tato bahugate kāle budho'gātkālabhergṛham /
tasmin snātuṃ gate duṣṭo bhāryāṃ tasyāgrahītkace

atyaṃtaṃ suṃdaratarāmāliliṃga cucumba ca /
niḥśaṃkaṃ śayane nītvā mamarda kucamaṃḍalīm

reme tayā yatheṣṭaṃ sa tataḥ sā taṃ śaśāpa ha/
sulabhovāca /
kathaṃ nāma kṛtaṃ duṣṭaṃ pitṛbhyāṃ sulabheti me

ahaṃ te sulabhā jātā duṣṭabuddhe narādhama /
snātuṃ gate bhartari me kālabhau munipuṃgave

balātkāro mayi kṛto duṣṭaḥ kuṣṭhī bhaviṣyasi /
janmāntare te nāmāpi na gṛhṇīyājjanaḥ kvacit

brahmovāca /
tato bhīto yayau veśyāgṛhameva budhaḥ punaḥ /
reme tayā surāṃ pītvā na kiṃcidapi cintayan

evaṃ duṣṭāni karmāṇi vaktavyāni kathaṃ mayā/
puṇyakṣayo bhavettasya paradoṣaṃ ya īrayet

sa kālānnidhanaṃ prāpto dūtairnīto yamālayam /
yamenoktaṃ kimānīto nīyatāṃ narakeṣyayam

yamavākyaṃ samākarṇya dūtā ninyustadaiva tam/
cikṣipurnarake tāvadyāvadābhūtasaṃplavam

bhuktabhogaḥ sa vaiśyasya gṛhe janma samāptavān /
ṛṣipatnyā: sa śāpena kuṣṭhī jāto bhṛśaṃ tadā

pitṛhā mātṛhā strīhā madyapī gurūtalpagaḥ /
tasya saṃsparśanādeva sacailaṃ snānamācaret

nāmāpyetasya na grāhyaṃ mahādoṣakaraṃ yataḥ /
etādṛśo'yaṃ duṣṭātmā yadā tyaktaṃ itastadā

vimānaṃ yāsyate cordhvaṃ nūnaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

brahmovāca /
śrutvetthaṃ vacanaṃ teṣāṃ dūtānāṃ bhṛśakaṃpitaḥ

śūrasena uvācaitānna mayā'jñāyi duṣkṛtam /
punarutthāya rājā'sau praṇanāma bhṛśāturaḥ

prāha tāndevadūtānsa kṛpāṃ kṛtvā vadantu me/
upāyamasya duṣṭasya sarvadoṣāpanuttaye

dūtā ūcuḥ /
uttiṣṭhottiṣṭha nṛpate brūmo doṣāpanuttaye /
upāyaṃ rājaśārdūla śṛṇuśvaikamanā bhava

gaṇeśasya bhavennāma yat khyātaṃ caturakṣaram /
japa tat karṇarandhre'sya sarvadoṣakṣayo bhavet

udaye dinanāthasya yathā sarvatamaḥ kṣayaḥ /
nānyopāye'dhikāro'sya yato nāmaiva japyatām

brahmovāca /
śūraseno dūtavākyājjayapūrvaṃ jajāpa ha /
trivāraṃ vaiśyakarṇe tu nāma yaccaturakṣaram

gajānaneti śrutvaiva divyadeho'bhavacca saḥ /
bhāsayaṃstejasā sarvamaruṇo bhuvanaṃ yathā

sarvapāpakṣaye jāte nāmaśravaṇamātrataḥ /
dīpayan sarvadigdeśān vimānaṃ cādhyarohata

tadvimānaṃ kṣaṇād dūtaiḥ sarvalokasamanvitam /
nītaṃ vaināyakaṃ dhāma vighnarājyasya śāsanāt

iti sarvaṃ samākhyātaṃ yadyatpṛṣṭaṃ tvayā'nagha

mahāpuṇyaṃ ca saṃkaṣṭacaturthīvratamuttamam /
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śravaṇāt sarvasiddhidam

sarvapīḍāpraśamanaṃ sarvaṃ vighna vināśanam /
dūrvānāma prabhāvaśca kimanyacchrotumicchasi

