ગણેશપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.51.55

અધ્યાય ૫૧ પ્રારંભ :-
પાર્વત્યુવાચ ।
તવ વાક્યામૃતેનાહં પિતઃ પ્રીતાઽસ્મિ સાંપ્રતમ્।
પરન્તુ સંશયો મેઽસ્તિ તં નુદસ્વ હિમાલય ।

કેન કેન કૃતં પૂર્વં વ્રતમેતન્મહીધર ।
આખ્યાનં કેન વા કસ્મૈ કાં કાં સિદ્ધિમિતોઽગમત્ ।
એતત્સવિસ્તરં બ્રૂહિ સંશયચ્છેદનાય મે ।
યશ્ચ પૃચ્છતિ યો વક્તિ ગજાનન કથા શુભાઃ

શૃણોત્યન્યોઽપિ યો મર્ત્યસ્ત્રયસ્તે પુણ્યભાગિનઃ ।
જીવિતં સફલં તેષાં જન્મ જ્ઞાનં ચ કર્મ ચ

બ્રહ્મોવાચ ।
એવં તયા કૃતપ્રશ્નો હિમવાનભ્યભાષત ।
વરદસ્ય ગણેશસ્ય નાનાજનકૃતં વ્રતમ્

હિમવાનુવાચ ।
શૃણુ પાર્વતિ વક્ષ્યામિ સંવાદં તે પુરાતનમ્ ।
સેતિહાસં વ્રતસ્યાસ્ય સર્વસિદ્ધિકરસ્ય હ

કૈલાસે ગિરિવર્યે તુ સુખાસીનં જગદ્ગુરુમ ।
ક્રીડમાનં મુદા દેવૈર્ગન્ધર્વૈઃ પરમર્ષિભિઃ

નત્વા સ્તુત્વા મહાતેજાઃ પરિપપ્રચ્છ ષણ્મુખઃ

સ્કન્દ ઉવાચ ।
દેવદેવ જગન્નાથ ભક્તાનામભયંકર ।
નાનાખ્યાનાનિ દિવ્યાનિ શ્રુતાનિ ત્વત્પ્રસાદતઃ

તૃપ્તિં નાત ન ગચ્છામિ પાયં પાયં સુધામિવ ।
અધુના બ્રૂહિ મે દેવ વ્રતં સર્વાર્થસિદ્ધિદમ્

અનુષ્ઠાનેન યસ્યાથ કરસ્થા સિદ્ધયો નૃણામ્ ।
જાયન્તે સાધકાનાં તુ વરદસ્ય પ્રસાદતઃ

શિવ ઉવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા સ્કન્દ સર્વેષાં હિતકારકમ્ ।
કથયામિ તવ પ્રીત્યા મહાસિદ્ધિપ્રદં ભુવિ

વિનાયકપ્રિયં તાત વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ ।
સર્વેષાં પુરુષાર્થાનાં સાધકં કૃત્તિકાત્મજ

વિના યજ્ઞૈસ્તથા દાનૈર્જપહોમાદિભિર્વિના ।
સર્વસિદ્ધિકરં સ્કન્દ પુત્રપૌત્રપ્રવર્ધનમ્

રાજાનં રાજપુત્રં વા તન્મન્ત્રિણમથાપિ વા।
વશમાનયતિ ક્ષિપ્રં વ્રતમેતન્મઽહત્તમમ્

મહાપાપોપપાપૈશ્ચ બહુજન્મસુસંચિતૈઃ ।
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ તૈઃ પુમાન્મુચ્યતે ક્ષણાત્

ભાજનં સર્વસિદ્ધીનાં જાયતે માનવો ભુવિ ।
પ્રીતિદં તુ ગણેશસ્ય નાનેન સદૃશં ક્ષિતૌ

સ્કન્દ ઉવાચ ।
તાત કસ્મિન્ભવેન્માસિ વ્રતમેતન્મહોત્તમમ્।
નિધાનં કીદૃશં ચાસ્ય કેન વાઽઽચરિતં પુરા

સર્વમેતન્મમાચક્ષ્વ યદ્યસ્તિ કરુણા મયિ ।
શિવ ઉવાચ ।
નભઃ શુક્લચતુર્થ્યાં તુ સ્નાત્વા ગુરુગૃહં વ્રજેત્ ।
પ્રણમ્ય તં ગુરું પશ્ચાત્પૂજયિત્વા યથાવિધિ

પાદ્યાચમનવસ્ત્રાદ્યૈર્ભૂષણૈશ્ચ મહત્તરૈઃ ।
તોષયિત્વા તુ તં સમ્યગાજ્ઞયા પ્રારભેદ્ વ્રતમ્

સર્વસિદ્ધિકરં તાત વ્રતં ગાણેશ્વરં ગુરો ।
ત્વમેવ શ્રીગણેશોઽસિ દિશ કામપ્રદં પ્રભો

ઉપદિષ્ટે વ્રતે તેન સાર્ધં ગંગાતટં વ્રજેત્ ।
તડાગં વા દેવખાતં તત્ર સ્નાયાદ્યથાવિધિ

શ્વેતસર્ષપયુક્તેન તિલકલ્કેન ષણ્મુખ ।
સ્નાત્વા ધાત્રીયુતેનેહ કૃત્વા નિત્યં ગૃહં વ્રજેત્

ઉપવિશ્યાસને શુદ્ધે પૂજયિત્વા ગણાધિપમ્ ।
ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ વ્રતં પશ્ચાત્સમારભેત્

મૃદામૂર્તિં ગણેશસ્ય ચતુર્થ્યાં શ્રાવણસ્ય તુ ।
પ્રત્યહં પૂજયેત્કૃત્વા યાવદ્ ભાદ્રચતુર્થિકા

બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિત્વા કર્તવ્યં વ્રતમુત્તમમ્ ।
ઉપવાસૈકભક્તાભ્યાં નક્તેનાયાચિતેન વા

ચતુર્થકાલે ભુંજીત હવિષ્યાન્નં સમાહિતઃ ।
અક્ષરં મધુરં ભુંજન્ ભક્તિમાનાચરેદ્ વ્રતમ્

જપન્ ગાણેશ્વરીં વિદ્યાં ષડાનન ષડક્ષરીમ્ ।
દ્વિચતુરક્ષરાં વાપિ તથૈવૈકાક્ષરામપિ

દશાક્ષરામથ સ્કન્દ દ્વાદશાર્ણામથાપિ વા।
નિયુતં વાઽયુતં વાપિ પ્રત્યહં જપ ઇષ્યતે

તદર્ધં વા તદર્ધં વા દશાંશં હોમમાચરેત્ ।
ધ્યાયન્ ગજાનનં દેવમહોરાત્રમતન્દ્રિતઃ

પ્રાપ્તે પ્રોષ્ઠપદે માસિ ચતુર્થ્યાં તુ ગજાનનમ્।
સૌવર્ણ પલમાનેન તદર્ધાંર્ધેન વા પુનઃ

