Ganesha Purana · Chapter 1.51.55
adhyāya ५१ prāraṃbha :-
pārvatyuvāca /
tava vākyāmṛtenāhaṃ pitaḥ prītā'smi sāṃpratam/
parantu saṃśayo me'sti taṃ nudasva himālaya /
kena kena kṛtaṃ pūrvaṃ vratametanmahīdhara /
ākhyānaṃ kena vā kasmai kāṃ kāṃ siddhimito'gamat /
etatsavistaraṃ brūhi saṃśayacchedanāya me /
yaśca pṛcchati yo vakti gajānana kathā śubhāḥ
śṛṇotyanyo'pi yo martyastrayaste puṇyabhāginaḥ /
jīvitaṃ saphalaṃ teṣāṃ janma jñānaṃ ca karma ca
brahmovāca /
evaṃ tayā kṛtapraśno himavānabhyabhāṣata /
varadasya gaṇeśasya nānājanakṛtaṃ vratam
himavānuvāca /
śṛṇu pārvati vakṣyāmi saṃvādaṃ te purātanam /
setihāsaṃ vratasyāsya sarvasiddhikarasya ha
kailāse girivarye tu sukhāsīnaṃ jagadguruma /
krīḍamānaṃ mudā devairgandharvaiḥ paramarṣibhiḥ
natvā stutvā mahātejāḥ paripapraccha ṣaṇmukhaḥ
skanda uvāca /
devadeva jagannātha bhaktānāmabhayaṃkara /
nānākhyānāni divyāni śrutāni tvatprasādataḥ
tṛptiṃ nāta na gacchāmi pāyaṃ pāyaṃ sudhāmiva /
adhunā brūhi me deva vrataṃ sarvārthasiddhidam
anuṣṭhānena yasyātha karasthā siddhayo nṛṇām /
jāyante sādhakānāṃ tu varadasya prasādataḥ
śiva uvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā skanda sarveṣāṃ hitakārakam /
kathayāmi tava prītyā mahāsiddhipradaṃ bhuvi
vināyakapriyaṃ tāta vratānāmuttamaṃ vratam /
sarveṣāṃ puruṣārthānāṃ sādhakaṃ kṛttikātmaja
vinā yajñaistathā dānairjapahomādibhirvinā /
sarvasiddhikaraṃ skanda putrapautrapravardhanam
rājānaṃ rājaputraṃ vā tanmantriṇamathāpi vā/
vaśamānayati kṣipraṃ vratametanma'hattamam
mahāpāpopapāpaiśca bahujanmasusaṃcitaiḥ /
vratasyāsya prabhāveṇa taiḥ pumānmucyate kṣaṇāt
bhājanaṃ sarvasiddhīnāṃ jāyate mānavo bhuvi /
prītidaṃ tu gaṇeśasya nānena sadṛśaṃ kṣitau
skanda uvāca /
tāta kasminbhavenmāsi vratametanmahottamam/
nidhānaṃ kīdṛśaṃ cāsya kena vā''caritaṃ purā
sarvametanmamācakṣva yadyasti karuṇā mayi /
śiva uvāca /
nabhaḥ śuklacaturthyāṃ tu snātvā gurugṛhaṃ vrajet /
praṇamya taṃ guruṃ paścātpūjayitvā yathāvidhi
pādyācamanavastrādyairbhūṣaṇaiśca mahattaraiḥ /
toṣayitvā tu taṃ samyagājñayā prārabhed vratam
sarvasiddhikaraṃ tāta vrataṃ gāṇeśvaraṃ guro /
tvameva śrīgaṇeśo'si diśa kāmapradaṃ prabho
upadiṣṭe vrate tena sārdhaṃ gaṃgātaṭaṃ vrajet /
taḍāgaṃ vā devakhātaṃ tatra snāyādyathāvidhi
śvetasarṣapayuktena tilakalkena ṣaṇmukha /
snātvā dhātrīyuteneha kṛtvā nityaṃ gṛhaṃ vrajet
upaviśyāsane śuddhe pūjayitvā gaṇādhipam /
gurūpadiṣṭamārgeṇa vrataṃ paścātsamārabhet
mṛdāmūrtiṃ gaṇeśasya caturthyāṃ śrāvaṇasya tu /
pratyahaṃ pūjayetkṛtvā yāvad bhādracaturthikā
brahmacaryavrate sthitvā kartavyaṃ vratamuttamam /
upavāsaikabhaktābhyāṃ naktenāyācitena vā
caturthakāle bhuṃjīta haviṣyānnaṃ samāhitaḥ /
akṣaraṃ madhuraṃ bhuṃjan bhaktimānācared vratam
japan gāṇeśvarīṃ vidyāṃ ṣaḍānana ṣaḍakṣarīm /
dvicaturakṣarāṃ vāpi tathaivaikākṣarāmapi
daśākṣarāmatha skanda dvādaśārṇāmathāpi vā/
niyutaṃ vā'yutaṃ vāpi pratyahaṃ japa iṣyate
tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā daśāṃśaṃ homamācaret /
dhyāyan gajānanaṃ devamahorātramatandritaḥ
prāpte proṣṭhapade māsi caturthyāṃ tu gajānanam/
sauvarṇa palamānena tadardhāṃrdhena vā punaḥ
mayūravāhanaṃ kuryādathavā ''khugataṃ śubham /
kṛtvā maṃḍapikāṃ tatra dhānyarāśiṃ prakalpayet
sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kalaśaṃ sthāpayettataḥ /
tasyopari nyasetpātraṃ rukmarājatatāmrakam
vastrayugmena saṃveṣyma sapātraṃ kalaśaṃ tataḥ /