(३३६८)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७७ prāraṃbha :-
vyāsa uvāca /
anyenākāri kenedaṃ vada tatkautukaṃ mahat /
brahmovāca /
jāmadagnyena rāmeṇa vratametat purā kṛtam

so'pi kīrti jayaṃ jñānamāyurdīrghaṃ ca labdhavān /
vyāsa uvāca /
rāmaḥ kathaṃ samutpannaḥ kasmāt kasyāṃ pitāmaha

etatsarvaṃ suvistāryaṃ brūhi tvaṃ mama pṛcchataḥ /
brahmovāca /
śvetadvīpe'ti vikhyāto jamadagnirmahāmuniḥ

manasā sṛṣṭisaṃhārānnigrahānugrahānapi /
yaḥ karoti trikālajñastato devāścakampire

yasyāsīt patnyapi tathā reṇukā nāma nāmataḥ /
yasyā lāvaṇyaguṃjāpi patnyāḥ kāmasya nābhavat

ratirityeva lokeṣu vikhyātā'bhūttatastu sā /
yayā saṃmohyate sarvaṃ kṣamastadvarṇane tu kaḥ

yannetraśobhā saṃprāptyai cakorā jalavāsinaḥ /
hariṇāśca tapaścesa rvane chandatṛṇāśinaḥ

yadāsya śobhā saṃprāptyai sevate candra īśvaram/
anādinidhanā devī mūlaprakṛtirīśvarī

syāmajani rāmo'sau viṣṇuryogeśvaro yathā /
jamadagnermahābhāgāt sākṣādīśvararūpiṇaḥ

atisundara gātro'sau sākṣānmanmatha manmatha:/
mātāpitṛvacaḥ kartā vikhyātabalapauruṣaḥ

devadvijaguruprājña gobodhipūjane rataḥ /
vedavedāṃgaśāstrāṇāṃ smṛtīnāmapi pāṭhakaḥ

vākye bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivisamaḥ /
gāṃbhīrye'bdhisamo yastu pitrorvākyaparāyaṇaḥ

pitrorājñāṃ gṛhītvā sa nimeṣāraṇyamāyayau /
anekavidyābhyasane matiṃ kṛtvā parāṃ sthirām

tasmingate tadā rājā kārtavīryo mahābalaḥ /
yasya pratāpādabhavadvaśyaṃ bhūmaṃḍalaṃ sadā

yasmiṃllakṣmī sthirā viṣṇoraṃśabhūte'khilārthade /
ājau paṃcaśataṃ bāṇān sṛjate ripughātakān

indrādivṛndasevyo'sau vikhyātabalapauruṣaḥ /
asaṃkhyātā gajā yasya rathavājipadātigaḥ

yasya nirgamane sainyāścchādayanti mahītalam /
varṣākāle yathā meghā dhārābhirvyomamaṃḍalam

yasya kaṃbusvanaṃ śrutvā dviṣo yāṃti diśo daśa /
yathā siṃhasvaṃ śrutvā mattamātaṃgakoṭayaḥ

yadā tālī paṃcaśataṃ svecchayā kurute nṛpaḥ /
tadā sanādaṃ brahmāṇḍaṃ kampate munisattama

asau yadṛcchayā yattaścaturaṃgabalānvitaḥ /
nīlavastradharo nīla chatrastādṛśasainikaḥ

vanāni sarito durgān parvatāṃśca viloḍayan /
nānāmṛgagaṇānvīkṣya vinighnannāpi kāṃścana

tataḥ sahayādriśikhare'paśyadāśramamuttamam /
yathā kailāsaśikhare giriśālayamuttamam

apṛcchat sevakān rājā kasyedamuttamaṃ sthalam

bhṛtya uvāca /
jamadagniriti khyātaḥ sākṣātsūrya ivāparaḥ /
munirāste mahābhāga śāpānugrahakārakaḥ

yasya darśanataḥ pāpakoṭayo yānti saṃkṣayam /
icchā cettama gantavyaṃ darśanaṃ te bhaviṣyati