મયૂરવાહનં કુર્યાદથવા ઽઽખુગતં શુભમ્ ।
કૃત્વા મંડપિકાં તત્ર ધાન્યરાશિં પ્રકલ્પયેત્

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં કલશં સ્થાપયેત્તતઃ ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં રુક્મરાજતતામ્રકમ્

વસ્ત્રયુગ્મેન સંવેષ્ય્મ સપાત્રં કલશં તતઃ ।
પંચપલ્લવસંયુક્તં પંચરત્નસમન્વિતમ્

પીઠપૂજાં પુરા કૃત્વા સ્થાપયેત્તમ તં વિભુમ્।
મૂલમંત્રૈશ્ચ વેદોક્તૈઃ પૂર્વોક્તૈરપિ ષણ્મુખ

ધ્યાત્વા ગજાનનં દેવમાવાહ્ય પરયા મુદા ।
આસનં ચ તથા પાદ્યં દદ્યાદાચમનીયકમ્

અર્ઘ્યં રત્નયુતં સ્કન્દ સ્નાનં પંચામૃતૈઃ શુભમ્ ।
સુવાસિતાભિરદ્ભિશ્ચ સ્નાપયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
રક્તવસ્ત્રયુગં દદ્યાદુપવીતં તથોત્તમમ્

નાનાવિધૈરાભરણૈર્ભૂષયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
ગંધાક્ષતૈર્ધૂપદીપૈર્નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈરપિ

વટકાપૂપલડ્ડૂકશાલ્યન્નપાયસાદિભિઃ।
પંચામૃતૈર્વ્યંજનૈશ્ચ ભોજયેત્ પરમેશ્વરમ્

ઉદ્વર્તન કરે દદ્યાત્ફલં તામ્બૂલમેવ ચ ।
કાંચની દક્ષિણાં દદ્યાચ્છત્રં વ્યંજનચામરે

નીરાજનં મંત્રપુષ્પં દત્વા સ્તોત્રાણ્યુદીરયેત્ ।
સહસ્રનામભિઃ સ્તુત્વા બ્રાહ્મણાન્પૂજયેત્તતઃ

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા ગીતનૃત્યાદિ મંગલૈઃ ।
પ્રભાતે વિમલે સ્નાત્વા નિત્યં કૃત્વા યથાવિધિ

પૂજયેત્પૂર્વવદ્દેવં તતો હોમં સમાચરેત્ ।
દ્રવ્યૈર્નાનાવિધૈર્હુત્વા કુર્યાદાચાર્યપૂજનમ્

ગોભૂતિલહિરણ્યાદ્યં ગુરવે તન્નિવેદયેત્ ।
અન્યેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રદદ્યાદ્ભૂરિદક્ષિણામ્

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ પશ્ચાચ્છતમષ્ટોત્તરં તથા ।
અધિકાન્યદિ શક્તિશ્ચેદથવાઽપ્યેકવિંશતિમ્

દીનાંધકૃપણેભ્યશ્ચ દદ્યાદન્નં સપાયસમ્ ।
પુનશ્ચ દક્ષિણાં દદ્યાત્ પ્રગૃહયાશિષમુત્તમામ્

સુહૃદ્બન્ધુયુતો મૌની સ્વયં ભુંજીત સાદરમ્

શિવ ઉવાચ ।
એવં તે કથિતં સ્કન્દ વરદસ્ય વ્રતં શુભમ્ ।
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણાં સર્વકામફલપ્રદમ્

પુરાતનમિતિહાસમસ્મિન્નર્થે વદામિ તે।
મહાધર્મપરો રાજા પુરાઽભૂત્કર્દમાભિધઃ

પાલયામાસ વસુધાં સાગરાન્તાં સ્વતેજસા।
ગુણૈર્યસ્ય હૃતા દેવા નિત્યં યત્સદસિ સ્થિતાઃ

કદાચિદ્દૈવયોગેન ભૃગુસ્તસ્ય ગૃહં યયૌ ।
તત ઉત્થાય રાજા સ બહુમાનપુરઃસરમ્

ઉપવિશ્યાસને શ્રેષ્ઠે પૂજિતો ગુરુવત્તતઃ ।
ભુક્ત્વા સ્થિતં મુનિવરં રાજા વચનમબ્રવીત્

રાજોવાચ ।
ભગવન્ સર્વતત્વજ્ઞ કિંચિત્ પૃચ્છામિ તદ્વદ ।
પૂર્વજન્મનિ કશ્ચાહં કિં મયા સુકૃતં કૃતમ્

યેનેદૃશં મયા રાજ્યં પ્રાપ્તં નિહતકણ્ટકમ્ ।
પ્રાપ્તં નૈવ નૃપૈરન્યૈર્ન ચ પ્રાપ્સ્યન્તિ ચાપરે

દેવાનામપિ પૂજ્યોઽહં ગંધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
કુબેરસંપદાતુલ્યા સમ્પદં પશ્ય મે મુને

ત્રિલોક્યાં રત્નભૂતં યત્તદાનીતં સ્વતેજસા ।
યં યં પદાર્થમિચ્છામિ તં તં પશ્યામિ વેશ્મનિ

કેનેત્થં કર્મણા પ્રાપ્તં તદ્વદસ્વ મમ પ્રભો ।
કામયે તત્પુનઃ કર્તું પુણ્યં પુણ્યવતાં વર

ભૃગુરુવાચ ।
કથયામિ નૃપશ્રેષ્ઠ પ્રણિધાન બલાદહમ્ ।
ત્વમાસીઃ પૂર્વજનુષિ ક્ષત્રિયો દુર્બલઃ શુચિઃ

કુટુંબભરણાર્થં ત્વં નાના કર્માણ્યથા કરોઃ ।
ક્રિયમાણં ચ તત્કર્મ ન ચાસીત્ ફલદં તવ

અત્યંત નિષ્ઠુરૈર્વાક્યૈર્દારાપત્યૈશ્ચ પીડિતઃ ।
અપ્રષ્ટ્વા પુત્રદારાંસ્ત્વં ગતવાન્ ગહનં વનમ્

બિભ્રમન્દિક્ષુ સર્વાસુ દૃષ્ટવાનસિ સૌભરિમ્ ।
સિદ્ધાસને સમાસીનં સેવિતં મુનિપુંગવૈઃ

કથયન્તં મહાવિદ્યાં શિષ્યેભ્યો દુઃખનાશિનીમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તં સૌભરિં દિવ્યમન્યાંશ્ચર્ષિગણાન્નૃપ

