ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.76.80

અધ્યાય ૭૬ પ્રારંભ : -
દૂતા ઊચુઃ ।
ગૌંડે તુ વિષયે ગૌડનગરેઽભૂત્પુરા દ્વિજઃ ।
તપસ્વી જ્ઞાનવાન્ પ્રાજ્ઞો દેવબ્રાહ્મણ પૂજકઃ ।
તસ્ય પુત્રોઽયમજનિ જનની ચાસ્ય શાકિની

તસ્ય પત્ની તુ સાવિત્રી સાવિત્રીવ પતિવ્રતા ।
એકપુત્રસ્નેહવશાદલંકારૈરલંકૃતઃ

અત્યંતસુંદરતરો રતિભર્તેવ શોભતે ।
તન્માતા પિતરૌ તસ્ય વિયોગં નેચ્છતઃ ક્ષણમ્

સ તુ યૌવનમાપન્નો નિજભાર્યાં વિહાય તામ્ ।
પરદારરતો નિત્યં પરનિંદાપરાયણઃ

અભવત્પાપનિષ્ઠશ્ચ પિતૃવાક્યાવમર્દનઃ ।
એકદા નગરે તસ્મિન્ વેશ્યા નર વિમોહિની

આગતા તદ્ગતમના યચ્ચક્રેઽસૌ શૃણુષ્વ તત્ ।
સ્વાલંકારાન્ પેટિકાયાં નિષ્કાસ્યા સ્થાપયદ્બલાત્

માતાપિત્રોઃ સમક્ષં ચ પશ્ચાચ્ચૌર્યં પુનશ્ચ તાન્ ।
વેશ્યાયૈ પ્રતિપાદ્યૈતાંશ્ચિક્રીડ સુભૃશં તયા

હિત્વેન્દ્રિયાર્થાન્ સકલાન્ સુગંધદ્રવ્યસંયુતઃ ।
તદેકનિષ્ઠઃ સંજાતો યોગી બ્રહ્મપરો યથા

કામાગ્નિવિહ્વલશ્ચાસીત્ ક્ષીબો મદ્યબલાદ્યથા ।
પિતા તુ ખેદસંપન્નઃ ક્ષુતૃઙભ્યાં પરિવર્જિતઃ

વિલોકયામાસ સુતં નગરે પ્રતિમન્દિરમ્ ।
અલબ્ધદર્શનસ્તસ્ય શ્વાસોચ્છ્વાસપરાયણઃ

નિશીથે સ્વપ્રિયાં પ્રાહ બુધઃ પુત્રો ગતઃ ક્વ નુ।
વિના તેન વૃથા ગેહં વિના દીપં યથા નિશિ

વિના જલં વૃથા વાપી વિનાપત્યં યથાઽબલા ।
કદા નુ દર્શનં તસ્ય ભવિતા પ્રાણરક્ષકમ્

શાકિન્યુવાચ ।
ક્ષુધાતૃષા પરિશ્રાન્તા ચિન્તાશોક સમન્વિતા ।
તિષ્ઠામિ નાથ નો જાને ક્વ ગતઃ પ્રિયબાલકઃ

યદિ મે દર્શનં તસ્ય સ્યાજ્જીવામિ ન ચાન્યથા ।
પુનશ્ચચાલ દૂર્વઃ સ યષ્ટિમાદાય મુષ્ટિના

યં યં પશ્યતિ માર્ગેઽસ્મિંસ્તં તં પૃચ્છતિ ચાત્મજમ્ ।
યદા શ્રાન્તઃ ક્ષુધાક્રાન્તસ્તદા ભ્રાન્તશ્ચ સોઽભવત્

અનિવૃદ્ધો મહાભીમો નામ્ના ભીમોઽન્ત્યવર્ણજઃ ।
સ તેન પૃષ્ટસ્તનયં તેનાપ્યુક્તં પરં સ્ફુટમ્

ભીમ ઉવાચ ।
વેશ્યાગૃહે તે તનયો બુધોઽસૌ, બુધઃ સુખં ક્રોડતિ કામસક્તઃ ।
કસ્યાત્મજો કા જનની પિતા વા, વૃથૈવ ખેદં કુરુષે દ્વિજેંદ્ર

દૂર્વ ઉવાચ ।
કથં મમ સુતો જાતો વેશ્યાયાં નિરતો બુધઃ ।
તસ્યા ગૃહં જગામાશુ દૃષ્ટવાંસ્તત્ર તં સુતમ્

ઉન્મત્તં મદિરાસક્તં નયનં મદવિહ્વલમ્ ।
પિતા દધાર તં હસ્તે રુષાશિક્ષાપયત્સુતમ્

ત્વત્તઃ કંટકવૃક્ષોઽયં પાષાણો વા મતોઽધિકઃ ।
કથં ન ત્યજસે પ્રાણાન્ કિ સ્યાત્તૈર્જીવિતં ખલ

બ્રહ્મોવાચ । પિતૃવાક્યં સમાકર્ણ્ય રોષાવિષ્ટો બુધઃ સુતઃ ।
તલપ્રહારં તંડેઽસ્ય દત્તવાન્ પિતુરેવ સઃ

ઉક્તવાન્ કૃમિકીટાદી સાધારણમુખે કથમ્ ।
કૃતવાનસિ મે વિઘ્નં ક્રીડાકાલે નરાધમ

અકસ્માત્કાકસ્ય શકૃત પતિતં મયિ વા કથમ્ ।
પુનર્લત્તાપ્રહારેણ પ્રાણાંસ્તસ્ય ગૃહીતવાન્

પિત્રા પ્રાણેશુ ત્યક્તેષુ હરેશ્વરેતિ સોઽવદત્ ।
નનન્દ સ સુતઃ પાદે બદ્ધ્વા તં દૂરતોઽક્ષિપત્

મધુ પીત્વા પુના રેમે વેશ્યયા સ યથેચ્છકમ્ ।
પ્રાતર્જગામ સ્વગૃહં દદર્શ જનની ચ તમ્

આલિલિંગ સુતં હર્ષાત્ સ્નેહસ્નુત પયોધરા ।
બભાણ ક્વ ગતાશ્ચાસિ ક્વ સ્થિતઃ કિં કૃતં ત્વયા

વદ મે વિસ્તરાદ્વત્સ પિતા તે દુઃખિતો ભૃશમ્ ।
અહં ચાપિ નિરાહારા નિર્જલા નિશિ જાગ્રતી

પ્રતીક્ષમાણા વત્સ ત્વાં પિતાઽન્વેષ્ટું ગતશ્ચિરાત્ ।
ગચ્છ ત્વં પિતરં દ્રષ્ટુમિત્યુવાચ પુનઃપુનઃ