paṃcapallavasaṃyuktaṃ paṃcaratnasamanvitam
pīṭhapūjāṃ purā kṛtvā sthāpayettama taṃ vibhum/
mūlamaṃtraiśca vedoktaiḥ pūrvoktairapi ṣaṇmukha
dhyātvā gajānanaṃ devamāvāhya parayā mudā /
āsanaṃ ca tathā pādyaṃ dadyādācamanīyakam
arghyaṃ ratnayutaṃ skanda snānaṃ paṃcāmṛtaiḥ śubham /
suvāsitābhiradbhiśca snāpayet parameśvaram /
raktavastrayugaṃ dadyādupavītaṃ tathottamam
nānāvidhairābharaṇairbhūṣayet parameśvaram /
gaṃdhākṣatairdhūpadīpairnaivedyairvividhairapi
vaṭakāpūpalaḍḍūkaśālyannapāyasādibhiḥ/
paṃcāmṛtairvyaṃjanaiśca bhojayet parameśvaram
udvartana kare dadyātphalaṃ tāmbūlameva ca /
kāṃcanī dakṣiṇāṃ dadyācchatraṃ vyaṃjanacāmare
nīrājanaṃ maṃtrapuṣpaṃ datvā stotrāṇyudīrayet /
sahasranāmabhiḥ stutvā brāhmaṇānpūjayettataḥ
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā gītanṛtyādi maṃgalaiḥ /
prabhāte vimale snātvā nityaṃ kṛtvā yathāvidhi
pūjayetpūrvavaddevaṃ tato homaṃ samācaret /
dravyairnānāvidhairhutvā kuryādācāryapūjanam
gobhūtilahiraṇyādyaṃ gurave tannivedayet /
anyebhyo brāhmaṇebhyaśca pradadyādbhūridakṣiṇām
brāhmaṇān bhojayet paścācchatamaṣṭottaraṃ tathā /
adhikānyadi śaktiścedathavā'pyekaviṃśatim
dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ sapāyasam /
punaśca dakṣiṇāṃ dadyāt pragṛhayāśiṣamuttamām
suhṛdbandhuyuto maunī svayaṃ bhuṃjīta sādaram
śiva uvāca /
evaṃ te kathitaṃ skanda varadasya vrataṃ śubham /
bhuktimuktipradaṃ nṛṇāṃ sarvakāmaphalapradam
purātanamitihāsamasminnarthe vadāmi te/
mahādharmaparo rājā purā'bhūtkardamābhidhaḥ
pālayāmāsa vasudhāṃ sāgarāntāṃ svatejasā/
guṇairyasya hṛtā devā nityaṃ yatsadasi sthitāḥ
kadāciddaivayogena bhṛgustasya gṛhaṃ yayau /
tata utthāya rājā sa bahumānapuraḥsaram
upaviśyāsane śreṣṭhe pūjito guruvattataḥ /
bhuktvā sthitaṃ munivaraṃ rājā vacanamabravīt
rājovāca /
bhagavan sarvatatvajña kiṃcit pṛcchāmi tadvada /
pūrvajanmani kaścāhaṃ kiṃ mayā sukṛtaṃ kṛtam
yenedṛśaṃ mayā rājyaṃ prāptaṃ nihatakaṇṭakam /
prāptaṃ naiva nṛpairanyairna ca prāpsyanti cāpare
devānāmapi pūjyo'haṃ gaṃdharvoragarakṣasām /
kuberasaṃpadātulyā sampadaṃ paśya me mune
trilokyāṃ ratnabhūtaṃ yattadānītaṃ svatejasā /
yaṃ yaṃ padārthamicchāmi taṃ taṃ paśyāmi veśmani
kenetthaṃ karmaṇā prāptaṃ tadvadasva mama prabho /
kāmaye tatpunaḥ kartuṃ puṇyaṃ puṇyavatāṃ vara
bhṛguruvāca /
kathayāmi nṛpaśreṣṭha praṇidhāna balādaham /
tvamāsīḥ pūrvajanuṣi kṣatriyo durbalaḥ śuciḥ
kuṭuṃbabharaṇārthaṃ tvaṃ nānā karmāṇyathā karoḥ /
kriyamāṇaṃ ca tatkarma na cāsīt phaladaṃ tava
atyaṃta niṣṭhurairvākyairdārāpatyaiśca pīḍitaḥ /
apraṣṭvā putradārāṃstvaṃ gatavān gahanaṃ vanam
bibhramandikṣu sarvāsu dṛṣṭavānasi saubharim /
siddhāsane samāsīnaṃ sevitaṃ munipuṃgavaiḥ
kathayantaṃ mahāvidyāṃ śiṣyebhyo duḥkhanāśinīm /
dṛṣṭvā taṃ saubhariṃ divyamanyāṃścarṣigaṇānnṛpa
daṇḍavat patito'si tvaṃ bhuvi taiścābhinanditaḥ /
upaviṣṭaḥ svāsane ca muninā tena darśite
pṛṣṭavānasi taṃ divyaṃ labdhvā'vasaramādṛtaḥ /
kṣatriya uvāca /
svāmin saṃsāraduḥkhena bahudhā kleśito mune
dārāpatya suhṛdbhiśca vāgbāṇairbhṛśatāḍitaḥ /
na vairāgyaṃ mano yāti niṣṭhureṣu suhṛtsu ca
śītoṣṇakṣutpipāsābhiḥ pīḍito'pi bhṛśaṃ mune /
upāyaṃ vada me kiṃcid duḥkhasāgaratārakam
śiva uvāca /
iti śrutvā vacastasya saubhariḥ kṛpayā yutaḥ/
upāyaṃ cintayāmāsa nṛpaduḥkhavināśanam
tatastaṃ kṣatriyaṃ prāha sarvapāpavimocanam /
ṛṣiruvāca /
vrataṃ yatkathayiṣyāmi kuru niścitamānasaḥ