દણ્ડવત્ પતિતોઽસિ ત્વં ભુવિ તૈશ્ચાભિનન્દિતઃ ।
ઉપવિષ્ટઃ સ્વાસને ચ મુનિના તેન દર્શિતે

પૃષ્ટવાનસિ તં દિવ્યં લબ્ધ્વાઽવસરમાદૃતઃ ।
ક્ષત્રિય ઉવાચ ।
સ્વામિન્ સંસારદુઃખેન બહુધા ક્લેશિતો મુને

દારાપત્ય સુહૃદ્ભિશ્ચ વાગ્બાણૈર્ભૃશતાડિતઃ ।
ન વૈરાગ્યં મનો યાતિ નિષ્ઠુરેષુ સુહૃત્સુ ચ

શીતોષ્ણક્ષુત્પિપાસાભિઃ પીડિતોઽપિ ભૃશં મુને ।
ઉપાયં વદ મે કિંચિદ્ દુઃખસાગરતારકમ્

શિવ ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય સૌભરિઃ કૃપયા યુતઃ।
ઉપાયં ચિન્તયામાસ નૃપદુઃખવિનાશનમ્

તતસ્તં ક્ષત્રિયં પ્રાહ સર્વપાપવિમોચનમ્ ।
ઋષિરુવાચ ।
વ્રતં યત્કથયિષ્યામિ કુરુ નિશ્ચિતમાનસઃ

યસ્યાનુષ્ઠાનમાત્રેણ સર્વ દુઃખ લયો ભવેત્ ।
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયર્વૈશ્યૈસ્તથા બ્રહ્મર્ષિભિઃ કૃતમ્

મુક્તાસ્તે સર્વદુઃખેભ્યઃ પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિમનુત્તમામ્ ।
વરદસ્ય ગણેશસ્ય ધર્માર્થકામમોક્ષકૃત્

ક્ષત્રિય ઉવાચ ।
કોઽસૌ ગણેશઃ કિંશીલઃ કિં રુપઃ કિં સ્વભાવવાન્ ।
કિં કર્મા કથમુત્પન્નસ્તત્સર્વં કથયસ્વ મે।
યદિ મે શ્રવણાયાલં યદ્યનુગ્રાહ્યતા મયિ

ઋષિરુવાચ ।
યદ્ બ્રહ્મ નિત્યં વિરજં વિશોકં જ્ઞાનસ્વરુપં પરમાર્થભૂતમ્।
અનાદિ મધ્યાન્તમનન્તપારં, ગણાધિપં તં પ્રવદન્તિ સન્તઃ

યસ્માદોંકારસંભૂતિર્યતો વેદા યતો જગત્ ।
યેન સર્વમિદં વ્યાપ્તં તં વિદ્ધિ ગણનાયકમ્

જગત્સર્જનકામેન બ્રહ્મણા યસ્ય તુષ્ટયે ।
અબ્દાનાં તુ શતં પૂર્ણં તપસ્તપ્તં સુદુષ્કરમ્

તતો હૃષ્ટમના વેધાઃ પ્રસન્નં તમપૂજયત્ ।
નાનાવિધોપચારૈશ્ચ દિવ્યરત્નૈઃ ફલૈસ્તથા

સિદ્ધિબુદ્ધી ઉભે કન્યે મનસા કલ્પિતે દદૌ।
તુષ્ટો દેવો દદૌ તસ્મૈ વિદ્યામેકાક્ષરીં વિભુઃ

તતો લબ્ધવરો બ્રહ્મા ચકાર સકલં જગત્ ।
ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ વિષ્ણુના તોષિતઃ પુરા

કૃત્વા મૂર્તિં ગણેશસ્ય પૂર્વોક્તવિધિના વ્રતમ્ ।
અવ્યંગં વર્ષમેકં તુ નિયમાન્ કૃતવાન્ હરિઃ

વરં લબ્ધ્વા ગણેશાત્તુ પાલયામાસ વૈ જગત્ ।
એવંવિધાં વિજાનીહિ ગણેશં ભુવિ સંસ્તુતમ્

વિશ્વરૂપમનાદિં ચ સર્વકારણકારણમ્ ।
તમારાધય યત્નેન સર્વદુઃખાદ્વિયુંક્ષ્યસે

ક્ષત્રિય ઉવાચ ।
કસ્મિન્કાલે પ્રકર્તવ્યમેતદ્ વ્રતમનુત્તમમ્ ।
વિધિના કેન મે બ્રૂહિ સાંપ્રતં મુનિસત્તમ ।
કરિષ્યે વચનાત્તેઽહં સર્વદુઃખપ્રશાન્તયે

મુનિરુવાચ ।
શ્રાવણે બહુલે પક્ષે ચતુર્થ્યામારભેદ્ વ્રતમ્ ।
કુર્વીત પરયા ભક્ત્યા યાવદ્ભાદ્રચતુર્થિકા ।
ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પાર્થિવં ગણનાયકમ્ ।
પ્રત્યહં પૂજયેદ્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ

ત્વમેતત્કુરુ ભૂપાલ સર્વાન્કામાનવાપ્સ્યસિ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વ્રતં તસ્માત્કૃતવાનસિ સુવ્રત

સમાપ્તે વ્રતે તત્ર સૌભર્યાશ્રમમંડલે ।
તાવત્તસ્ય ગૃહં દિવ્યં ગણેશસ્ય પ્રસાદતઃ

દિવ્યનારીનરયુતં દાસીદાસસમન્વિતમ્ ।
વેદઘોષસમાયુક્તં જાતં ગોધનસંકુલમ્

દિવ્યવસ્ત્રસમાયુક્તા નાનાલંકારસંયુતા ।
અપત્યૈસ્તાદૃશૈર્યુક્તા વિસ્મિતાઽઽસીત્ પ્રતીક્ષતી

આયાસ્યતિ કદા ભર્તેત્યેવં ચિન્તાપરાઽભવત્ ।
તાવત્ત્વં મુનિમામન્ત્ર્ય ગતોઽસિ નિજમાલયમ્

દિવ્યં તચ્છરણં હિત્વા સ્વગૃહં પરિમાર્ગયન્ ।
તાવદ્ધાર્યા પ્રેષિતાસ્ત્વાં નિન્યુસ્તદ્ભવનં નરાઃ

તતસ્ત્વયાઽપિ વિજ્ઞાતઃ પ્રભાવો વરદસ્ય સઃ।
તદ્વ્રતસ્ય પ્રભાવેણ રાજ્યભાગિહ જન્મનિ

શિવ ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા ભૃગોર્વાક્યં કર્દમો હર્ષનિર્ભરઃ ।
ચકાર સકલં રાજા ભૃગુણા યત્સમીરિતમ્

વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ જ્ઞાનવૈરાગ્યવાન્નૃપ।
ભુક્ત્વા ભોગાન્યથાકામં સ્થાપ્ય પુત્રાન્નિજે પદે

ગતો ગાણેશ્વરં ધામ યતો નાવર્તતે પુનઃ ।
સર્વાર્થસાધકં સ્કન્દ વ્રતાનાં વ્રતમુત્તમમ્

નૈતાદૃશં વ્રતં દાનં શ્રુતમન્યત્કદાચન ।
સર્વાર્થસાધકં સ્કન્દ વ્રતં કુરુ યદીચ્છસિ

દેવદાનવ ગન્ધર્વૈરૃષિભિર્મનુજૈઃ કૃતમ્ ।
નલેન ઇન્દુમત્યા ચ રાજ્ઞા ચન્દ્રાંગદેન ચ

સંપ્રાપ્તાઃ સર્વકામાંસ્તે ગતા ગાણેશ્વરં પદમ્ ।
ગિરિરુવાચ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં સેતિહાસં વ્રતં મહત્ ।
કુરુ ત્વં મનસા ધ્યાત્વા વરદં ગણનાયકમ્

વ્રતમેતન્મહાભાગે શંકરં પ્રાપ્સ્યસે તતઃ ।
સ્નેહેન કથિતં તેઽદ્ય પ્રકાશં કુરુ મા વ્રતમ્

( ૨૨૫૮ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે હિમવત્પાર્વતીસંવાદો નામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૫૨ પ્રારંભ :-
પાર્વત્યુવાચ ।
નલેનેદં કૃતં કસ્માત્ કો નલો ત્વદ મે પિતઃ ।
મનો વિશ્રાન્તિમાયાતિ શૃણ્વન્ત્યા મે કથાનકમ્

હિમવાનુવાચ ।
નિષધેષુ મહારાજો નલો નામાભવત્પુરા ।
બ્રહ્મણ્યો વેદવિચ્છૂરો દાની માની ધની મુનિઃ

રથી ખડ્ગી શરી ચાપિ નિષંગી કવચી બલી ।
કૃતાસ્ત્રો દેવપૂજ્યશ્ચ ત્રિલોકી ગમનઃ શુચિઃ

શેષોઽપિ મૂકતાં યાતિ વર્ણિતું યદ્ગુણાનપિ ।
ન સંખ્યા વિદ્યતેઽશ્વાનાં ગજાનાં રથિનાં તથા

ધાનુષ્કાણાં શસ્ત્રભૃતાં અગ્નિશસ્ત્રભૃતામપિ ।
ચકમ્પુર્યદ્ ભયાદ્દેવા ઇન્દ્રાદ્યાઃ સદિગીશ્વરાઃ

દમયન્તીતિ ભાર્યાઽઽસીદ્યસ્ય સૌંદર્યમન્દિરમ્ ।
દમયિત્વાઽખિલાન્બ્રહ્મા સારં પ્રગૃહ્ય ચ

દમયન્તીતિ વિખ્યાતા યતસ્તેનેતિ નિર્મિતા ।
દમયન્ત્યૈ ત્રિલોકસ્થા નારીણાં ચારુતામદાત્

નાનાલંકારસંયુક્તા નાનામણિવિભૂષિતા ।
મુક્તાહારલસત્કંઠા સદ્ગુણાઢ્યા સુશોભના

યસ્યામાત્યો મહાનાસીત્ પદ્મહસ્તઃ પરાક્રમી ।
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતિસમો નયે ચાંગિરસા સમઃ

તુંગત્વે મેરુસદૃશો ગાંભીર્યે ચોદધેઃ સમઃ ।
કદાચિદુપવિષ્ટોઽસૌ નલો રાજા મહામનાઃ

નિષસાદ સભાગેહે નૃપમંડલમધ્યગઃ ।
નૃત્યન્ત્યપ્સરસસ્તસ્ય પુરતશ્ચારુદર્શનાઃ

સ્તુવન્તિ બન્દિનસ્તં ચ બ્રહ્મર્ષિગણસંયુતમ્ ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ગૌતમૌ નૃપતિં યયૌ

ઉત્થાય સાદરં રાજ્ઞા સ્વાસને વિનિવેશિતઃ ।
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા તત: પપ્રચ્છ તં નલઃ

નલ ઉવાચ ।
સ્વામિન્નનુગૃહીતસ્તે દર્શનેન મહામુને ।
જન્મ રાજ્યં પિતા માતા કુલં જીવિતમદ્ય મે

સફલં સ્વાગમે હેતું વદ તૂર્ણં મહામુને ।
ગૌતમ ઉવાચ ।
મમાસીન્મહતી વાંછા દૃષ્ટું તે વૈભવં નૃપ

સ્તુવંતિ દેવાઃ સ્વર્ગસ્થા બ્રહ્મેન્દ્ર હરિ શૂલિનઃ ।
ધન્યોઽસિ મર્ત્યલોકસ્થો મર્ત્યૈર્દેવૈશ્ચ શસ્યસે

નિત્યતૃપ્તોઽપ્યહં તૃપ્તઃ પૂજાં દૃષ્ટ્વા ચ વૈભવમ્ ।
ઇદાનીમનુજાનીહિ ગમિષ્યે સ્વાશ્રમં પ્રતિ

નલ ઉવાચ ।
વેદવેદાંગવિદ્ બ્રહ્મન્ સર્વશાસ્ત્રપ્રવર્તક ।
દયાનિધે ક્ષણં સ્થિત્વા છિન્ધિ મે સંશયં મુને

મુનિરુવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ સ્થિતોઽહં સ્નેહભાવતઃ ।
નાગા નૃપાશ્ચ દેવાશ્ચ યત્તે નાજ્ઞા વિલંઘિન:

નૃપ ઉવાચ ।
મમૈવ વિસ્મયો બ્રહ્મન્ નિરીક્ષ્ય વૈભવં સ્વકમ્ ।
ઇત્થં મમાભવત્કેન પુણ્યેન તપસાઽપિ વા

વદ તત્ત્વેન કશ્ચાહમભવં પૂર્વજન્મનિ ।
મુનિરુવાચ ।
ગૌંડદેશાત્પરે દેશે પુરે પિપ્પલસંજ્ઞિકે

ત્વમાસીઃ ક્ષત્રિયઃ પૂર્વં દરિદ્રો જ્ઞાનવાન્ શુચિઃ।
જાયાપત્યૈઃ સુહૃદ્ભિશ્ચ વાક્શરૈસ્તાડિતો ભૃશમ્