તયાજ્ઞપ્તમિતિ ક્રોધાચ્છુષ્કકાષ્ઠેન તાં સુતઃ ।
તાડયામાસ શિરસિ પતિતા સા ધરાતલે

નિશ્ચેતનાં પરિજ્ઞાય બદ્ધ્વા પાશેઽક્ષિપદ્ બહિઃ ।
સ્વયં વેશ્યાગૃહં ગત્વા ચિક્રીડ ભૃશહર્ષિતઃ

દદહુસ્તે જનાઃ સન્તો દંપતી સ્વસ્વકાષ્ઠતઃ ।
ન શાસ્તિ રાજા દંડ્યં તં બ્રાહ્મણત્વાદ્ દ્વિજાધમમ્

પુનર્ગૃહાગતં તં તુ પત્નીવાક્યં શનૈર્જગૌ ।
સાવિત્ર્યુવાચ ।
પ્રાણનાથ વદામ્યેકં તચ્છૃણુષ્વ મહામતે

અતિખ્યાતેઽતિવિમલે વર્ણે જન્મ ભવાદૃશામ્ ।
આચારશ્ચાન્યથા દુષ્ટસ્ત્યક્તવ્યઃ સ વિવેકતઃ

ઇહલોકે તુ તત્કાર્યં યેન સૌખ્યં પરે ભવેત।
પૂર્વે વયસિ તત્કાર્યં યેન શં વાર્ધકે ભવેત્

અષ્ટમાસેષુ તત્કુર્યાદ્યેન વર્ષાસુ શં ભવેત્ ।
દિવસે કર્મ તત્કાર્યં યેન રાત્રૌ સુખં ભવેત્

પિતુઃ પ્રિતત્વાદ્રાજાઽપિ બ્રાહ્મણત્વાત્ ક્ષમત્યસૌ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણાં સુન્દરામનુસારિણીમ્

ત્યક્વા મામ્ ધર્મપત્નીં ત્વં વેશ્યાયાં નિરતઃ કથમ્ ।
લોકો નિન્દતિ સર્વત્ર ભયાત્ત્વાં ન વદત્યસૌ

સ માં જનઃ પ્રતિબ્રૂતે પતિસ્તે કીદૃશઃ શુભે ।
લજ્જયાઽધોમુખી પ્રાણાંસ્ત્યક્તુમીહે તદૈવ ચ

યથેષ્ટં ચેન્મયા સાર્ધં રમતેઽહર્નિશં પતે ।
ન કોઽપિ કિંચિદ્ બ્રૂયાત્ત્વાં દોષો વા ન ભવેન્મહાન્

હિતં ચેત્કુરુ મદ્વાક્યં ત્યક્ત્વા તાં સ્વવિવેકતઃ ।
અજ્ઞાનાદ્વા પ્રમાદાદ્વા કૃતં કર્મ ત્યજેદ્બુધઃ

ઇદં કૃતં મમૈવ સ્યાદિષ્ટં નૈવ કૃતં યદિ ।
અનિષ્ટં સર્વથા મે સ્યાત્તન્ન કાર્યં વિનિશ્ચયાત્

અન્યથા કુર્વતઃ પુંસ ઇહલોકો ન વા પરઃ ।
ઇતિ સ્ત્રિયા વાક્યબાણૈર્બુધો વિદ્ધો હિ મર્મસુ

રોષાવિષ્ટો મહાક્રૂરો જગાદ પ્રજ્વલન્નિવ ।
બુધ ઉવાચ ।
નિર્લજ્જે નિષ્ઠુરે પ્રૌઢે દુષ્ટે રુષ્ટે મયિ સ્ફુટમ્

ગમિષ્યાસિ ગતિં તાં ત્વં યથા તૌ પિતરૌ ગતૌ ।
સાવિત્ર્યુવાચ ।
યેન પિત્રોર્ન મર્યાદા શિક્ષિત્રોશ્ચ સ્વતંત્રયોઃ

રક્ષિતા તદ્ વિપરીતાં સ માં ત્રાતા કથં ભવેત્ ।
ભર્તૃહસ્તાન્મૃતિઃ શ્રેયઃ પરત્રેહ ચ સાતૂસ્ત્રિયાઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
એવં બ્રુવન્ત્યાં પત્ન્યાં સ ધમ્મિલ્લં સહસાઽગ્રહીત્ ।
કાષ્ઠૈર્લોષ્ટૈર્મુષ્ટિભિશ્ચ પાષાણૈસ્તામતાડયત્

સા રામં ભર્તૃરૂપેણ સસ્માર પૂર્વપુણ્યતઃ ।
પ્રાણાંસ્તત્યાજ સહસા ભિન્ના મર્મસુ તેન હ

સ્વર્ગં ગત્વા દિવ્યદેહા બુભુજે પરમં સુખમ્ ।
આકૃષ્ય ચરણે તાં સ ચિક્ષેપ દૂરતો નિશિ

નિરંકુશો હર્ષયુતો રેમે વેશ્યા સમન્વિતઃ ।
ત્વદર્થં નાશિતા સર્વે બુધસ્તામિતિ સોઽબ્રવીત્

તતો બહુગતે કાલે બુધોઽગાત્કાલભેર્ગૃહમ્ ।
તસ્મિન્ સ્નાતું ગતે દુષ્ટો ભાર્યાં તસ્યાગ્રહીત્કચે

અત્યંતં સુંદરતરામાલિલિંગ ચુચુમ્બ ચ ।
નિઃશંકં શયને નીત્વા મમર્દ કુચમંડલીમ્

રેમે તયા યથેષ્ટં સ તતઃ સા તં શશાપ હ।
સુલભોવાચ ।
કથં નામ કૃતં દુષ્ટં પિતૃભ્યાં સુલભેતિ મે

અહં તે સુલભા જાતા દુષ્ટબુદ્ધે નરાધમ ।
સ્નાતું ગતે ભર્તરિ મે કાલભૌ મુનિપુંગવે

બલાત્કારો મયિ કૃતો દુષ્ટઃ કુષ્ઠી ભવિષ્યસિ ।
જન્માન્તરે તે નામાપિ ન ગૃહ્ણીયાજ્જનઃ ક્વચિત્

બ્રહ્મોવાચ ।
તતો ભીતો યયૌ વેશ્યાગૃહમેવ બુધઃ પુનઃ ।
રેમે તયા સુરાં પીત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયન્

એવં દુષ્ટાનિ કર્માણિ વક્તવ્યાનિ કથં મયા।
પુણ્યક્ષયો ભવેત્તસ્ય પરદોષં ય ઈરયેત્

સ કાલાન્નિધનં પ્રાપ્તો દૂતૈર્નીતો યમાલયમ્ ।
યમેનોક્તં કિમાનીતો નીયતાં નરકેષ્યયમ્

યમવાક્યં સમાકર્ણ્ય દૂતા નિન્યુસ્તદૈવ તમ્।
ચિક્ષિપુર્નરકે તાવદ્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ભુક્તભોગઃ સ વૈશ્યસ્ય ગૃહે જન્મ સમાપ્તવાન્ ।
ઋષિપત્ન્યા: સ શાપેન કુષ્ઠી જાતો ભૃશં તદા