yasyānuṣṭhānamātreṇa sarva duḥkha layo bhavet /
brāhmaṇaiḥ kṣatriyarvaiśyaistathā brahmarṣibhiḥ kṛtam
muktāste sarvaduḥkhebhyaḥ prāptāḥ siddhimanuttamām /
varadasya gaṇeśasya dharmārthakāmamokṣakṛt
kṣatriya uvāca /
ko'sau gaṇeśaḥ kiṃśīlaḥ kiṃ rupaḥ kiṃ svabhāvavān /
kiṃ karmā kathamutpannastatsarvaṃ kathayasva me/
yadi me śravaṇāyālaṃ yadyanugrāhyatā mayi
ṛṣiruvāca /
yad brahma nityaṃ virajaṃ viśokaṃ jñānasvarupaṃ paramārthabhūtam/
anādi madhyāntamanantapāraṃ, gaṇādhipaṃ taṃ pravadanti santaḥ
yasmādoṃkārasaṃbhūtiryato vedā yato jagat /
yena sarvamidaṃ vyāptaṃ taṃ viddhi gaṇanāyakam
jagatsarjanakāmena brahmaṇā yasya tuṣṭaye /
abdānāṃ tu śataṃ pūrṇaṃ tapastaptaṃ suduṣkaram
tato hṛṣṭamanā vedhāḥ prasannaṃ tamapūjayat /
nānāvidhopacāraiśca divyaratnaiḥ phalaistathā
siddhibuddhī ubhe kanye manasā kalpite dadau/
tuṣṭo devo dadau tasmai vidyāmekākṣarīṃ vibhuḥ
tato labdhavaro brahmā cakāra sakalaṃ jagat /
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa viṣṇunā toṣitaḥ purā
kṛtvā mūrtiṃ gaṇeśasya pūrvoktavidhinā vratam /
avyaṃgaṃ varṣamekaṃ tu niyamān kṛtavān hariḥ
varaṃ labdhvā gaṇeśāttu pālayāmāsa vai jagat /
evaṃvidhāṃ vijānīhi gaṇeśaṃ bhuvi saṃstutam
viśvarūpamanādiṃ ca sarvakāraṇakāraṇam /
tamārādhaya yatnena sarvaduḥkhādviyuṃkṣyase
kṣatriya uvāca /
kasminkāle prakartavyametad vratamanuttamam /
vidhinā kena me brūhi sāṃprataṃ munisattama /
kariṣye vacanātte'haṃ sarvaduḥkhapraśāntaye
muniruvāca /
śrāvaṇe bahule pakṣe caturthyāmārabhed vratam /
kurvīta parayā bhaktyā yāvadbhādracaturthikā /
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pārthivaṃ gaṇanāyakam /
pratyahaṃ pūjayedbhaktyā brāhmaṇānbhojayettataḥ
tvametatkuru bhūpāla sarvānkāmānavāpsyasi /
iti śrutvā vrataṃ tasmātkṛtavānasi suvrata
samāpte vrate tatra saubharyāśramamaṃḍale /
tāvattasya gṛhaṃ divyaṃ gaṇeśasya prasādataḥ
divyanārīnarayutaṃ dāsīdāsasamanvitam /
vedaghoṣasamāyuktaṃ jātaṃ godhanasaṃkulam
divyavastrasamāyuktā nānālaṃkārasaṃyutā /
apatyaistādṛśairyuktā vismitā''sīt pratīkṣatī
āyāsyati kadā bhartetyevaṃ cintāparā'bhavat /
tāvattvaṃ munimāmantrya gato'si nijamālayam
divyaṃ taccharaṇaṃ hitvā svagṛhaṃ parimārgayan /
tāvaddhāryā preṣitāstvāṃ ninyustadbhavanaṃ narāḥ
tatastvayā'pi vijñātaḥ prabhāvo varadasya saḥ/
tadvratasya prabhāveṇa rājyabhāgiha janmani
śiva uvāca /
iti śrutvā bhṛgorvākyaṃ kardamo harṣanirbharaḥ /
cakāra sakalaṃ rājā bhṛguṇā yatsamīritam
vratasyāsya prabhāveṇa jñānavairāgyavānnṛpa/
bhuktvā bhogānyathākāmaṃ sthāpya putrānnije pade
gato gāṇeśvaraṃ dhāma yato nāvartate punaḥ /
sarvārthasādhakaṃ skanda vratānāṃ vratamuttamam
naitādṛśaṃ vrataṃ dānaṃ śrutamanyatkadācana /
sarvārthasādhakaṃ skanda vrataṃ kuru yadīcchasi
devadānava gandharvairṛṣibhirmanujaiḥ kṛtam /
nalena indumatyā ca rājñā candrāṃgadena ca
saṃprāptāḥ sarvakāmāṃste gatā gāṇeśvaraṃ padam /
giriruvāca /
iti te kathitaṃ sarvaṃ setihāsaṃ vrataṃ mahat /
kuru tvaṃ manasā dhyātvā varadaṃ gaṇanāyakam
vratametanmahābhāge śaṃkaraṃ prāpsyase tataḥ /
snehena kathitaṃ te'dya prakāśaṃ kuru mā vratam
( २२५८ )
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe himavatpārvatīsaṃvādo nāmaikapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५२ prāraṃbha :-
pārvatyuvāca /
nalenedaṃ kṛtaṃ kasmāt ko nalo tvada me pitaḥ /
mano viśrāntimāyāti śṛṇvantyā me kathānakam
himavānuvāca /
niṣadheṣu mahārājo nalo nāmābhavatpurā /