રાત્રાવપૃષ્ટ્વા સર્વાંસ્ત્વં નિર્વેદાદ્ ગહનં વનમ્ ।
ગતવાન્વૃક્ષવલ્લીભિઃ સિંહવ્યાઘ્રગજૈર્મૃગૈઃ

સેવિતં શીતલજલૈ સરોભિર્જલજાદિભિઃ ।
આશ્રમોઽથ ત્વયાઽદર્શિ ભ્રમતા ભ્રમતા વને

તપોનિધેઃ કૌશિકસ્ય વેદઘોષનિનાદિતઃ ।
તત્ર ગત્વા મુનિં તં ત્વં પ્રણતો ભક્તિભાવતઃ

ઉત્થાપિતઃ કૌશિકેન દીનાનાથ દયાવતા ।
દુઃખિતં ત્વાં વિદિત્વા સ આશીર્વાદમવીવદત્

ગજાનનો મે દેવેશો ભવિતા તે શુભંકરઃ ।
શ્રુત્વા તદાશિષં સૌમ્યાં પ્રાપ્તોઽસિ પરમાં મુદમ્

પૃષ્ટવાનસિ તં વિપ્રમુપાયં સર્વકામદં ।
દારિદ્ર્યનાશકં રાજન્ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શિવમ્

ગણેશારાધનં તુભ્યં કથયામાસ કૌશિકઃ ।
કૌશિક ઉવાચ ।
વ્રતં કુરુ ગણેશસ્ય માસમાત્રં નરાધિપ

કુરુ મૂર્તિં ગણેશસ્ય મૃન્મયીં ચારુદર્શનામ્ ।
પૂર્વોક્તવિધિના પૂજાં કુરુ શૃણુ કથાનકમ્

દિને દિને માસમાત્રં તતઃ સિદ્ધિમવાપ્સ્યસિ ।
મુનિરુવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા કૌશિકં તં પપ્રચ્છ ભૂમિપઃ પુ:ન

ગજાનનં ન જાનામિ તત્સ્વરુપં વદસ્વ મે।
જ્ઞાત્વા તં દેવદેવેશં કરિષ્યે વ્રતમુત્તમમ્

ઇતિ તેન કૃતે પ્રશ્ને જગાદ મુનિસત્તમઃ।
અનિર્વાચ્યસ્વરૂપસ્ય પરબ્રહ્મસ્વરુપિણઃ

વૈકારિકસ્વરૂપાણિ ગજાનનકૃતાનિ તમ્

કૌશિક ઉવાચ ।
યઃ કર્તા સર્વલોકાનાં પિતા માતા જગદ્ગુરુઃ ।
બ્રહ્મેન્દ્ર શિવ વિષ્ણૂનાં ધ્યેયો યઃ સ ગજાનનઃ

મુનિરુવાચ ।
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં પ્રણિપત્ય મુનીશ્વરમ્ ।
અનુજ્ઞાતસ્તતસ્તેન ગતોઽસિ નિજમંદિરમ્

આરભ્ય શ્રાવણે શુદ્ધે ચતુર્થ્યાં વ્રતમુત્તમમ્ ।
અકરોન્મૃન્મયીં મૂર્તિં ગણેશસ્ય યથોદિતામ્

સ્થાને ચ વચને મૌંને ગમને શયને ભુજિ ।
ધ્યાયન્ગજાનનં દેવં પ્રાયાઃ સિદ્ધિમનુત્તમામ્

નાના ગજરથાશ્વાદ્યૈર્ગોધનૈર્ધનસંચિતૈઃ ।
દાસીદાસયુતઃ શ્રીમાન્જાતો વ્રતપ્રભાવતઃ

દત્તમાનસિ દાનાનિ સર્વાણિ દેવતુષ્ટયે ।
ગણેશસ્ય મહામૌલ્યં પ્રાસાદં કૃતવાન્મુદા

ભુક્ત્વા ભોગાન્યથાકામં કાલેન નિધનં ગતઃ ।
જાતોઽસિ નિષધે દેશે નૃપસ્ત્વં નલનામકઃ

અતસ્ત્વય્યચલા લક્ષ્મી ત્રિલોકી જનવન્દિતે ।
ઇદાનીમનુજાનીહિ યત્પૃષ્ટં તન્નિરૂપિતમ્

હિમવાનુવાચ ।
એવં ગતે ગૌતમે તુ વ્રતં ચક્રે નલો નૃપઃ ।
તદ્વાક્યાજ્જાતવિશ્વાસો મૂર્તિં કૃત્વા સુશોભનામ્

શ્રુત્વા કથાં ગણેશસ્ય પ્રત્યહં પૂજ્ય ભક્તિત: ।
અલભત્સર્વકામાન્સ વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

ઇતિ તે કથિતં કન્યે નલેનેત્થં કૃતં વ્રતમ્ ।
ઉપદિષ્ટં ગૌતમેન પૂર્વજન્મકૃતં વ્રતમ્

યસ્ય પ્રભાવઃ સંપૂર્ણો વક્તું કેનાપિ નેષ્યતે

(૨૩૦૪ )
ઇતિ શ્રી ગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે નલવ્રત નિરુપણં નામ દ્વિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૫૩ પ્રારંભ :-
હિમવાનુવાચ ।
ઇદાનીં કથયિષ્યામિ રાજ્ઞા ચન્દ્રાંગદેન ચ।
સપત્ન્યા ચ કૃતં હ્યેતદિન્દુમત્યા શુભાનને

માલવે વિષયે ખ્યાતં નગરં કર્ણનામકમ્ ।
તત્ર ચન્દ્રાંગદો રાજા બભૂવાતિપરાક્રમી

અણિમાદિ ગુણોપેતઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વવિત્ ।
યજ્વા દાની મહાજ્ઞાની વેદવેદાંગપારગઃ

અતિક્રાન્તા સભા યસ્ય સુધર્મામતિમાનુષીમ્ ।
મુષ્ણાતિ ચક્ષુષસ્તેજો રવિકાન્ત મરીચિભિઃ

અતિસ્વચ્છાનિ વાસાંસિ રત્નસ્તંભાશ્રયાત્સુતે ।
નીલલોહિતપીતત્વાચ્ચિત્રતાં યાન્તિ કાનિચિત્

અતિસાધ્વી મહાભાગા પતિશુશ્રૂષણે રતા।
ધર્મશીલા વ્રતપરા શ્વશ્રૂશ્વશુરસેવિની

ગૃહકૃત્યેષુ ચાવ્યગ્રા દેવતાતિથિપૂજિકા ।
નામ્ના ચેન્દુમતિ ખ્યાતા સર્વાવયવસુન્દરા ।
ધર્મશીલોઽપિ નૃપતિરમાત્યૈઃ પ્રાર્થિતો ભૃશમ્ ।
જીવહિંસાં મહાઘોરાં પાપાર્દ્ધિં પરિવર્જય