પિતૃહા માતૃહા સ્ત્રીહા મદ્યપી ગુરૂતલ્પગઃ ।
તસ્ય સંસ્પર્શનાદેવ સચૈલં સ્નાનમાચરેત્

નામાપ્યેતસ્ય ન ગ્રાહ્યં મહાદોષકરં યતઃ ।
એતાદૃશોઽયં દુષ્ટાત્મા યદા ત્યક્તં ઇતસ્તદા

વિમાનં યાસ્યતે ચોર્ધ્વં નૂનં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
શ્રુત્વેત્થં વચનં તેષાં દૂતાનાં ભૃશકંપિતઃ

શૂરસેન ઉવાચૈતાન્ન મયાઽજ્ઞાયિ દુષ્કૃતમ્ ।
પુનરુત્થાય રાજાઽસૌ પ્રણનામ ભૃશાતુરઃ

પ્રાહ તાન્દેવદૂતાન્સ કૃપાં કૃત્વા વદન્તુ મે।
ઉપાયમસ્ય દુષ્ટસ્ય સર્વદોષાપનુત્તયે

દૂતા ઊચુઃ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ નૃપતે બ્રૂમો દોષાપનુત્તયે ।
ઉપાયં રાજશાર્દૂલ શૃણુશ્વૈકમના ભવ

ગણેશસ્ય ભવેન્નામ યત્ ખ્યાતં ચતુરક્ષરમ્ ।
જપ તત્ કર્ણરન્ધ્રેઽસ્ય સર્વદોષક્ષયો ભવેત્

ઉદયે દિનનાથસ્ય યથા સર્વતમઃ ક્ષયઃ ।
નાન્યોપાયેઽધિકારોઽસ્ય યતો નામૈવ જપ્યતામ્

બ્રહ્મોવાચ ।
શૂરસેનો દૂતવાક્યાજ્જયપૂર્વં જજાપ હ ।
ત્રિવારં વૈશ્યકર્ણે તુ નામ યચ્ચતુરક્ષરમ્

ગજાનનેતિ શ્રુત્વૈવ દિવ્યદેહોઽભવચ્ચ સઃ ।
ભાસયંસ્તેજસા સર્વમરુણો ભુવનં યથા

સર્વપાપક્ષયે જાતે નામશ્રવણમાત્રતઃ ।
દીપયન્ સર્વદિગ્દેશાન્ વિમાનં ચાધ્યરોહત

તદ્વિમાનં ક્ષણાદ્ દૂતૈઃ સર્વલોકસમન્વિતમ્ ।
નીતં વૈનાયકં ધામ વિઘ્નરાજ્યસ્ય શાસનાત્

ઇતિ સર્વં સમાખ્યાતં યદ્યત્પૃષ્ટં ત્વયાઽનઘ

મહાપુણ્યં ચ સંકષ્ટચતુર્થીવ્રતમુત્તમમ્ ।
ધર્મ્યં યશસ્યમાયુષ્યં શ્રવણાત્ સર્વસિદ્ધિદમ્

સર્વપીડાપ્રશમનં સર્વં વિઘ્ન વિનાશનમ્ ।
દૂર્વાનામ પ્રભાવશ્ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

(૩૩૬૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ષટ્સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૭ પ્રારંભ :-
વ્યાસ ઉવાચ ।
અન્યેનાકારિ કેનેદં વદ તત્કૌતુકં મહત્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
જામદગ્ન્યેન રામેણ વ્રતમેતત્ પુરા કૃતમ્

સોઽપિ કીર્તિ જયં જ્ઞાનમાયુર્દીર્ઘં ચ લબ્ધવાન્ ।
વ્યાસ ઉવાચ ।
રામઃ કથં સમુત્પન્નઃ કસ્માત્ કસ્યાં પિતામહ

એતત્સર્વં સુવિસ્તાર્યં બ્રૂહિ ત્વં મમ પૃચ્છતઃ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
શ્વેતદ્વીપેઽતિ વિખ્યાતો જમદગ્નિર્મહામુનિઃ

મનસા સૃષ્ટિસંહારાન્નિગ્રહાનુગ્રહાનપિ ।
યઃ કરોતિ ત્રિકાલજ્ઞસ્તતો દેવાશ્ચકમ્પિરે

યસ્યાસીત્ પત્ન્યપિ તથા રેણુકા નામ નામતઃ ।
યસ્યા લાવણ્યગુંજાપિ પત્ન્યાઃ કામસ્ય નાભવત્

રતિરિત્યેવ લોકેષુ વિખ્યાતાઽભૂત્તતસ્તુ સા ।
યયા સંમોહ્યતે સર્વં ક્ષમસ્તદ્વર્ણને તુ કઃ

યન્નેત્રશોભા સંપ્રાપ્ત્યૈ ચકોરા જલવાસિનઃ ।
હરિણાશ્ચ તપશ્ચેસ ર્વને છન્દતૃણાશિનઃ

યદાસ્ય શોભા સંપ્રાપ્ત્યૈ સેવતે ચન્દ્ર ઈશ્વરમ્।
અનાદિનિધના દેવી મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી

સ્યામજનિ રામોઽસૌ વિષ્ણુર્યોગેશ્વરો યથા ।
જમદગ્નેર્મહાભાગાત્ સાક્ષાદીશ્વરરૂપિણઃ

અતિસુન્દર ગાત્રોઽસૌ સાક્ષાન્મન્મથ મન્મથ:।
માતાપિતૃવચઃ કર્તા વિખ્યાતબલપૌરુષઃ

દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞ ગોબોધિપૂજને રતઃ ।
વેદવેદાંગશાસ્ત્રાણાં સ્મૃતીનામપિ પાઠકઃ

વાક્યે બૃહસ્પતિસમઃ ક્ષમયા પૃથિવિસમઃ ।
ગાંભીર્યેઽબ્ધિસમો યસ્તુ પિત્રોર્વાક્યપરાયણઃ

પિત્રોરાજ્ઞાં ગૃહીત્વા સ નિમેષારણ્યમાયયૌ ।
અનેકવિદ્યાભ્યસને મતિં કૃત્વા પરાં સ્થિરામ્

તસ્મિન્ગતે તદા રાજા કાર્તવીર્યો મહાબલઃ ।
યસ્ય પ્રતાપાદભવદ્વશ્યં ભૂમંડલં સદા

યસ્મિંલ્લક્ષ્મી સ્થિરા વિષ્ણોરંશભૂતેઽખિલાર્થદે ।
આજૌ પંચશતં બાણાન્ સૃજતે રિપુઘાતકાન્