brahmaṇyo vedavicchūro dānī mānī dhanī muniḥ
rathī khaḍgī śarī cāpi niṣaṃgī kavacī balī /
kṛtāstro devapūjyaśca trilokī gamanaḥ śuciḥ
śeṣo'pi mūkatāṃ yāti varṇituṃ yadguṇānapi /
na saṃkhyā vidyate'śvānāṃ gajānāṃ rathināṃ tathā
dhānuṣkāṇāṃ śastrabhṛtāṃ agniśastrabhṛtāmapi /
cakampuryad bhayāddevā indrādyāḥ sadigīśvarāḥ
damayantīti bhāryā''sīdyasya sauṃdaryamandiram /
damayitvā'khilānbrahmā sāraṃ pragṛhya ca
damayantīti vikhyātā yatasteneti nirmitā /
damayantyai trilokasthā nārīṇāṃ cārutāmadāt
nānālaṃkārasaṃyuktā nānāmaṇivibhūṣitā /
muktāhāralasatkaṃṭhā sadguṇāḍhyā suśobhanā
yasyāmātyo mahānāsīt padmahastaḥ parākramī /
buddhyā bṛhaspatisamo naye cāṃgirasā samaḥ
tuṃgatve merusadṛśo gāṃbhīrye codadheḥ samaḥ /
kadācidupaviṣṭo'sau nalo rājā mahāmanāḥ
niṣasāda sabhāgehe nṛpamaṃḍalamadhyagaḥ /
nṛtyantyapsarasastasya purataścārudarśanāḥ
stuvanti bandinastaṃ ca brahmarṣigaṇasaṃyutam /
etasminneva kāle tu gautamau nṛpatiṃ yayau
utthāya sādaraṃ rājñā svāsane viniveśitaḥ /
pūjitaḥ parayā bhaktyā tata: papraccha taṃ nalaḥ
nala uvāca /
svāminnanugṛhītaste darśanena mahāmune /
janma rājyaṃ pitā mātā kulaṃ jīvitamadya me
saphalaṃ svāgame hetuṃ vada tūrṇaṃ mahāmune /
gautama uvāca /
mamāsīnmahatī vāṃchā dṛṣṭuṃ te vaibhavaṃ nṛpa
stuvaṃti devāḥ svargasthā brahmendra hari śūlinaḥ /
dhanyo'si martyalokastho martyairdevaiśca śasyase
nityatṛpto'pyahaṃ tṛptaḥ pūjāṃ dṛṣṭvā ca vaibhavam /
idānīmanujānīhi gamiṣye svāśramaṃ prati
nala uvāca /
vedavedāṃgavid brahman sarvaśāstrapravartaka /
dayānidhe kṣaṇaṃ sthitvā chindhi me saṃśayaṃ mune
muniruvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sthito'haṃ snehabhāvataḥ /
nāgā nṛpāśca devāśca yatte nājñā vilaṃghina:
nṛpa uvāca /
mamaiva vismayo brahman nirīkṣya vaibhavaṃ svakam /
itthaṃ mamābhavatkena puṇyena tapasā'pi vā
vada tattvena kaścāhamabhavaṃ pūrvajanmani /
muniruvāca /
gauṃḍadeśātpare deśe pure pippalasaṃjñike
tvamāsīḥ kṣatriyaḥ pūrvaṃ daridro jñānavān śuciḥ/
jāyāpatyaiḥ suhṛdbhiśca vākśaraistāḍito bhṛśam
rātrāvapṛṣṭvā sarvāṃstvaṃ nirvedād gahanaṃ vanam /
gatavānvṛkṣavallībhiḥ siṃhavyāghragajairmṛgaiḥ
sevitaṃ śītalajalai sarobhirjalajādibhiḥ /
āśramo'tha tvayā'darśi bhramatā bhramatā vane
taponidheḥ kauśikasya vedaghoṣanināditaḥ /
tatra gatvā muniṃ taṃ tvaṃ praṇato bhaktibhāvataḥ
utthāpitaḥ kauśikena dīnānātha dayāvatā /
duḥkhitaṃ tvāṃ viditvā sa āśīrvādamavīvadat
gajānano me deveśo bhavitā te śubhaṃkaraḥ /
śrutvā tadāśiṣaṃ saumyāṃ prāpto'si paramāṃ mudam
pṛṣṭavānasi taṃ vipramupāyaṃ sarvakāmadaṃ /
dāridryanāśakaṃ rājan bhuktimuktipradaṃ śivam
gaṇeśārādhanaṃ tubhyaṃ kathayāmāsa kauśikaḥ /
kauśika uvāca /
vrataṃ kuru gaṇeśasya māsamātraṃ narādhipa
kuru mūrtiṃ gaṇeśasya mṛnmayīṃ cārudarśanām /
pūrvoktavidhinā pūjāṃ kuru śṛṇu kathānakam
dine dine māsamātraṃ tataḥ siddhimavāpsyasi /
muniruvāca /
iti śrutvā kauśikaṃ taṃ papraccha bhūmipaḥ pu:na
gajānanaṃ na jānāmi tatsvarupaṃ vadasva me/
jñātvā taṃ devadeveśaṃ kariṣye vratamuttamam
iti tena kṛte praśne jagāda munisattamaḥ/
anirvācyasvarūpasya parabrahmasvarupiṇaḥ
vaikārikasvarūpāṇi gajānanakṛtāni tam
kauśika uvāca /
yaḥ kartā sarvalokānāṃ pitā mātā jagadguruḥ /
brahmendra śiva viṣṇūnāṃ dhyeyo yaḥ sa gajānanaḥ
muniruvāca /
iti śrutvā tu tadvākyaṃ praṇipatya munīśvaram /
anujñātastatastena gato'si nijamaṃdiram
ārabhya śrāvaṇe śuddhe caturthyāṃ vratamuttamam /
akaronmṛnmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya yathoditām
sthāne ca vacane mauṃne gamane śayane bhuji /
dhyāyangajānanaṃ devaṃ prāyāḥ siddhimanuttamām
nānā gajarathāśvādyairgodhanairdhanasaṃcitaiḥ /
dāsīdāsayutaḥ śrīmānjāto vrataprabhāvataḥ
dattamānasi dānāni sarvāṇi devatuṣṭaye /
gaṇeśasya mahāmaulyaṃ prāsādaṃ kṛtavānmudā
bhuktvā bhogānyathākāmaṃ kālena nidhanaṃ gataḥ /
jāto'si niṣadhe deśe nṛpastvaṃ nalanāmakaḥ
atastvayyacalā lakṣmī trilokī janavandite /
idānīmanujānīhi yatpṛṣṭaṃ tannirūpitam
himavānuvāca /
evaṃ gate gautame tu vrataṃ cakre nalo nṛpaḥ /
tadvākyājjātaviśvāso mūrtiṃ kṛtvā suśobhanām
śrutvā kathāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ pūjya bhaktita: /
alabhatsarvakāmānsa vratasyāsya prabhāvataḥ
iti te kathitaṃ kanye nalenetthaṃ kṛtaṃ vratam /
upadiṣṭaṃ gautamena pūrvajanmakṛtaṃ vratam
yasya prabhāvaḥ saṃpūrṇo vaktuṃ kenāpi neṣyate
(२३०४ )
iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe nalavrata nirupaṇaṃ nāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५३ prāraṃbha :-
himavānuvāca /
idānīṃ kathayiṣyāmi rājñā candrāṃgadena ca/
sapatnyā ca kṛtaṃ hyetadindumatyā śubhānane
mālave viṣaye khyātaṃ nagaraṃ karṇanāmakam /
tatra candrāṃgado rājā babhūvātiparākramī
aṇimādi guṇopetaḥ sarvaśāstrārthatatvavit /
yajvā dānī mahājñānī vedavedāṃgapāragaḥ
atikrāntā sabhā yasya sudharmāmatimānuṣīm /
muṣṇāti cakṣuṣastejo ravikānta marīcibhiḥ
atisvacchāni vāsāṃsi ratnastaṃbhāśrayātsute /
nīlalohitapītatvāccitratāṃ yānti kānicit
atisādhvī mahābhāgā patiśuśrūṣaṇe ratā/
dharmaśīlā vrataparā śvaśrūśvaśurasevinī
gṛhakṛtyeṣu cāvyagrā devatātithipūjikā /
nāmnā cendumati khyātā sarvāvayavasundarā /
dharmaśīlo'pi nṛpatiramātyaiḥ prārthito bhṛśam /
jīvahiṃsāṃ mahāghorāṃ pāpārddhiṃ parivarjaya
kadāciddaivayogena mṛgayāṃ krīḍituṃ yayau /
tarakṣururuvārāha mṛgapakṣiyutaṃ vanam
nīlakaṃcuka saṃvīto nīloṣṇīṣottaracchadaḥ /
baddhagodhāṃgulitrāṇaḥ śastrikākhaḍgakheṭavān
javenāśvasamāruḍho śaracāpakaro balī/
tādṛśairvīranikarairamātyaiḥ sevakairvṛtaḥ
nighnan mṛgān varāhāṃśca preṣayannagaraṃ prati /
bhramamāṇo vane rājā dṛṣṭo rākṣasapuṃgavaiḥ
cakampe rākṣasān dṛṣṭavā śītajvarayuto yathā /
darīmukhān gartanetrān vyāditā syānnabhaspṛśaḥ
dṛṣṭvā tān vidrutāḥ sarve vīrāḥ sevijanā āpi /
kecidyamakṣayaṃ yātā mūrchitāḥ ke'pi bhūgatāḥ
tatraikā rākṣasī krūrā dṛṣṭvā kāmātisuṃdaram /
taṃ nṛpaṃ parirabhyaiva cucuṃbe kāmamohitā
tasyāmātyānbhage kṛtvā bhakṣayāmāsa sevakān /
etasminnaṃtare rājā palāyanaparo yayau
kāsāramadhye magno'bhūnnādrākṣīdrākṣasī ca tam /
sa dhṛto nāgakanyābhirnītaḥ pātālamandiram
bhūṣito nāgakanyābhirvastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ /
papracchurnāgakanyāstaṃ kuta āgamanaṃ tava
kosi kasyāsi kiṃ tāta vada satyaṃ narottama /
iti tadvacanaṃ śrutvā tā jagāda narādhipaḥ
ahaṃ candrāṃgado nāma hemāṃgadasuto balī/
mālave viṣaye karṇanagare vasatirmama
rākṣasībhayavitrastaḥ praviṣṭaḥ salilaṃ mahat /
bhavatībhirihānīto yatpṛṣṭaṃ tanniveditam
bhakṣitāḥ sarvalokā me mṛgayābhiratasya ha/
sarojalaprasādena jīvaṃstiṣṭhāmi sāṃpratam
iti tā vacanaṃ śrutvā punarucurnṛpaṃ tadā
tā ūcuḥ /
bhavāsmākaṃ patiriha sarvaṃ setsyati te priyam/
asmākaṃ nāgakanyānāṃ bhogaścātīva durlabhaḥ
tāsāmiti vacaḥ śrutvā provāca nṛpasattamaḥ /
ekapatnīvrataṃ me'sti mātarastatkathaṃ tyaje
somavaṃśaprasūtānāṃ rājñāṃ dharmānbravīmi vaḥ /