કદાચિદ્દૈવયોગેન મૃગયાં ક્રીડિતું યયૌ ।
તરક્ષુરુરુવારાહ મૃગપક્ષિયુતં વનમ્

નીલકંચુક સંવીતો નીલોષ્ણીષોત્તરચ્છદઃ ।
બદ્ધગોધાંગુલિત્રાણઃ શસ્ત્રિકાખડ્ગખેટવાન્

જવેનાશ્વસમારુઢો શરચાપકરો બલી।
તાદૃશૈર્વીરનિકરૈરમાત્યૈઃ સેવકૈર્વૃતઃ

નિઘ્નન્ મૃગાન્ વરાહાંશ્ચ પ્રેષયન્નગરં પ્રતિ ।
ભ્રમમાણો વને રાજા દૃષ્ટો રાક્ષસપુંગવૈઃ

ચકમ્પે રાક્ષસાન્ દૃષ્ટવા શીતજ્વરયુતો યથા ।
દરીમુખાન્ ગર્તનેત્રાન્ વ્યાદિતા સ્યાન્નભસ્પૃશઃ

દૃષ્ટ્વા તાન્ વિદ્રુતાઃ સર્વે વીરાઃ સેવિજના આપિ ।
કેચિદ્યમક્ષયં યાતા મૂર્છિતાઃ કેઽપિ ભૂગતાઃ

તત્રૈકા રાક્ષસી ક્રૂરા દૃષ્ટ્વા કામાતિસુંદરમ્ ।
તં નૃપં પરિરભ્યૈવ ચુચુંબે કામમોહિતા

તસ્યામાત્યાન્ભગે કૃત્વા ભક્ષયામાસ સેવકાન્ ।
એતસ્મિન્નંતરે રાજા પલાયનપરો યયૌ

કાસારમધ્યે મગ્નોઽભૂન્નાદ્રાક્ષીદ્રાક્ષસી ચ તમ્ ।
સ ધૃતો નાગકન્યાભિર્નીતઃ પાતાલમન્દિરમ્

ભૂષિતો નાગકન્યાભિર્વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ ।
પપ્રચ્છુર્નાગકન્યાસ્તં કુત આગમનં તવ

કોસિ કસ્યાસિ કિં તાત વદ સત્યં નરોત્તમ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા તા જગાદ નરાધિપઃ

અહં ચન્દ્રાંગદો નામ હેમાંગદસુતો બલી।
માલવે વિષયે કર્ણનગરે વસતિર્મમ

રાક્ષસીભયવિત્રસ્તઃ પ્રવિષ્ટઃ સલિલં મહત્ ।
ભવતીભિરિહાનીતો યત્પૃષ્ટં તન્નિવેદિતમ્

ભક્ષિતાઃ સર્વલોકા મે મૃગયાભિરતસ્ય હ।
સરોજલપ્રસાદેન જીવંસ્તિષ્ઠામિ સાંપ્રતમ્

ઇતિ તા વચનં શ્રુત્વા પુનરુચુર્નૃપં તદા

તા ઊચુઃ ।
ભવાસ્માકં પતિરિહ સર્વં સેત્સ્યતિ તે પ્રિયમ્।
અસ્માકં નાગકન્યાનાં ભોગશ્ચાતીવ દુર્લભઃ

તાસામિતિ વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ નૃપસત્તમઃ ।
એકપત્નીવ્રતં મેઽસ્તિ માતરસ્તત્કથં ત્યજે

સોમવંશપ્રસૂતાનાં રાજ્ઞાં ધર્માન્બ્રવીમિ વઃ ।
પરદ્રવ્યં પરદ્રોહં પરદારાંસ્તથૈવ ચ

પરનિન્દાં ચ નેચ્છન્તિ નૃપાઃ સૌમ્યાશ્ચ સાધવઃ ।
અધીતિર્યજનં દાનં શરણાગતપાલનમ્

નિષિદ્ધાચરણં નૈવ વિધ્યર્થં પ્રતિપાલનમ્ ।
એતે ધર્મા ત્રિવર્ણાનાં યાજનાદિત્રયં દ્વિજે

અધિકં સર્વવર્ણાનામાતિથ્યં પરમં મતમ્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા નૃપવચોઽખિલા નાગકુમારિકાઃ

પ્રશેપુસ્તં વિયુક્તસ્ત્વં બહુધા સ્વસ્ત્રિયા ભવ ।
બબન્ધુર્નિગડૈસ્તં તા દુઃખિતાઃ કામવિહ્વલાઃ

રાક્ષસી તુ જલં પ્રાશ્ય તદર્થે તત્સરોગતમ્ ।
ભક્ષયિત્વા જલચરાન્ના તૃપ્યત્પરમં તદા

ઇમં વૃત્તાન્તમશૃણોદ્રાજ્ઞી રાજીવલોચના ।
પર્યંકસ્થા સ્વદૂતાત્સા રાક્ષસીતોઽવશેષિતાત્

ભગ્નં નિશમ્ય નૃપતિં દુઃખિતા પતિતા ભુવિ ।
મૂર્છામવાપ મહતીં સખીભિઃ પરિવ્રીજિતા

સિક્તા શીતલતોયેન રુદન્તીભિર્મુહર્મુહુઃ।
ઉપવિષ્ટા પ્રરુદતિ ઘ્નંતિ વક્ષઃ શિરો મુખમ્

શુશોચ પરમાલાપૈર્ભર્તઃ કાન્તેતિ જલ્પતી ।
ક્વગતઃ પ્રાણનાથો મે હિત્વા માં પ્રિયવાદિનીમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણા પ્રણતાં પ્રિયકારિણીમ્ ।
ભર્તૃકાર્યરતાં નિત્યં નિત્યં ચાતિથિપૂજિકામ્

કુત્ર ભોક્ષ્યતિ મે નાથો નિદ્રાં વા કુત્ર યાસ્યતિ ।
કાંચનં શયનં હિત્વા પરાર્ઘ્યાસ્તરણૈર્વૃતમ્

કથં સ્નાસ્યતિ કાન્તો મે હિત્વા તૈલં સુગંધિકમ ।
લોકાનાં પાલનં કોઽદ્ય વિના તેન કરિષ્યતિ

પ્રજાનાં સર્વલોકાનાં બાલાનાં રંજનં ચ કઃ ।
અસ્તં યાતો ગુણનિધિઃ પ્રતાપ નિધિરદ્ય કિમ્