ઇન્દ્રાદિવૃન્દસેવ્યોઽસૌ વિખ્યાતબલપૌરુષઃ ।
અસંખ્યાતા ગજા યસ્ય રથવાજિપદાતિગઃ

યસ્ય નિર્ગમને સૈન્યાશ્ચ્છાદયન્તિ મહીતલમ્ ।
વર્ષાકાલે યથા મેઘા ધારાભિર્વ્યોમમંડલમ્

યસ્ય કંબુસ્વનં શ્રુત્વા દ્વિષો યાંતિ દિશો દશ ।
યથા સિંહસ્વં શ્રુત્વા મત્તમાતંગકોટયઃ

યદા તાલી પંચશતં સ્વેચ્છયા કુરુતે નૃપઃ ।
તદા સનાદં બ્રહ્માણ્ડં કમ્પતે મુનિસત્તમ

અસૌ યદૃચ્છયા યત્તશ્ચતુરંગબલાન્વિતઃ ।
નીલવસ્ત્રધરો નીલ છત્રસ્તાદૃશસૈનિકઃ

વનાનિ સરિતો દુર્ગાન્ પર્વતાંશ્ચ વિલોડયન્ ।
નાનામૃગગણાન્વીક્ષ્ય વિનિઘ્નન્નાપિ કાંશ્ચન

તતઃ સહયાદ્રિશિખરેઽપશ્યદાશ્રમમુત્તમમ્ ।
યથા કૈલાસશિખરે ગિરિશાલયમુત્તમમ્

અપૃચ્છત્ સેવકાન્ રાજા કસ્યેદમુત્તમં સ્થલમ્

ભૃત્ય ઉવાચ ।
જમદગ્નિરિતિ ખ્યાતઃ સાક્ષાત્સૂર્ય ઇવાપરઃ ।
મુનિરાસ્તે મહાભાગ શાપાનુગ્રહકારકઃ

યસ્ય દર્શનતઃ પાપકોટયો યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
ઇચ્છા ચેત્તમ ગન્તવ્યં દર્શનં તે ભવિષ્યતિ

તવપ્રસાદાત્ સર્વેષામુપકારો ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા ગમનાયોદ્યતો નૃપઃ

ન્યષેધયત્ સર્વબલં શ્રેષ્ઠાનાદાય તત્ ક્ષણાત્ ।
યયૌ તં મુનિશાર્દૂલં જમદગ્નિં તપોનિધિમ્

દદર્શ તં કુશાસીનં જ્વલન્તમિવ પાવકમ્ ।
પ્રણનામ સ સાષ્ટાંગં તે સર્વે સહયાયિનઃ

નાનાવિશાલશાલાસુ કુંજવૃક્ષાવલીષુ ચ।
નિષેદુઃ સૈનિકાસ્તે તુ રાજા તસ્થૌ મુનેઃ પરઃ

આસને મુનિનાદિષ્ટે ચતુર્ભિઃ પરિવારિતઃ ।
નિષસાદ તદા રાજા કૃતવીર્યસુતો બલી

અપૂજયત્ તાન્સર્વાન્ પાદ્યાર્ઘ્યવિષ્ટરાદિભિઃ ।
સ મુનિઃ પ્રદદૌ ગાશ્ચ શિષ્યૈઃ સર્વાનપૂજયત્

નાનાસરોવરજલે નિર્મલે ચારુશીતલે ।
અમજ્જન્ત તદા સર્વે સૈનિકા મૃગયાર્દિતાઃ

શૃણ્વન્વેદનિનાદાંશ્ચ શાસ્ત્રશબ્દાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ।
અભિતો વાદશબ્દાંશ્ચ તચ્છિષ્યૈઃ સમુદીરિતાન્

અબ્રવીન્મુનિમુખ્યં તં રાજા રાજીવલોચનઃ।
અદ્ય મે પિતરૌ ધન્યૌ જન્મ જ્ઞાનં તથા તપઃ

પુણ્યવૃક્ષોઽદ્ય ફલિતો યજ્જાતં તવ દર્શનમ્ ।
અદ્ય મે સંપદો ધન્યાઃ કુલ ધન્યં યશોઽપિ મે

પરબ્રહ્મેતિ યત્ પ્રોક્તં તદેવ ત્વં ન સંશયઃ ।
આતિથ્યં તવ દૃષ્ટ્વૈવં પરિતુષ્ટં મનો મમ

ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્બ્રાહ્મીં સ્મયન્નિવ પ્રસન્નધીઃ ।
કોઽસિ કસ્યાસિ કિં નામ કિં કાર્યં તવ વર્તતે

ઇતિ તં પરિપપ્રચ્છ જાનન્નપિ મુનિસ્તદા ।
રાજોવાચ ।
રાજ્ઞાં સ્વકાર્યં કર્તૃણાં ભવાદૃશ નિરીક્ષણાત્

નાન્યત્ પ્રયોજનમુરૂ શ્રેયસાઽજનિ તત્સ્ફુટમ્ ।
કૃતવીર્યસુતોઽહં ચ કાર્તવીર્ય ઇતિ શ્રુતઃ

અનુજ્ઞાતો ગમિષ્યામિ તતોઽહં નગરં પ્રતિ ।
મુનિરુવાચ ।
મયાઽશ્રાવિ મહાકીર્તિસ્તત રાજન્યસત્તમ

આસીત્વદ્દર્શનાકાંક્ષા જાતા પુણ્યૈર્ન સત્ફલા ।
દેહ આત્મા તપો જ્ઞાનમાશ્રમો મમ સાંપ્રતમ્

અભૂત્ત્વદાગમાદ્રાજન્ સાર્થકાઃ સર્વસમ્પદઃ ।
અકૃત્વા ભોજનં કિંચિત્કથં ત્વં ગંતુમર્હસિ । ૪૨॥
મમ શ્લાઘા ભવેલ્લોકે ન્યૂનં કિ તવ વિદ્યતે ।
કિંચિદ્ ભુક્ત્વા વ્રજ વિભો સનાથં કુરુ માં પ્રભો

રાજોવાચ ।
સત્યં ભોજનકાલોઽસ્તિ ભોક્તવ્યં ચ તવાજ્ઞયા।
અન્નાભાવે શ્રોત્રિયાણાં જલં યાચ્ચ પિબેદપિ

તથાઽપ્યેતાન્ વિહાયાહં સૈનિકાન્ ગણનાતિગાન્ ।
જલં પાતું ન શક્નોમિ કથં ભોક્તું સમુત્સહે

જાનેઽહં મનસા બ્રહ્મન્ન શક્તિઃ સર્વભોજને।
ભવદ્દર્શનમાત્રેણ કૃતકૃત્યો વ્રજેઽધુના

મુનિરુવાચ ।
ચિન્તાં મા કુરુ રાજર્ષે ભોજયિષ્યે સસૈનિકમ્ ।
ચતુર્વિધેન ચાન્નેન કિમસાધ્યં તપસ્વિનામ્