tavaprasādāt sarveṣāmupakāro bhaviṣyati /
brahmovāca /
iti tadvacanaṃ śrutvā gamanāyodyato nṛpaḥ

nyaṣedhayat sarvabalaṃ śreṣṭhānādāya tat kṣaṇāt /
yayau taṃ muniśārdūlaṃ jamadagniṃ taponidhim

dadarśa taṃ kuśāsīnaṃ jvalantamiva pāvakam /
praṇanāma sa sāṣṭāṃgaṃ te sarve sahayāyinaḥ

nānāviśālaśālāsu kuṃjavṛkṣāvalīṣu ca/
niṣeduḥ sainikāste tu rājā tasthau muneḥ paraḥ

āsane muninādiṣṭe caturbhiḥ parivāritaḥ /
niṣasāda tadā rājā kṛtavīryasuto balī

apūjayat tānsarvān pādyārghyaviṣṭarādibhiḥ /
sa muniḥ pradadau gāśca śiṣyaiḥ sarvānapūjayat

nānāsarovarajale nirmale cāruśītale /
amajjanta tadā sarve sainikā mṛgayārditāḥ

śṛṇvanvedaninādāṃśca śāstraśabdāṃśca puṣkalān /
abhito vādaśabdāṃśca tacchiṣyaiḥ samudīritān

abravīnmunimukhyaṃ taṃ rājā rājīvalocanaḥ/
adya me pitarau dhanyau janma jñānaṃ tathā tapaḥ

puṇyavṛkṣo'dya phalito yajjātaṃ tava darśanam /
adya me saṃpado dhanyāḥ kula dhanyaṃ yaśo'pi me

parabrahmeti yat proktaṃ tadeva tvaṃ na saṃśayaḥ /
ātithyaṃ tava dṛṣṭvaivaṃ parituṣṭaṃ mano mama

iti śrutvā tu tadbrāhmīṃ smayanniva prasannadhīḥ /
ko'si kasyāsi kiṃ nāma kiṃ kāryaṃ tava vartate

iti taṃ paripapraccha jānannapi munistadā /
rājovāca /
rājñāṃ svakāryaṃ kartṛṇāṃ bhavādṛśa nirīkṣaṇāt

nānyat prayojanamurū śreyasā'jani tatsphuṭam /
kṛtavīryasuto'haṃ ca kārtavīrya iti śrutaḥ

anujñāto gamiṣyāmi tato'haṃ nagaraṃ prati /
muniruvāca /
mayā'śrāvi mahākīrtistata rājanyasattama

āsītvaddarśanākāṃkṣā jātā puṇyairna satphalā /
deha ātmā tapo jñānamāśramo mama sāṃpratam

abhūttvadāgamādrājan sārthakāḥ sarvasampadaḥ /
akṛtvā bhojanaṃ kiṃcitkathaṃ tvaṃ gaṃtumarhasi / ४२//
mama ślāghā bhavelloke nyūnaṃ ki tava vidyate /
kiṃcid bhuktvā vraja vibho sanāthaṃ kuru māṃ prabho

rājovāca /
satyaṃ bhojanakālo'sti bhoktavyaṃ ca tavājñayā/
annābhāve śrotriyāṇāṃ jalaṃ yācca pibedapi

tathā'pyetān vihāyāhaṃ sainikān gaṇanātigān /
jalaṃ pātuṃ na śaknomi kathaṃ bhoktuṃ samutsahe

jāne'haṃ manasā brahmanna śaktiḥ sarvabhojane/
bhavaddarśanamātreṇa kṛtakṛtyo vraje'dhunā

muniruvāca /
cintāṃ mā kuru rājarṣe bhojayiṣye sasainikam /
caturvidhena cānnena kimasādhyaṃ tapasvinām

gṛhe te vāhinī yā syāttāmapyākāraya prabho/
kṣaṇaṃ viśrāmyatāṃ tīre nadyāścārutare śubhe

yāvatsiddhaṃ bhavedannaṃ paścāddrakṣyasi kautukam /
ka uvāca /
antaḥ sa vismayāviṣṭo jagāma kṛtavīryajaḥ

vākyamākarṇya tu munernadītīraṃ suśobhanam /
muniḥ patnīṃ samāhūya vṛttāṃtaṃ taṃ jagāda tām