paradravyaṃ paradrohaṃ paradārāṃstathaiva ca
paranindāṃ ca necchanti nṛpāḥ saumyāśca sādhavaḥ /
adhītiryajanaṃ dānaṃ śaraṇāgatapālanam
niṣiddhācaraṇaṃ naiva vidhyarthaṃ pratipālanam /
ete dharmā trivarṇānāṃ yājanāditrayaṃ dvije
adhikaṃ sarvavarṇānāmātithyaṃ paramaṃ matam /
iti śrutvā nṛpavaco'khilā nāgakumārikāḥ
praśepustaṃ viyuktastvaṃ bahudhā svastriyā bhava /
babandhurnigaḍaistaṃ tā duḥkhitāḥ kāmavihvalāḥ
rākṣasī tu jalaṃ prāśya tadarthe tatsarogatam /
bhakṣayitvā jalacarānnā tṛpyatparamaṃ tadā
imaṃ vṛttāntamaśṛṇodrājñī rājīvalocanā /
paryaṃkasthā svadūtātsā rākṣasīto'vaśeṣitāt
bhagnaṃ niśamya nṛpatiṃ duḥkhitā patitā bhuvi /
mūrchāmavāpa mahatīṃ sakhībhiḥ parivrījitā
siktā śītalatoyena rudantībhirmuharmuhuḥ/
upaviṣṭā prarudati ghnaṃti vakṣaḥ śiro mukham
śuśoca paramālāpairbhartaḥ kānteti jalpatī /
kvagataḥ prāṇanātho me hitvā māṃ priyavādinīm
sarvāvayavasaṃpūrṇā praṇatāṃ priyakāriṇīm /
bhartṛkāryaratāṃ nityaṃ nityaṃ cātithipūjikām
kutra bhokṣyati me nātho nidrāṃ vā kutra yāsyati /
kāṃcanaṃ śayanaṃ hitvā parārghyāstaraṇairvṛtam
kathaṃ snāsyati kānto me hitvā tailaṃ sugaṃdhikama /
lokānāṃ pālanaṃ ko'dya vinā tena kariṣyati
prajānāṃ sarvalokānāṃ bālānāṃ raṃjanaṃ ca kaḥ /
astaṃ yāto guṇanidhiḥ pratāpa nidhiradya kim
diśaḥ śūnyāḥ prapaśyāmi vinā tena mahātmanā /
kvāhaṃ sukhaṃ prapaśyāmi kva sukhaṃ so'pi yāsyati
ihaloke pare vāpi na sukhaṃ kulayoṣitām /
hīnānāṃ svāmināṃ deva yadetatsvāminā saha
śaraṇāgata guptiṃ ca dīnānāṃ kaḥ kariṣyati /
evaṃ bahuvidhaṃ dīnā rudatī bhṛśavihvalā
tatyāja troṭayitvā sā bhūṣaṇāni ca dūrataḥ /
kaṃkaṇāni ca sarvāṇi babhaṃja ca mumūrcha ca
( २३४६ )
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe candrāṃgadopākhyāne tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५४ prāraṃbha :-
pārvatyuvāca /
tasyāṃ tu mūrchitāyāṃ tu kimakurvan janāstadā /
tanme vistarato brūhi hṛdayāmandanaṃ pitaḥ
himavānuvāca /
tadā sarve nāgarikā nānāvākyaviśāradāḥ/
pramṛjya svāni cāśrūṇi samādathyurnṛpastriyam
janā ūcu:- /
mātaruttiṣṭha mā śokaṃ kuru putre nanaḥ kṛthāḥ /
pretaṃ dahati śokāśru tasmādbhartṛhitaṃ kuru
martyeṣu na hi dṛṣṭo'sti cirajīvī śubhānane /
yathā jīrṇaṃ parityajya vāso'nyad gṛhyate janaiḥ
varṣmāpi dehinā tadvat tyaktvā'nyadgṛhyate śubham /
atyāścaryamidaṃ bhadre svayaṃ mṛtyumukhe sthitaḥ
śocate mṛtamaparaṃ svayaṃ maraṇadharmavān /
svadehena viyogaṃ ca na vetti bhāvinaṃ janaḥ
madīyaṃ manyate sarvadaivakālavaśe sthitam /
brahmādisthāvarāntaṃ yadviśvaṃ sābdhi carācaram
jñātvā taṃ naśvaraṃ śokaṃ tyaktvottiṣṭha suputriṇi /
dharmavān puṇyaśīlaste bhartā muktiṃgato bhavet
jīvanyadi bhavetsvarge tadā yāsyati karhicit /
atipuṇyān mānavo'pi yāti svargagataḥ punaḥ /
athavā paripṛcchāmo muniṃ kaṃcidihāgatam
atītānāgatavidaṃ kathayiṣyati so'khilam /
anantaraṃ hi yatkāryaṃ tatsarvaṃ vidadhāmahe
himavānuvāca /
evaṃ prabodhitā lokaiḥ kṣaṇamindumatītmadā /
āśvastā sarvavākyena pramṛjyāśrūṇi vāsasā
visarjayāmāsa tadā lokānsarvān samāgatān /
tyaktvā saubhāgyacihnāni prapede kṛśatāṃ bhṛśam
rudatī śocatī tasthau śvasatī mūrchitā muhuḥ /
tato dvādaśavarṣānte nārado divyadarśanaḥ
ājagāma gṛhaṃ tasyā yadṛcchā vicaranmuniḥ /
dṛṣṭvā taṃ vilalāpāśu vadantī bhartuceṣṭitam
duḥkhaṃ cākathayattasmai jātaṃ dvādaśavārṣikam /
niśamya ruditaṃ tasyā harṣayanmunirabravīt
nārada uvāca /
kvāpi tiṣṭhati te bhartā na taṃ śocitumarhasi /
śiracchādaya nīlena vāsasā karṇabhūṣaṇe