ગૃહે તે વાહિની યા સ્યાત્તામપ્યાકારય પ્રભો।
ક્ષણં વિશ્રામ્યતાં તીરે નદ્યાશ્ચારુતરે શુભે

યાવત્સિદ્ધં ભવેદન્નં પશ્ચાદ્દ્રક્ષ્યસિ કૌતુકમ્ ।
ક ઉવાચ ।
અન્તઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો જગામ કૃતવીર્યજઃ

વાક્યમાકર્ણ્ય તુ મુનેર્નદીતીરં સુશોભનમ્ ।
મુનિઃ પત્નીં સમાહૂય વૃત્તાંતં તં જગાદ તામ્

આહૂય કામધેનું તૌ પુપૂજતુઃ ક્ષણેન તામ્ ।
પ્રાર્થયામાસતુરુભૌ લજ્જાં નૌ રક્ષ ધેનુકે

અસંખ્યાતબલો રાજા ભોજનાય નિમંત્રિતઃ ।
યથારુચિ ભવેત્તસ્ય સ સૈન્યસ્ય ભુજિઃ શુભે

તથા કુરુ ક્ષણેન ત્વં નો ચેત્ સત્યં લયં વ્રજેત ।
અકીર્તિશ્ચ ભવેલ્લોકે યથેચ્છસિ તથા કુરુ

એવં સંપ્રાર્થિતા તાભ્યાં કામધેનુર્મહાપુરમ્ ।
નિર્માય સ્વપ્રભાવેન નાનામંદિરસુંદરમ્

નાનારત્નમયં સ્તમ્ભં શોભિનાના સભાગૃહમ્ ।
નાનાપુષ્પલતાચારૂ વાટિકારામમંડિતમ્

નાનાધ્વજપતાકાઢ્યં નાનાવાદિત્રનિઃસ્વનમ્ ।
અષ્ટાપદાનાં ભાંડાનાં નાના પંક્તિવિરાજિતમ્

ચતુર્વિધાન્નસંપન્નં નાનાભોજનપંક્તિમત્ ।
મહાતોરણશોભાઢ્યં પરિખાવલયાંકિતમ્

અનેકદાસદાસીભિર્વિલસચ્ચારુ વેદિકમ્ ।
નિવારયન્તિ લોકાશ્ચ યત્ર તત્ર સ્થિતા નરાઃ

પુરો ગંતું ન ચાજ્ઞાઽસ્તિ જમદગ્નિમુનેરિતિ ।
પરિવિષ્ટેષુ પાત્રેષુ સંખ્યાતીતેષુ સર્વતઃ

દીપપ્રભા ભાસુરેષુ નાનાવ્યંજનશાલિષુ ।
સૂપ પાયસ પક્વાન્ન પંચામૃતયુતેષુ ચ

સખાદ્ય લેહ્યચોષ્યાદિ પેય પંક્તિવિરાજિષુ ।
સામુદ્રપક્વ નિમ્બાભ્રામૃત બિલ્વાદિશાલિષુ

સિદ્ધેષુ પાત્રેષુ મુનિસ્તદાઽસાવાકારયચ્છિષ્યગણં તદાનીમ્ ।
શ્રીકામધેનોઃ પરિપૂર્ણ તોષાદ , ભોક્તું સસૈન્યં કૃતવીર્યપુત્રમ્

(૩૪૩૦)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૮ પ્રારંભ : -
ક ઉવાચ ।
તતો મુનિઃ શિષ્યગણમુવાચ ત્વરયા વ્રજ ।
આકારયિતું નૃપતિં નદીતીર નિવાસિનમ્

તે શિષ્યાસ્તં નૃપં ગત્વા ગૃહ્ય તત્ પ્રણતિં પુરા।
દત્વાઽઽશીર્વચનં તસ્મૈ મુનેરાજ્ઞાં તથાબ્રુવન્

ચલ રાજન્નવહિતો ભોજનાય સસૈનિકઃ ।
પાત્રાણિ પરિવિષ્ટાનિ સંખ્યાતીતાની ષડ્રસૈઃ

ક ઉવાચ ।
તત ઉત્થાય રાજાઽસૌ સમાહૂય સસૈનિકાન્ ।
સુસ્નાતઃ સર્વસૈન્યેન કાર્તવીર્યો નૃપો યયૌ

મુનિવેશ્મ તતોઽપશ્યન્ન દૃષ્ટં ન ચ વૈ શ્રુતમ્ ।
એતાદૃશં ત્રિલોકેષુ ગૃહતોરણ માપસા

સ નિષિદ્ધો વેત્રધરૈર્મુનિસંકેત કામુકૈઃ ।
તે નિષિદ્ધાઃ શિષ્યગણૈસ્તતોઽગાદ્ ભોજનાલયમ્

સ્થિત્વા મધ્યે પશ્યતિ સ્મ રાજાઽસૌ સંપદં મુનેઃ ।
અમન્યત્ તદા સ્વાન્તે નેદૃશી શ્રીર્હરૌ હરે

પાલકેઽપાલકે સ્રષ્ટર્યપિ બ્રહ્મણિ નેદૃશી।
તતો મુનિઃ પુરો ભૂત્વા પ્રતિપાત્રે ન્યવેશયત્

રાજાનુમતિમાજ્ઞાય પંક્તૌ પંક્તૌ સસૈનિકાન્ ।
દાપયામાસ પાત્રાણિ યે બહિર્ભોજિનશ્ચ તાન્

ઉપવિષ્ટેષુ સર્વેષુ રાજાનમુપવેશયત્ ।
બુભુજુસ્તે તદા વાદ્યે વાદિતે સર્વ એવ હિ

અદૃષ્ટપૂર્વાણ્યન્નાનિ સ્વાદુમૂલફલાનિ ચ ।
પરસ્પરં ચ પપ્રચ્છુઃ કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ

આશ્ચર્યં મેનિરે સર્વે યામેનેત્થં કથં કૃતમ્ ।
યથેષ્ટં ભુંજતે સર્વે તૃપ્તાશ્ચાન્નાનિ તત્યજુઃ

તે પ્રક્ષાલનપાત્રાણિ પ્રતિપાત્રે ન્યવેદયન્ ।
મુનિશિષ્યાંજલં ચાપિ શલાકા અપિ ચારવઃ

ગજાશ્વવૃષવૃન્દેભ્યઃ શિષ્યાઃ શેષાન્નમર્પયન ।
તતોઽન્યસ્મિન્ ગૃહે સર્વે વિસ્તિઈર્ણે કૃતસંસ્તરે

ઇક્ષુદ્રાક્ષામ્રપનસ દાડિમાનિ બભક્ષિરે ।
એલાલવંગ કર્પૂર ચૂર્ણખાદિર પૂગકાન્

જગૃહુર્મુનિદત્તાંસ્તે નાગવલ્લીદલૈર્યુતાન્ ।
તતો દદાવલંકારાન્ વાસાંસિ ચ મુદા મુનિઃ