āhūya kāmadhenuṃ tau pupūjatuḥ kṣaṇena tām /
prārthayāmāsaturubhau lajjāṃ nau rakṣa dhenuke

asaṃkhyātabalo rājā bhojanāya nimaṃtritaḥ /
yathāruci bhavettasya sa sainyasya bhujiḥ śubhe

tathā kuru kṣaṇena tvaṃ no cet satyaṃ layaṃ vrajeta /
akīrtiśca bhavelloke yathecchasi tathā kuru

evaṃ saṃprārthitā tābhyāṃ kāmadhenurmahāpuram /
nirmāya svaprabhāvena nānāmaṃdirasuṃdaram

nānāratnamayaṃ stambhaṃ śobhinānā sabhāgṛham /
nānāpuṣpalatācārū vāṭikārāmamaṃḍitam

nānādhvajapatākāḍhyaṃ nānāvāditraniḥsvanam /
aṣṭāpadānāṃ bhāṃḍānāṃ nānā paṃktivirājitam

caturvidhānnasaṃpannaṃ nānābhojanapaṃktimat /
mahātoraṇaśobhāḍhyaṃ parikhāvalayāṃkitam

anekadāsadāsībhirvilasaccāru vedikam /
nivārayanti lokāśca yatra tatra sthitā narāḥ

puro gaṃtuṃ na cājñā'sti jamadagnimuneriti /
pariviṣṭeṣu pātreṣu saṃkhyātīteṣu sarvataḥ

dīpaprabhā bhāsureṣu nānāvyaṃjanaśāliṣu /
sūpa pāyasa pakvānna paṃcāmṛtayuteṣu ca

sakhādya lehyacoṣyādi peya paṃktivirājiṣu /
sāmudrapakva nimbābhrāmṛta bilvādiśāliṣu

siddheṣu pātreṣu munistadā'sāvākārayacchiṣyagaṇaṃ tadānīm /
śrīkāmadhenoḥ paripūrṇa toṣāda , bhoktuṃ sasainyaṃ kṛtavīryaputram

(३४३०)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७८ prāraṃbha : -
ka uvāca /
tato muniḥ śiṣyagaṇamuvāca tvarayā vraja /
ākārayituṃ nṛpatiṃ nadītīra nivāsinam

te śiṣyāstaṃ nṛpaṃ gatvā gṛhya tat praṇatiṃ purā/
datvā''śīrvacanaṃ tasmai munerājñāṃ tathābruvan

cala rājannavahito bhojanāya sasainikaḥ /
pātrāṇi pariviṣṭāni saṃkhyātītānī ṣaḍrasaiḥ

ka uvāca /
tata utthāya rājā'sau samāhūya sasainikān /
susnātaḥ sarvasainyena kārtavīryo nṛpo yayau

muniveśma tato'paśyanna dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam /
etādṛśaṃ trilokeṣu gṛhatoraṇa māpasā

sa niṣiddho vetradharairmunisaṃketa kāmukaiḥ /
te niṣiddhāḥ śiṣyagaṇaistato'gād bhojanālayam

sthitvā madhye paśyati sma rājā'sau saṃpadaṃ muneḥ /
amanyat tadā svānte nedṛśī śrīrharau hare

pālake'pālake sraṣṭaryapi brahmaṇi nedṛśī/
tato muniḥ puro bhūtvā pratipātre nyaveśayat

rājānumatimājñāya paṃktau paṃktau sasainikān /
dāpayāmāsa pātrāṇi ye bahirbhojinaśca tān

upaviṣṭeṣu sarveṣu rājānamupaveśayat /
bubhujuste tadā vādye vādite sarva eva hi

adṛṣṭapūrvāṇyannāni svādumūlaphalāni ca /
parasparaṃ ca papracchuḥ kimidaṃ kimidaṃ tviti