દિશઃ શૂન્યાઃ પ્રપશ્યામિ વિના તેન મહાત્મના ।
ક્વાહં સુખં પ્રપશ્યામિ ક્વ સુખં સોઽપિ યાસ્યતિ

ઇહલોકે પરે વાપિ ન સુખં કુલયોષિતામ્ ।
હીનાનાં સ્વામિનાં દેવ યદેતત્સ્વામિના સહ

શરણાગત ગુપ્તિં ચ દીનાનાં કઃ કરિષ્યતિ ।
એવં બહુવિધં દીના રુદતી ભૃશવિહ્વલા

તત્યાજ ત્રોટયિત્વા સા ભૂષણાનિ ચ દૂરતઃ ।
કંકણાનિ ચ સર્વાણિ બભંજ ચ મુમૂર્છ ચ

( ૨૩૪૬ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ચન્દ્રાંગદોપાખ્યાને ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૫૪ પ્રારંભ :-
પાર્વત્યુવાચ ।
તસ્યાં તુ મૂર્છિતાયાં તુ કિમકુર્વન્ જનાસ્તદા ।
તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ હૃદયામન્દનં પિતઃ

હિમવાનુવાચ ।
તદા સર્વે નાગરિકા નાનાવાક્યવિશારદાઃ।
પ્રમૃજ્ય સ્વાનિ ચાશ્રૂણિ સમાદથ્યુર્નૃપસ્ત્રિયમ્

જના ઊચુ:- ।
માતરુત્તિષ્ઠ મા શોકં કુરુ પુત્રે નનઃ કૃથાઃ ।
પ્રેતં દહતિ શોકાશ્રુ તસ્માદ્ભર્તૃહિતં કુરુ

મર્ત્યેષુ ન હિ દૃષ્ટોઽસ્તિ ચિરજીવી શુભાનને ।
યથા જીર્ણં પરિત્યજ્ય વાસોઽન્યદ્ ગૃહ્યતે જનૈઃ

વર્ષ્માપિ દેહિના તદ્વત્ ત્યક્ત્વાઽન્યદ્ગૃહ્યતે શુભમ્ ।
અત્યાશ્ચર્યમિદં ભદ્રે સ્વયં મૃત્યુમુખે સ્થિતઃ

શોચતે મૃતમપરં સ્વયં મરણધર્મવાન્ ।
સ્વદેહેન વિયોગં ચ ન વેત્તિ ભાવિનં જનઃ

મદીયં મન્યતે સર્વદૈવકાલવશે સ્થિતમ્ ।
બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તં યદ્વિશ્વં સાબ્ધિ ચરાચરમ્

જ્ઞાત્વા તં નશ્વરં શોકં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ સુપુત્રિણિ ।
ધર્મવાન્ પુણ્યશીલસ્તે ભર્તા મુક્તિંગતો ભવેત્

જીવન્યદિ ભવેત્સ્વર્ગે તદા યાસ્યતિ કર્હિચિત્ ।
અતિપુણ્યાન્ માનવોઽપિ યાતિ સ્વર્ગગતઃ પુનઃ ।
અથવા પરિપૃચ્છામો મુનિં કંચિદિહાગતમ્

અતીતાનાગતવિદં કથયિષ્યતિ સોઽખિલમ્ ।
અનન્તરં હિ યત્કાર્યં તત્સર્વં વિદધામહે

હિમવાનુવાચ ।
એવં પ્રબોધિતા લોકૈઃ ક્ષણમિન્દુમતીત્મદા ।
આશ્વસ્તા સર્વવાક્યેન પ્રમૃજ્યાશ્રૂણિ વાસસા

વિસર્જયામાસ તદા લોકાન્સર્વાન્ સમાગતાન્ ।
ત્યક્ત્વા સૌભાગ્યચિહ્નાનિ પ્રપેદે કૃશતાં ભૃશમ્

રુદતી શોચતી તસ્થૌ શ્વસતી મૂર્છિતા મુહુઃ ।
તતો દ્વાદશવર્ષાન્તે નારદો દિવ્યદર્શનઃ

આજગામ ગૃહં તસ્યા યદૃચ્છા વિચરન્મુનિઃ ।
દૃષ્ટ્વા તં વિલલાપાશુ વદન્તી ભર્તુચેષ્ટિતમ્

દુઃખં ચાકથયત્તસ્મૈ જાતં દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ।
નિશમ્ય રુદિતં તસ્યા હર્ષયન્મુનિરબ્રવીત્

નારદ ઉવાચ ।
ક્વાપિ તિષ્ઠતિ તે ભર્તા ન તં શોચિતુમર્હસિ ।
શિરચ્છાદય નીલેન વાસસા કર્ણભૂષણે

કર્ણયોઃ કુરુ ભાલે ત્વં બિભ્રતી કુંકુમં શુભમ્ ।
વલયાનિ ચ કરયોઃ કંઠે મંગલસૂત્રકમ્

હિમવાનુવાચ ।
સર્વજ્ઞસ્ય મુનેર્વાક્યાદ્વિશ્વસ્તા સત્યવાદિનઃ ।
તત્કાલં સર્વમાનાય્ય હર્ષિતા સા તથાઽકરોત્

આકાર્યં બ્રાહ્મણાન્ સર્વાન્ સંપૂજ્ય નારદં પુરા।
સંપૂજ્ય સકલાંસ્તાંસ્તુ દદૌ દાનાન્યનેકશઃ

વાદયામાસ વાદ્યાનિ શર્કરાં ચ ગૃહેગૃહે ।
પ્રેષયામાસ ચ તદા હર્ષાદિન્દુમતી શુભા।

વસ્ત્રતામ્બૂલ દાનેન દદાવાજ્ઞાં જનસ્ય સા ।
પ્રણિપત્ય પુનર્દેવં મુનિં નારદમાદરાત્

સ્વભર્તૃપ્રાપ્તયેઽપૃચ્છદુપાયં રાજકન્યકા ।
ઇન્દુમત્યુવાચ ।
કુત્ર તિષ્ઠતિ મે ભર્તા કથં તિષ્ઠતિ વા મુને

કેનોપાયેન વેદજ્ઞ દર્શનં તસ્ય મે ભવેત્ ।
અનુગ્રહં કુરુ મુને તમુપાયં વદસ્વ મે ।
વ્રતં દાનં તપો વાપિ દુઃસાધ્યમપિ યદ્ભવેત્

નારદ ઉવાચ ।
વ્રતં તુ પરમં તેઽહં કથયામિ સમાસતઃ ।
નભઃશુક્લચતુર્થ્યાં તદારભેત્પરયા મુદા