તેભ્યો યથાર્હ સર્વેભ્યો રાજ્ઞેઽનર્ઘ્યૈતરાણિ ચ ।
મુનિરુવાચ ।
કિં મયા ભોજનં દેયં મુનિના વન્યવૃત્તિના

અવાપ્તસર્વકામાય રાજ્ઞે તે વિષ્ણુરૂપિણે ।
યશોઽકારિ ત્રિલોકે મે ત્વયા મદ્વાક્યકારિણા

જમદગ્નેર્ગૃહે રાજ્ઞા સસૈન્યેન ભુજિઃ કૃતા ।
અતિપુણ્યવતો લોકે સાધુશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે

મહાન્ ક્ષુદ્રસ્ય વાક્યં ચેત્ કુરૂતે સોપિ સાધુતામ્ ।
પ્રાપ્નોતિ સર્વલોકેષુ કીર્તિં સ્ફીતાં સમુત્કટામ્

મદ્વાક્યકરણે તેઽપિ દૂરેઽરિષ્ટં ગતં મહત્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
ઇતિ વાણીં સમાકર્ણ્ય જમદગ્નિસમીરિતામ્

પપ્રચ્છ રાજા તં તત્ર વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ ।
રાજોવાચ ।
નાદર્શિ પ્રથમં કિંચિદિદં કિં માયયા કૃતમ્

તપઃ પ્રભાવાદ્વાઽકારિ સત્યં મે વદ સુવ્રત ।
મુનિરુવાચ ।
અનૃતં નોક્તપૂર્વં મે પરિહાસેઽપિ વા નૃપ

અતઃ સત્યં બ્રવીમિ ત્વાં કામધેન્વાઽખિલં કૃતમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
કુમતિસ્તસ્ય ભવતિ યસ્ય દૈવમદક્ષિણમ્

અનિષ્ટં બલવદ્ભાવિ દુષ્ટગ્રહકૃતં મુને।
ભુક્ત્વા તૃપ્તોઽપિ રાજાઽસૌ સમ્યક્ સબલવાહનઃ

આદાને કામધેનોઃ સ મતિં ચક્રેઽબ્રવીદિદમ્ ।
રાજોવાચ ।
મુનીનાં શાંતચિત્તાનાં કંદમૂલફલાશિનામ્

મનસા સૃષ્ટિસંહાર કર્તૃણામસ્પૃહાવતામ ।
જિતન્દ્રિયાણાં વિજ્ઞાનાં નેક્ષે ધેન્વા પ્રયોજનમ્

વન્યમારુત ભક્ષ્યાણાં મોક્ષસાધનકારિણામ્ ।
વેદાભ્યસનશીલાનાં સમ્પદા કિં પ્રયોજનમ્

શાસ્ત્રપાઠનશીલાંના ધર્મશાસ્ત્રાર્થ વેદિનામ્ ।
યોગાભ્યાસરતાનાં ચ કામધેનોઃ પ્રયોજનમ્

કાર્યા સ મહતે સ્યાત્તુ મહદ્વસ્તુ મહદ્ગતમ્ ।
અરણ્યવાસિને તુભ્યં મહદ્રત્નં ચ નોચિતમ્

તસ્માદ્દેયા કામધેનું મમ બ્રહ્મન્ મુદા ત્વયા ।
મયિ સ્થિતા તવૈવાસ્તિ ચેતસિ ત્વિતિ ધાર્યતામ્

મર્યાદા રક્ષ તાં બ્રહ્મન્નુક્તમેવં પુરસ્તવ ।
નો ચેદ્રાજ્ઞાં કિમગ્રાહયં લોકેષુ બલશાલિનામ્

સ્વરાષ્ટ્રે પરરાષ્ટ્રં વા ચતુરંગબલૈઃ સહ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્ય કાર્તવીર્યસ્ય દુર્મતેઃ

પ્રતિજજ્વાલ રોષેણ જમદગ્નિર્મહામુનિઃ।
સર્પિષા બહુલેનૈવ જાતવેદા યથા દ્વિજઃ

ઉવાચારક્તનયનઃ શિક્ષયન્નિવ ભૂમિપમ્ ।
મુનિરુવાચ ।
સાધુઃ શુદ્ધી મહાન્ રાજા પ્રાર્થિતાં ભોજનાય હિ

કૌટિલ્યં તવ ન જ્ઞાતં બકસ્યેવ હૃદિ સ્થિતમ્ ।
યથા વા કોકિલા કાક બાલં પુષ્ણાતિ માયયા

અન્તે તત્ કાકભાવેન ભક્ષ્યાભક્ષ્યરતિં વ્રજેત્ ।
અહમેવાભવં ભ્રાન્તો ય ઇમાં રાજમિત્રતામ્

ન દૃષ્ટાં ન શ્રુતાં લોકે નાનુભૂતાં ચ કેનચિત્

(૩૪૬૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે કાર્તવીર્યોપાખ્યાનં નામાષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૭૯ પ્રારંભ :-
મુનિરુવાચ ।
ઉપકારસ્ત્વયાઽરમ્ભિ સાધુવૃત્તાનુસારિણા ।
આત્મઘાતં પુરસ્કૃત્વા કામધેનું ત્વમિચ્છસિ

ભ્રાન્તોઽસિ નૃપ સત્યં ત્વમપ્રાપ્યં યોઽભિવાંછસિ ।
ત્રૈલોક્યનાશજં પાપં તવ મૂર્ધ્નિ પતિષ્યતિ

બ્રહ્મોવાચ ।
ઇતિ વાક્શરવિદ્ધોઽસૌ પ્રલયાનલસન્નિભઃ ।
રાજા બભૂવ રોષેણ મુખાદનલમુદ્વમન્

ઉવાચ પરમક્રુદ્ધો જમદગ્નિં મુનિં તદા।
રાજોવાચ ।
ન મયા દુષ્ટવચનં કસ્યાપિ શ્રૂયતે શઠ

કિં કરોમિ દ્વિજોઽસિ ત્વમિતિ ક્ષાન્તં વચઃ કટુ ।
ક ઉવાચ ।
તત ઉત્થાય રાજાઽસૌ દૂતાનાજ્ઞાપ્ય સત્વરમ્

મુક્ત્વા કીલાત્ કામધેનું શીઘ્રં યાન્તુ મમાન્તિકમ્ ।
આવેષ્ટયંસ્તદા દૂતાઃ કામધેનું તદાજ્ઞયા

ફૂત્કારેણૈવ તસ્યાસ્તે ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્દિવં યયુઃ ।
અન્યાન્ ક્રોધાનલેનાસૌ રાજદૂતાન્ દદાહ ચ

શ્વાસમારુતવેગેન વ્યોમ્નિ વીરાઃ પરેઽભ્રમન્ ।
આચ્છાદ્ય મંડલભાનોર્ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