āścaryaṃ menire sarve yāmenetthaṃ kathaṃ kṛtam /
yatheṣṭaṃ bhuṃjate sarve tṛptāścānnāni tatyajuḥ

te prakṣālanapātrāṇi pratipātre nyavedayan /
muniśiṣyāṃjalaṃ cāpi śalākā api cāravaḥ

gajāśvavṛṣavṛndebhyaḥ śiṣyāḥ śeṣānnamarpayana /
tato'nyasmin gṛhe sarve vistiīrṇe kṛtasaṃstare

ikṣudrākṣāmrapanasa dāḍimāni babhakṣire /
elālavaṃga karpūra cūrṇakhādira pūgakān

jagṛhurmunidattāṃste nāgavallīdalairyutān /
tato dadāvalaṃkārān vāsāṃsi ca mudā muniḥ

tebhyo yathārha sarvebhyo rājñe'narghyaitarāṇi ca /
muniruvāca /
kiṃ mayā bhojanaṃ deyaṃ muninā vanyavṛttinā

avāptasarvakāmāya rājñe te viṣṇurūpiṇe /
yaśo'kāri triloke me tvayā madvākyakāriṇā

jamadagnergṛhe rājñā sasainyena bhujiḥ kṛtā /
atipuṇyavato loke sādhuśabdaḥ prayujyate

mahān kṣudrasya vākyaṃ cet kurūte sopi sādhutām /
prāpnoti sarvalokeṣu kīrtiṃ sphītāṃ samutkaṭām

madvākyakaraṇe te'pi dūre'riṣṭaṃ gataṃ mahat /
brahmovāca /
iti vāṇīṃ samākarṇya jamadagnisamīritām

papraccha rājā taṃ tatra vismayāviṣṭamānasaḥ /
rājovāca /
nādarśi prathamaṃ kiṃcididaṃ kiṃ māyayā kṛtam

tapaḥ prabhāvādvā'kāri satyaṃ me vada suvrata /
muniruvāca /
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me parihāse'pi vā nṛpa

ataḥ satyaṃ bravīmi tvāṃ kāmadhenvā'khilaṃ kṛtam /
brahmovāca /
kumatistasya bhavati yasya daivamadakṣiṇam

aniṣṭaṃ balavadbhāvi duṣṭagrahakṛtaṃ mune/
bhuktvā tṛpto'pi rājā'sau samyak sabalavāhanaḥ

ādāne kāmadhenoḥ sa matiṃ cakre'bravīdidam /
rājovāca /
munīnāṃ śāṃtacittānāṃ kaṃdamūlaphalāśinām

manasā sṛṣṭisaṃhāra kartṛṇāmaspṛhāvatāma /
jitandriyāṇāṃ vijñānāṃ nekṣe dhenvā prayojanam

vanyamāruta bhakṣyāṇāṃ mokṣasādhanakāriṇām /
vedābhyasanaśīlānāṃ sampadā kiṃ prayojanam

śāstrapāṭhanaśīlāṃnā dharmaśāstrārtha vedinām /
yogābhyāsaratānāṃ ca kāmadhenoḥ prayojanam

kāryā sa mahate syāttu mahadvastu mahadgatam /
araṇyavāsine tubhyaṃ mahadratnaṃ ca nocitam

tasmāddeyā kāmadhenuṃ mama brahman mudā tvayā /
mayi sthitā tavaivāsti cetasi tviti dhāryatām

maryādā rakṣa tāṃ brahmannuktamevaṃ purastava /
no cedrājñāṃ kimagrāhayaṃ lokeṣu balaśālinām

svarāṣṭre pararāṣṭraṃ vā caturaṃgabalaiḥ saha /
brahmovāca /
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya kārtavīryasya durmateḥ

pratijajvāla roṣeṇa jamadagnirmahāmuniḥ/
sarpiṣā bahulenaiva jātavedā yathā dvijaḥ

uvācāraktanayanaḥ śikṣayanniva bhūmipam /
muniruvāca /
sādhuḥ śuddhī mahān rājā prārthitāṃ bhojanāya hi

kauṭilyaṃ tava na jñātaṃ bakasyeva hṛdi sthitam /
yathā vā kokilā kāka bālaṃ puṣṇāti māyayā