karṇayoḥ kuru bhāle tvaṃ bibhratī kuṃkumaṃ śubham /
valayāni ca karayoḥ kaṃṭhe maṃgalasūtrakam
himavānuvāca /
sarvajñasya munervākyādviśvastā satyavādinaḥ /
tatkālaṃ sarvamānāyya harṣitā sā tathā'karot
ākāryaṃ brāhmaṇān sarvān saṃpūjya nāradaṃ purā/
saṃpūjya sakalāṃstāṃstu dadau dānānyanekaśaḥ
vādayāmāsa vādyāni śarkarāṃ ca gṛhegṛhe /
preṣayāmāsa ca tadā harṣādindumatī śubhā/
vastratāmbūla dānena dadāvājñāṃ janasya sā /
praṇipatya punardevaṃ muniṃ nāradamādarāt
svabhartṛprāptaye'pṛcchadupāyaṃ rājakanyakā /
indumatyuvāca /
kutra tiṣṭhati me bhartā kathaṃ tiṣṭhati vā mune
kenopāyena vedajña darśanaṃ tasya me bhavet /
anugrahaṃ kuru mune tamupāyaṃ vadasva me /
vrataṃ dānaṃ tapo vāpi duḥsādhyamapi yadbhavet
nārada uvāca /
vrataṃ tu paramaṃ te'haṃ kathayāmi samāsataḥ /
nabhaḥśuklacaturthyāṃ tadārabhetparayā mudā
nadyāṃ taḍāge vāpyāṃ vā dantadhāvanapūrvakam/
snānaṃ prabhātasamaye kuru saṃkalpapūrvakam
śuklavāsā gṛhaṃ gatvā mṛnmayīṃ mūrtimuttamām /
kuryāccaturbhujāṃ samyag gaṇeśasya manoramām
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayet sthiracetasā /
ekānnamekabhuktaṃ vā svayaṃ kuryātprayatnataḥ /
upoṣaṇaṃ vā kurvīta yāvadbhādracaturthikā
gītavāditranṛtyādyairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ /
mahotsavaṃ prakurvīta vibhave sati śobhane
evaṃ vrataṃ kuru śubhe bhartrāsaha sameṣyasi /
pātāle nāgakanyā bho ruddhena jīvitā śubhe
satyaṃ bravīmi te satye nānyathā mama bhāṣitam /
himavānuvāca /
ityuktā tena muninā vrataṃ prārabhadādarāt
gate munau nabhomāsi dinaiḥ katibhirāgate /
dviradānanamūrtiṃ sā cakāra pārthivīṃ śubhām
pūrvoktavidhinā pūjāṃ cakāra sumanoharām /
divyagandhairdivyavastrairdivyaiśca kusumairapi
divyairnānāvidhaiścaiva naivedyaiḥ phalakāṃcanaiḥ /
dīpaiḥ puṣpāṃjalībhiśca prakramairnatibhiḥ stavaiḥ
tannāmasmaraṇairdhyānaistoṣayāmāsa taṃ vibhum /
gītavāditranṛtyādyairrā tahmaṇānāṃ ca bhojanai:
palamātraṃ payo bhuktvā cakāra vratamuttamam /
nabhaḥśuklacaturthyādi ciranaṣṭaṃ priyāptaye
nāradasya munervākyādyāvadbhādracaturthikā
( २३८२ )
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe indumatīnāradasaṃvāde catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
adhyāya ५५ prāraṃbha :-
himavānuvāca /
samāpte tu vrate tasyā gaṇeśasya prasādataḥ /
pātāle nāgakanyānāmanyathā'bhūnmatistadā
mocayāmāsa rājānaṃ pupūjuśca yathāvidhi /
vastrairābharaṇaiścaiva nānāratnamahādhanaiḥ
aśvaṃ manojavaṃ dattvā visasarjurnṛpaṃ tadā /
kāsārād bahirāgatya baddhvā cāśvaṃ mahādrume
snāti yāvannāgarikairdṛṣṭa: katipayairnṛpaḥ /
aparai pratipatyainaṃ papracchuḥ ko bhavāniti
kutratyaḥ kuta āyātaḥ kiṃ nāmā vada naḥ prabho/
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā papraccha nṛpasattamaḥ
indumatyāḥ kumārasya kuśalaṃ khedasaṃyutaḥ /
tato bubudhire te tamāliliṃgurmudā janāḥ
ūcuśca nṛpa te bhāryā snātvedānīṃ gatā gṛham /
upavāsavratavatī kṛśā dhamanisaṃyutā
kumāre jīvamāsthāya jīvamātrāvaśeṣitā /
kecicca nagaraṃ gatvā śubhāṃ vārtāmaghoṣayan
atyāptajanavākyena śrutvā sā nṛpamāgatam /
ānandābdhau nimagnā'bhūd brahmajñānīva yogavit
tato'mātyānpuraskṛtya sainyānya preṣayacca tam /
citradhvajapatākābhiraśobhayata sā puram
vīthīrāsiṃcayāmāsa sabhāḥ saṃpādya yatnataḥ /
svātmānaṃ bhūṣayāmāsa vāso'laṃkārabhūṣaṇaiḥ
gobhūhiraṇyadānādyaistoṣayitvā dvijāna bahūn /
ārārtikyaṃ kare dattvā pativat strījanasya sā
gītavāditraghoṣeṇa purātsara upāgamat /