દિશઃ સતિમિરા જાતા વ્યોમાપિ ન ચ ભાસતે ।
ધરાકમ્પઃ સમભવદ્ વૃક્ષાઃ પેતુઃ પ્રકમ્પિતાઃ

સૈનિકાશ્ચ તતો ભીતા યાન્તિ સર્વે દિશો દશ ।
કેનચિત્તાડિતા સા ગૌઃ કશાઘાતેન દૂરતઃ

ઉડ્ડીયોડ્ડીય સા ધેનુરધાવત્ સૈન્યમેવ તત્ ।
ગજવૃન્દં યથા સિંહો ગરુત્માનુરગાનિવ

હાહાકારો મહાનાસીદ્વીરાણાં તત્ર ધાવતામ્ ।
તાનુવાચ ન ભીઃ કાર્યા કાર્તવીર્યો મહાબલી

મયા ધ્માતે મુદા શંખે ભીતા યાસ્યતિ મન્દિરમ્ ।
કામધેનુઃ કિયચ્ચાસ્તિ પશ્યન્તુ કૌતુકં મમ

તતો દધ્મૌ મહાશંખં ત્રૈલોક્યં પૂરયન્ રવૈઃ ।
ન બિભ્યત્ કામધેનુસ્તાં તાડયામાસુરોજસા

યષ્ટિભિર્લોહનિચયૈઃ સર્વે તે રાજસેવકાઃ ।
યત્ર યત્ર પ્રહારોઽસ્યાઃ શરીરે જાયતે તતઃ

સન્નદ્ધાઃ સર્વ શસ્ત્રાઢ્યા નાનાવીરાઃ વિનિઃસૃતાઃ ।
શકાશ્ચ બર્બરા આસંસ્તસ્યા કેશસમુદ્ભવાઃ

પટચ્ચરાઃ પાદદેશા દેવં સર્વૈ પ્રજજ્ઞિરે ।
નાનાયવન જાતીયા નાનાવીરાસ્તથાઽપરે

વાજિવારણસંઘાશ્ચ રથિનો બલવત્તરાઃ ।
તે ચૈવ યુયુધુસ્તત્ર કાર્તવીર્યસ્ય સૈનિકૈઃ

ન્યપતન્ કાર્તવીર્યસ્ય સૈનિકાસ્તૈઃ પ્રહારિતાઃ ।
અપરે મિલિતાસ્તત્ર નિશિ વૃક્ષે પતંગવત્

પરસ્પરઘાતહતા નિપેતુઃ શતશો નરાઃ ।
ભઙ્ક્ત્વા શસ્ત્રૈશ્ચ શસ્ત્રાણિ મલ્લયુદ્ધં પ્રચક્રિરે

એવં સુતુમુલે જન્યે શસ્ત્રેષુ નિપતત્સુ ચ ।
સ્વીયો વા પરકીયો વા ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

રજસાચ્છાદિતે સૂર્યે જઘ્નુરેવં પરસ્પરમ્ ।
કોલાહલો મહાનાસીદ્ હન્યતાં હન્યતામિતિ

હેષિતૈર્બૃંહિતૈઃ ક્ષ્વેડૈર્નિબિડો રથનેમિભિઃ ।
મૃદંગ તાલ વેણૂનાં ભેરીણાં નિનદૈરપિ

એવં ગવ્યૈઃ કાર્તવીર્યૈરથ્યશ્વગજપત્તિભિઃ ।
અભવત્ સુમહદ્ યુદ્ધં ભૂતરાક્ષસભીતિદમ્

પક્ષિજમ્બૂકસુખદં વીરપત્ની ભયપ્રદમ્ ।
કેષાઞ્ચિજ્જાનુની ભગ્ને કેષાંચિચ્ચ શિરાંસિ ચ

ખડ્ગખેટકભલ્લાંનાં શરાણાં ધનુષામપિ ।
ભગ્નાનાં ન ચ સંખ્યાઽસ્તિ વીરાણાં રથિનાપિ

પ્રપેતુઃ કાર્તવીર્યસ્ય શેષા યે સૈનિકાસ્તદા।
પૃષ્ઠલગ્ના યયુર્ગવ્યા હસન્તો ન ચ જઘ્નિરે

નિનિન્દુર્મુનિના કિં વોઽનિષ્ટં કૃતમિતીહ તે ।
પૂર્વદોષપ્રસંગેન રાજ્ઞો જાતા સુદુર્મતિઃ

એવં પ્રભગ્ને સૈન્યે સ ઉત્તસ્થૌ કૃતવીર્યજઃ ।
હસ્તયોર્જગૃહે પંચ શતં બાણાન્ ધનૂંષિ ચ

દત્ત્વા ભૂમૌ વામજાનું ધનૂંષ્યાકૃષ્ય વેગવાન્ ।
ચિક્ષેપ શરજાલં સ ગવ્યે સૈન્યે મહાભુજ

ફલહીનમભૂત્તસ્ય શરજાલં નૃપસ્ય તત્ ।
અનીતેશ્ચરિતં તદ્વદ્ વન્ધ્યાયાઃ સુરતં યથા

પુનઃપુનર્જહૌ બાણાંસ્તાવતો રાજસત્તમ ।
કામધેનોર્ન ચૈકોઽપિ વીરો ભગ્નોઽભવત્તદા

શરજાલે વૃથા યાતે સંતપ્તોઽભૂન્નૃપસ્તદા ।
ક્વ ગતં મમ સામર્થ્યમિતિ ચિન્તાતુરોઽભવત્

વ્યાકુલે ન પ્રહર્તવ્યમિતિ સર્વં યયુર્દિવમ્ ।
કામધેનુર્મુદા યુક્તા કિં યુદ્ધં લઘુના સહ

ગતાયાં કામધેનૌ સ કાર્તવીર્યો મુનિં યયૌ।
રોષેણોવાચ તે બ્રહ્મન્ કાપટ્યં વિદિતં મયા

ન સ વિપ્રોઽભિ મન્તવ્યો યસ્ય સ્યાત્કપટં હૃદિ ।
ઇત્યેકં બાણમાદાય વિવ્યાધ દ્વિજપુંગવમ્

લગ્ને હૃદિ મહાબાણે પ્રાણત્યાગં ચકાર સઃ।
રેણુકા તં નૃપં પ્રાહ બ્રહ્મહત્યા વૃથા કૃતા।

સ ઊચે રક્તનયનઃ ક્રોધાવિષ્ટો નૃપસ્તુ તામ્ ।
તૂષ્ણીં તિષ્ઠ ન ચેદ્ હન્મિ ત્વામપીહ મુનિપ્રિયે