ante tat kākabhāvena bhakṣyābhakṣyaratiṃ vrajet /
ahamevābhavaṃ bhrānto ya imāṃ rājamitratām

na dṛṣṭāṃ na śrutāṃ loke nānubhūtāṃ ca kenacit

(३४६८)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kārtavīryopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ७९ prāraṃbha :-
muniruvāca /
upakārastvayā'rambhi sādhuvṛttānusāriṇā /
ātmaghātaṃ puraskṛtvā kāmadhenuṃ tvamicchasi

bhrānto'si nṛpa satyaṃ tvamaprāpyaṃ yo'bhivāṃchasi /
trailokyanāśajaṃ pāpaṃ tava mūrdhni patiṣyati

brahmovāca /
iti vākśaraviddho'sau pralayānalasannibhaḥ /
rājā babhūva roṣeṇa mukhādanalamudvaman

uvāca paramakruddho jamadagniṃ muniṃ tadā/
rājovāca /
na mayā duṣṭavacanaṃ kasyāpi śrūyate śaṭha

kiṃ karomi dvijo'si tvamiti kṣāntaṃ vacaḥ kaṭu /
ka uvāca /
tata utthāya rājā'sau dūtānājñāpya satvaram

muktvā kīlāt kāmadhenuṃ śīghraṃ yāntu mamāntikam /
āveṣṭayaṃstadā dūtāḥ kāmadhenuṃ tadājñayā

phūtkāreṇaiva tasyāste tyaktvā prāṇāndivaṃ yayuḥ /
anyān krodhānalenāsau rājadūtān dadāha ca

śvāsamārutavegena vyomni vīrāḥ pare'bhraman /
ācchādya maṃḍalabhānorna prājñāyata kiṃcana

diśaḥ satimirā jātā vyomāpi na ca bhāsate /
dharākampaḥ samabhavad vṛkṣāḥ petuḥ prakampitāḥ

sainikāśca tato bhītā yānti sarve diśo daśa /
kenacittāḍitā sā gauḥ kaśāghātena dūrataḥ

uḍḍīyoḍḍīya sā dhenuradhāvat sainyameva tat /
gajavṛndaṃ yathā siṃho garutmānuragāniva

hāhākāro mahānāsīdvīrāṇāṃ tatra dhāvatām /
tānuvāca na bhīḥ kāryā kārtavīryo mahābalī

mayā dhmāte mudā śaṃkhe bhītā yāsyati mandiram /
kāmadhenuḥ kiyaccāsti paśyantu kautukaṃ mama

tato dadhmau mahāśaṃkhaṃ trailokyaṃ pūrayan ravaiḥ /
na bibhyat kāmadhenustāṃ tāḍayāmāsurojasā

yaṣṭibhirlohanicayaiḥ sarve te rājasevakāḥ /
yatra yatra prahāro'syāḥ śarīre jāyate tataḥ

sannaddhāḥ sarva śastrāḍhyā nānāvīrāḥ viniḥsṛtāḥ /
śakāśca barbarā āsaṃstasyā keśasamudbhavāḥ

paṭaccarāḥ pādadeśā devaṃ sarvai prajajñire /
nānāyavana jātīyā nānāvīrāstathā'pare

vājivāraṇasaṃghāśca rathino balavattarāḥ /
te caiva yuyudhustatra kārtavīryasya sainikaiḥ

nyapatan kārtavīryasya sainikāstaiḥ prahāritāḥ /
apare militāstatra niśi vṛkṣe pataṃgavat

parasparaghātahatā nipetuḥ śataśo narāḥ /
bhaṅktvā śastraiśca śastrāṇi mallayuddhaṃ pracakrire

evaṃ sutumule janye śastreṣu nipatatsu ca /
svīyo vā parakīyo vā na prājñāyata kiṃcana

rajasācchādite sūrye jaghnurevaṃ parasparam /
kolāhalo mahānāsīd hanyatāṃ hanyatāmiti