amātyāstu puro gatvā praṇamya nṛpapuṃgavam
āliliṃgurmudā sarve praṇemuśca yathākramam /
upaviṣṭe tu nṛpatāvupaviṣṭāstadājñayā
sarvānkuśalapraśnādyaistoṣayitvā yathākramam /
mānayitvā tathā lokāndatvā tāmbūlavāsasī
svayaṃ jagāma śibiramindumatyā nṛpottamaḥ /
kārayāmāsa sa vidhiṃ dvādaśābdadṛśairdvijaiḥ
puṇyāhavācanaṃ kṛtvā gaṇeśārcanapūrvakam /
saṃpūjya śaṃkaraṃ samyag dvijāṃśca dakṣiṇādibhiḥ
babhaṃja śrīphalaṃ tyaktvā tatastatpurato yayau/
dadarśa tatrendumatīmindoḥ śeṣāṃ kalāmiva
nīrājayitvā rājānaṃ yuvatībhiḥ sabhartṛbhiḥ /
lājapuṣpamayīṃ vṛṣṭiṃ tābhiḥsā'kāra yattadā
pramṛjya nayane samyagānandāśru pariplute /
harṣaśokānvitau tau tu parasparamathocatuḥ
parasparaviyogādhiṃ kathayāmāsatuḥ śucā /
anivāryaprakṛtibhiḥ sāntvitau bahuloktibhiḥ
ānayitvā tu rājānaṃ samārohya mahāgaje /
nānālaṃkārasaṃyukte patākā chatra saṃyute
pādacāraiḥ parivṛte caturghaṃṭāvirājite /
śataṃ yaṣṭidharāstasya vārayanto yayuḥ puraḥ
agni śastra dharāścāśva rathārohā anekaśaḥ /
savya dakṣiṇato rājño gajalakṣaṃ yayurlaghu
naṭā nṛtyāṃganā vādyavādakā bandinaḥ puraḥ /
tataḥ paścād gajānīkāḥ puraṃ viviśurādarāt
sainyena rajasā vyāpte dinanāthe hataprabhe /
alaṃkṛte pure tasminna prājñāyata kiṃcana
tataḥ parasparaṃ natvā jagmuḥ svaṃ svaṃ niveśanam /
mukhyā rājagṛhaṃ nītāḥ punā rājñā prapūjitāḥ
vastra tāmbūla dānena tenājñātā gṛhaṃ yayuḥ /
rājā'tha brāhmaṇānbhojya bubhuje jñātibhiḥ saha
tato rātrau suṣupatuḥ paryaṃke cārunirmite /
parārdhyāstaraṇopete paricchadupadhānvite
ūcatuḥ sva sva duḥkhaṃ tau śocantau ca punaḥ punaḥ /
purodhasā sānvitau tau śayāte sma sukhaṃ tataḥ
śrutvā vināyakavrata mahimānaṃ nṛpottamaḥ /
patntyā'bhūtaṃ sakalaṃ svayaṃ kartuṃ mano dadhe
āgate śrāvaṇe māsi rājā candrāṃgadastadā /
mahotsavena kṛtavān vratametacchubhānane
ṛṣiruvāca /
evaṃ pitṛvacaḥ śrutvā pārvatī bhṛśaharṣitaḥ /
nabhomāsaṃ samāsādya cakāra vratamādarāt
yathoktavidhinā mūrtiṃ kṛtvā pūjāṃ ca yatnataḥ /
bhakṣayantī payomātraṃ dhyāyantī dviradānanam
tataścaṃcalatā yātaṃ śaṃkarasyāpi mānasam /
āsasādāśramaṃ tasyāḥ pārvatyāḥ śūlabhṛt svayam
gaṇeśasya caturthyāṃ tu saṃpūrṇe tadvrate śubhe/
paśyati sma haraṃ devī vṛṣārūḍhaṃ nijāśrame
utthāya praṇanāmāsya pādāmbujayugaṃ mudā /
pūjayāmāsa vidhivacchaṃkaraṃ lokaśaṃkaram
uvāca ca mahādevaṃ pārvatī premavihvalā / devyuvāca /
kathaṃ māṃ tyajya gatavānkiṃ māṃ vismṛtavānasi
tvadviyogānnimeṣo'pi kalpakalpo'bhavadvibho /
gaṇeśasya vratamidaṃ pitrādiṣṭaṃ kṛtaṃ mayā
varadasya prasādena saṃprāptaṃ darśanaṃ tava
brahmovāca /
etasminneva kāle tu himavānupajagmivān /
satyāḥ karaṃ kare tasya nyavedayata sādaram
tato devāḥ sagaṃdharvā dviradānanamādarāt /
pūjayāmāsuratha tau śivau śiva karau satām
devaduṃdubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha/
sarve gajānanaṃ natvā stutvā ca vividhaiḥ stavaiḥ
jayaśabdaiḥ śaṃkaro'pi tuṣṭāva dviradānanam /
ardhāṃge pārvatīṃ kṛtvā vṛṣamāruhaya satvaraḥ
yayau kailāsaśikharaṃ sarve svaṃ svaṃ padaṃ yayuḥ
brahmovāca /
iti te kathitaṃ sarvaṃ vyāsa pṛṣṭaṃ tvayā tu yat /
māhātmyaṃ gaṇanāthasya vratasya ca mahāmune
idānīṃ punaranyacca kathayāmi kathānakam /
yacchrutvā sarvapāpebhyo muktaḥ kāmām̐llabhennara
(२४२९ )
iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śivapārvatīsaṃyogonāma paṃcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
Original text: gaṇeśapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0