એકવિંશતિ બાણૈસ્તાં દુષ્ટો રાજાઽહનદ્રુષા ।
સસ્માર મનસા સાઽપિ જમદગ્નિ મુનિં તદા

પશ્ચાદુવાચ નૃપતિં દુષ્ટ ચાંડાલ કિં કૃતમ્ ।
અપરાધં વિના કસ્માદાવાં નિહતવાનસિ

તવાપિ ભવિતા નાશો મૂજાનાં નાત્ર સંશયઃ ।
શ્રુત્વેત્થં વચનં તસ્યાસ્તતો યાતો નૃપસ્તદા

અલ્પાવશિષ્ટ સૈન્યેન ચિન્તાક્રાન્તો યયૌ પુરીમ્ ।
વિનિન્દન્ હૃદિ ચાત્માનં શોચંશ્ચ મૃતસૈનિકાન્

નિરુત્સાહો નિરુદ્યોગો વિવેશ નિજમન્દિરમ્

(૩૫૧૧)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે કાર્તવીર્યોપાખ્યાન એકોનાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૮૦ પ્રારંભ : -
ક ઉવાચ ।
રેણુકા તુ ગતે તસ્મિન્ શુશોચ ભૃશવિહ્વલા ।
ક્વ ગતા મમ પુત્રાસ્તે સંહારેઽસ્મિન્નુપસ્થિતે

મૃતે ભર્તરિ કિં કુર્યાં બાણજાલસમાવૃતા ।
ક્વ ગતોઽસૌ મહાક્રોધી રામો મે પ્રિયબાલકઃ

તસ્મિન્ દૃષ્ટે મમ પ્રાણા ગમિષ્યન્તિ સુરાલયમ્ ।
સ્મૃતમાત્રસ્તયા રામો યયૌ માતુસ્તદાઽન્તિકમ્

બાણજાલચિતાં તાં ચ પિતરં મૃતમૈક્ષત ।
કાર્તવીર્યેણ દુષ્ટેન દૃઢબાણહતં હૃદિ

પપાત મૂર્છયા ભૂમૌ વાતભગ્ન ઇવ દ્રુમઃ ।
પિતરં માતરં ચૈવ રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ

રામ ઉવાચ ।
અદ્યાન્ધકારઃ સર્વત્ર અદ્ય શૂન્યા દિશો દશ ।
મેરુર્વિના યથા પૃથ્વી શક્રહીનાઽમરાવતી

નાશ્રમઃ શોભતે તદ્વત્ પિત્રા હીનોઽયમદ્ય મે ।
ત્રિલોકી ગંગયા હીના તદ્વદાશ્રમ મંડલી

ન શોભતે રેણુકયા હીનાઽપ્યાશ્રમ મંડલી।
ગતં ભયં તુ દેવાનાં મુનયોઽદ્ય નિરીશ્વરાઃ ।
યદાસીત્તપસા ચાસ્ય કિમયં વા ગૃહીષ્યતિ

એવં બહુવિધાકારં ચક્ર આક્રંદનં તુ સઃ ।
અચેષ્ટત ભૃશં રામો મત્સ્યો નીરં વિના યથાં

તતઃ પુનર્માંતરં સ રુદન્નેવ સમાયયૌ ।
નિષ્કાશયામાસ શરાનંકે કૃત્વા શિરોધરામ્

ચક્રન્દ ચ પુના રામો માતૃદુઃખેન દુઃખિતઃ ।
ત્રૈલોક્યં ભસ્મસાત્ કર્તું યા ક્ષમા જનની મમ

સા કથં પતિતા ભૂમૌ દુષ્ટબાણ પ્રપીડતા ।
ન વિસ્મરસિ માં નિત્યં ક્ષણં ક્રીડાગતં પુરા

ત્યક્ત્વા માં કથમદ્ય ત્વં કુત્ર વા ગન્તુમુદ્યતા।
દદાસિ મે પયો ભૂરિ વસ્ત્રાણ્યન્નાનિ શોભને

ફલમૂલાનિ ચારૂણિ યાસિ ત્યક્ત્વા કથં નુ સા ।
માતાપિતૃભ્યાં હીનસ્ય ધિઙ્મે જીવિતમદ્ય મે

બ્રહ્મોવાચ ।
ઇતિ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા રેણુકા ભૃશદુઃખિતા।
પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ પુત્રસ્ય જગાદ ભૃશવિહ્વલા

અહં તે નિકટે સ્થાસ્યે ન શોકં કર્તુમર્હસિ ।
શૃણુ વાર્તાં પુરા વૃત્તાં રાજાઽસૌ કૃતવીર્યજઃ

મધ્યાહ્ને સહ સૈન્યેન પ્રાપ્તઃ આશ્રમમંડલમ્।
પિત્રા તે માનિતઃ સમ્યગ્ ભોજિતો બલસંયુતઃ

કામધેનોઃ પ્રસાદેન ભુક્ત્વાઽયાચત ધેનુકામ્ ।
તૂષ્ણીંભૂતે મુનૌ કોપાત્ કામધેનું મુમોચ સઃ

સ્પૃષ્ટમાત્રા ચ સા ધેનુઃ સસર્જ બલમુત્કટમ્ ।
ચતુરંગ તતો યુદ્ધમભવદ્રાજસૈનિકૈઃ

ભગ્નાસ્તેઽપ્યપલન્સર્વે રાજા યુદ્ધમથાકરોત્ ।
સ ચ પંચશતં બાણાન્ વારંવારમથાસૃજત્

સોઽપિ ભગ્નો ગૃહં યાતઃ કામધેનુર્દિવં ગતા ।
પુનરાગત્ય દુષ્ટોઽસૌ બાણેનૈકેન વક્ષસિ

જઘાન પિતરં કોપાદેક વિંશતિ સાયકૈઃ ।
અપરાધં વિના માં ચ તાડયિત્વા ગતઃ ખલઃ

તસ્માત્ત્વયાઽદ્ય દુષ્ટસ્ય નાશઃ શીઘ્રં વિધીયતામ્ ।
એકવિંશતિ વારં ચ કુરુ નિઃક્ષત્રિયાં ધરામ્

એકવિંશતિ બાણા મે દેહે તેન યતોઽર્પિતાઃ ।•
અન્યદેકં વદે પુત્ર તત્કુરુષ્વ વચો મમ

સંસ્કારં કુરુ નૌ તત્ર યત્ર કોઽપિ ન દાહિતાઃ ।
દત્તાત્રેયં મુનિવરમાકાર્ય સર્વ વેદિનમ્

કુરુ કર્માન્તરં નૌ ત્વં ત્રયોદશદિનાવધિ ।
તદૈવ ગતિમાપ્સ્યાવો નાન્યોવક્તાઽસ્તિ તાદૃશઃ

ઇત્યુક્ત્વા રેણુકા દેહં ત્યક્ત્વા ધામાપ દુર્ગમમ્।
રામસ્તત્સર્વમકરોત્તયાદિષ્ટં મહામનાઃ

(૩૫૩૮)
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે રામોપાખ્યાનેઽશીતિતમોઽધ્યાયઃ