heṣitairbṛṃhitaiḥ kṣveḍairnibiḍo rathanemibhiḥ /
mṛdaṃga tāla veṇūnāṃ bherīṇāṃ ninadairapi

evaṃ gavyaiḥ kārtavīryairathyaśvagajapattibhiḥ /
abhavat sumahad yuddhaṃ bhūtarākṣasabhītidam

pakṣijambūkasukhadaṃ vīrapatnī bhayapradam /
keṣāñcijjānunī bhagne keṣāṃcicca śirāṃsi ca

khaḍgakheṭakabhallāṃnāṃ śarāṇāṃ dhanuṣāmapi /
bhagnānāṃ na ca saṃkhyā'sti vīrāṇāṃ rathināpi

prapetuḥ kārtavīryasya śeṣā ye sainikāstadā/
pṛṣṭhalagnā yayurgavyā hasanto na ca jaghnire

ninindurmuninā kiṃ vo'niṣṭaṃ kṛtamitīha te /
pūrvadoṣaprasaṃgena rājño jātā sudurmatiḥ

evaṃ prabhagne sainye sa uttasthau kṛtavīryajaḥ /
hastayorjagṛhe paṃca śataṃ bāṇān dhanūṃṣi ca

dattvā bhūmau vāmajānuṃ dhanūṃṣyākṛṣya vegavān /
cikṣepa śarajālaṃ sa gavye sainye mahābhuja

phalahīnamabhūttasya śarajālaṃ nṛpasya tat /
anīteścaritaṃ tadvad vandhyāyāḥ surataṃ yathā

punaḥpunarjahau bāṇāṃstāvato rājasattama /
kāmadhenorna caiko'pi vīro bhagno'bhavattadā

śarajāle vṛthā yāte saṃtapto'bhūnnṛpastadā /
kva gataṃ mama sāmarthyamiti cintāturo'bhavat

vyākule na prahartavyamiti sarvaṃ yayurdivam /
kāmadhenurmudā yuktā kiṃ yuddhaṃ laghunā saha

gatāyāṃ kāmadhenau sa kārtavīryo muniṃ yayau/
roṣeṇovāca te brahman kāpaṭyaṃ viditaṃ mayā

na sa vipro'bhi mantavyo yasya syātkapaṭaṃ hṛdi /
ityekaṃ bāṇamādāya vivyādha dvijapuṃgavam

lagne hṛdi mahābāṇe prāṇatyāgaṃ cakāra saḥ/
reṇukā taṃ nṛpaṃ prāha brahmahatyā vṛthā kṛtā/

sa ūce raktanayanaḥ krodhāviṣṭo nṛpastu tām /
tūṣṇīṃ tiṣṭha na ced hanmi tvāmapīha munipriye

ekaviṃśati bāṇaistāṃ duṣṭo rājā'hanadruṣā /
sasmāra manasā sā'pi jamadagni muniṃ tadā

paścāduvāca nṛpatiṃ duṣṭa cāṃḍāla kiṃ kṛtam /
aparādhaṃ vinā kasmādāvāṃ nihatavānasi

tavāpi bhavitā nāśo mūjānāṃ nātra saṃśayaḥ /
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyāstato yāto nṛpastadā

alpāvaśiṣṭa sainyena cintākrānto yayau purīm /
vinindan hṛdi cātmānaṃ śocaṃśca mṛtasainikān

nirutsāho nirudyogo viveśa nijamandiram

(३५११)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kārtavīryopākhyāna ekonāśītitamo'dhyāyaḥ

adhyāya ८० prāraṃbha : -
ka uvāca /
reṇukā tu gate tasmin śuśoca bhṛśavihvalā /
kva gatā mama putrāste saṃhāre'sminnupasthite

mṛte bhartari kiṃ kuryāṃ bāṇajālasamāvṛtā /
kva gato'sau mahākrodhī rāmo me priyabālakaḥ

tasmin dṛṣṭe mama prāṇā gamiṣyanti surālayam /
smṛtamātrastayā rāmo yayau mātustadā'ntikam

bāṇajālacitāṃ tāṃ ca pitaraṃ mṛtamaikṣata /
kārtavīryeṇa duṣṭena dṛḍhabāṇahataṃ hṛdi

papāta mūrchayā bhūmau vātabhagna iva drumaḥ /
pitaraṃ mātaraṃ caiva ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

rāma uvāca /
adyāndhakāraḥ sarvatra adya śūnyā diśo daśa /
merurvinā yathā pṛthvī śakrahīnā'marāvatī

nāśramaḥ śobhate tadvat pitrā hīno'yamadya me /
trilokī gaṃgayā hīnā tadvadāśrama maṃḍalī

na śobhate reṇukayā hīnā'pyāśrama maṃḍalī/
gataṃ bhayaṃ tu devānāṃ munayo'dya nirīśvarāḥ /
yadāsīttapasā cāsya kimayaṃ vā gṛhīṣyati

evaṃ bahuvidhākāraṃ cakra ākraṃdanaṃ tu saḥ /
aceṣṭata bhṛśaṃ rāmo matsyo nīraṃ vinā yathāṃ

tataḥ punarmāṃtaraṃ sa rudanneva samāyayau /
niṣkāśayāmāsa śarānaṃke kṛtvā śirodharām

cakranda ca punā rāmo mātṛduḥkhena duḥkhitaḥ /
trailokyaṃ bhasmasāt kartuṃ yā kṣamā jananī mama

sā kathaṃ patitā bhūmau duṣṭabāṇa prapīḍatā /
na vismarasi māṃ nityaṃ kṣaṇaṃ krīḍāgataṃ purā

tyaktvā māṃ kathamadya tvaṃ kutra vā gantumudyatā/
dadāsi me payo bhūri vastrāṇyannāni śobhane

phalamūlāni cārūṇi yāsi tyaktvā kathaṃ nu sā /
mātāpitṛbhyāṃ hīnasya dhiṅme jīvitamadya me

brahmovāca /
iti putravacaḥ śrutvā reṇukā bhṛśaduḥkhitā/
pramṛjyāśrūṇi putrasya jagāda bhṛśavihvalā

ahaṃ te nikaṭe sthāsye na śokaṃ kartumarhasi /
śṛṇu vārtāṃ purā vṛttāṃ rājā'sau kṛtavīryajaḥ

madhyāhne saha sainyena prāptaḥ āśramamaṃḍalam/
pitrā te mānitaḥ samyag bhojito balasaṃyutaḥ

kāmadhenoḥ prasādena bhuktvā'yācata dhenukām /
tūṣṇīṃbhūte munau kopāt kāmadhenuṃ mumoca saḥ

spṛṣṭamātrā ca sā dhenuḥ sasarja balamutkaṭam /
caturaṃga tato yuddhamabhavadrājasainikaiḥ

bhagnāste'pyapalansarve rājā yuddhamathākarot /
sa ca paṃcaśataṃ bāṇān vāraṃvāramathāsṛjat

so'pi bhagno gṛhaṃ yātaḥ kāmadhenurdivaṃ gatā /
punarāgatya duṣṭo'sau bāṇenaikena vakṣasi

jaghāna pitaraṃ kopādeka viṃśati sāyakaiḥ /
aparādhaṃ vinā māṃ ca tāḍayitvā gataḥ khalaḥ

tasmāttvayā'dya duṣṭasya nāśaḥ śīghraṃ vidhīyatām /
ekaviṃśati vāraṃ ca kuru niḥkṣatriyāṃ dharām

ekaviṃśati bāṇā me dehe tena yato'rpitāḥ /•
anyadekaṃ vade putra tatkuruṣva vaco mama

saṃskāraṃ kuru nau tatra yatra ko'pi na dāhitāḥ /
dattātreyaṃ munivaramākārya sarva vedinam

kuru karmāntaraṃ nau tvaṃ trayodaśadināvadhi /
tadaiva gatimāpsyāvo nānyovaktā'sti tādṛśaḥ

ityuktvā reṇukā dehaṃ tyaktvā dhāmāpa durgamam/
rāmastatsarvamakarottayādiṣṭaṃ mahāmanāḥ

(३५३८)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe rāmopākhyāne'śītitamo'dhyāyaḥ