નદ્યાં તડાગે વાપ્યાં વા દન્તધાવનપૂર્વકમ્।
સ્નાનં પ્રભાતસમયે કુરુ સંકલ્પપૂર્વકમ્

શુક્લવાસા ગૃહં ગત્વા મૃન્મયીં મૂર્તિમુત્તમામ્ ।
કુર્યાચ્ચતુર્ભુજાં સમ્યગ્ ગણેશસ્ય મનોરમામ્

ઉપચારૈઃ ષોડશભિઃ પૂજયેત્ સ્થિરચેતસા ।
એકાન્નમેકભુક્તં વા સ્વયં કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ।
ઉપોષણં વા કુર્વીત યાવદ્ભાદ્રચતુર્થિકા

ગીતવાદિત્રનૃત્યાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ ભોજનૈઃ ।
મહોત્સવં પ્રકુર્વીત વિભવે સતિ શોભને

એવં વ્રતં કુરુ શુભે ભર્ત્રાસહ સમેષ્યસિ ।
પાતાલે નાગકન્યા ભો રુદ્ધેન જીવિતા શુભે

સત્યં બ્રવીમિ તે સત્યે નાન્યથા મમ ભાષિતમ્ ।
હિમવાનુવાચ ।
ઇત્યુક્તા તેન મુનિના વ્રતં પ્રારભદાદરાત્

ગતે મુનૌ નભોમાસિ દિનૈઃ કતિભિરાગતે ।
દ્વિરદાનનમૂર્તિં સા ચકાર પાર્થિવીં શુભામ્

પૂર્વોક્તવિધિના પૂજાં ચકાર સુમનોહરામ્ ।
દિવ્યગન્ધૈર્દિવ્યવસ્ત્રૈર્દિવ્યૈશ્ચ કુસુમૈરપિ

દિવ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ નૈવેદ્યૈઃ ફલકાંચનૈઃ ।
દીપૈઃ પુષ્પાંજલીભિશ્ચ પ્રક્રમૈર્નતિભિઃ સ્તવૈઃ

તન્નામસ્મરણૈર્ધ્યાનૈસ્તોષયામાસ તં વિભુમ્ ।
ગીતવાદિત્રનૃત્યાદ્યૈર્રા તહ્મણાનાં ચ ભોજનૈ:

પલમાત્રં પયો ભુક્ત્વા ચકાર વ્રતમુત્તમમ્ ।
નભઃશુક્લચતુર્થ્યાદિ ચિરનષ્ટં પ્રિયાપ્તયે

નારદસ્ય મુનેર્વાક્યાદ્યાવદ્ભાદ્રચતુર્થિકા

( ૨૩૮૨ )
ઇતિ શ્રીગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે ઇન્દુમતીનારદસંવાદે ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

અધ્યાય ૫૫ પ્રારંભ :-
હિમવાનુવાચ ।
સમાપ્તે તુ વ્રતે તસ્યા ગણેશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
પાતાલે નાગકન્યાનામન્યથાઽભૂન્મતિસ્તદા

મોચયામાસ રાજાનં પુપૂજુશ્ચ યથાવિધિ ।
વસ્ત્રૈરાભરણૈશ્ચૈવ નાનારત્નમહાધનૈઃ

અશ્વં મનોજવં દત્ત્વા વિસસર્જુર્નૃપં તદા ।
કાસારાદ્ બહિરાગત્ય બદ્ધ્વા ચાશ્વં મહાદ્રુમે

સ્નાતિ યાવન્નાગરિકૈર્દૃષ્ટ: કતિપયૈર્નૃપઃ ।
અપરૈ પ્રતિપત્યૈનં પપ્રચ્છુઃ કો ભવાનિતિ

કુત્રત્યઃ કુત આયાતઃ કિં નામા વદ નઃ પ્રભો।
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છ નૃપસત્તમઃ

ઇન્દુમત્યાઃ કુમારસ્ય કુશલં ખેદસંયુતઃ ।
તતો બુબુધિરે તે તમાલિલિંગુર્મુદા જનાઃ

ઊચુશ્ચ નૃપ તે ભાર્યા સ્નાત્વેદાનીં ગતા ગૃહમ્ ।
ઉપવાસવ્રતવતી કૃશા ધમનિસંયુતા

કુમારે જીવમાસ્થાય જીવમાત્રાવશેષિતા ।
કેચિચ્ચ નગરં ગત્વા શુભાં વાર્તામઘોષયન્

અત્યાપ્તજનવાક્યેન શ્રુત્વા સા નૃપમાગતમ્ ।
આનન્દાબ્ધૌ નિમગ્નાઽભૂદ્ બ્રહ્મજ્ઞાનીવ યોગવિત્

તતોઽમાત્યાન્પુરસ્કૃત્ય સૈન્યાન્ય પ્રેષયચ્ચ તમ્ ।
ચિત્રધ્વજપતાકાભિરશોભયત સા પુરમ્

વીથીરાસિંચયામાસ સભાઃ સંપાદ્ય યત્નતઃ ।
સ્વાત્માનં ભૂષયામાસ વાસોઽલંકારભૂષણૈઃ

ગોભૂહિરણ્યદાનાદ્યૈસ્તોષયિત્વા દ્વિજાન બહૂન્ ।
આરાર્તિક્યં કરે દત્ત્વા પતિવત્ સ્ત્રીજનસ્ય સા

ગીતવાદિત્રઘોષેણ પુરાત્સર ઉપાગમત્ ।
અમાત્યાસ્તુ પુરો ગત્વા પ્રણમ્ય નૃપપુંગવમ્

આલિલિંગુર્મુદા સર્વે પ્રણેમુશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
ઉપવિષ્ટે તુ નૃપતાવુપવિષ્ટાસ્તદાજ્ઞયા

સર્વાન્કુશલપ્રશ્નાદ્યૈસ્તોષયિત્વા યથાક્રમમ્ ।
માનયિત્વા તથા લોકાન્દત્વા તામ્બૂલવાસસી

સ્વયં જગામ શિબિરમિન્દુમત્યા નૃપોત્તમઃ ।
કારયામાસ સ વિધિં દ્વાદશાબ્દદૃશૈર્દ્વિજૈઃ

પુણ્યાહવાચનં કૃત્વા ગણેશાર્ચનપૂર્વકમ્ ।
સંપૂજ્ય શંકરં સમ્યગ્ દ્વિજાંશ્ચ દક્ષિણાદિભિઃ

બભંજ શ્રીફલં ત્યક્ત્વા તતસ્તત્પુરતો યયૌ।
દદર્શ તત્રેન્દુમતીમિન્દોઃ શેષાં કલામિવ

નીરાજયિત્વા રાજાનં યુવતીભિઃ સભર્તૃભિઃ ।
લાજપુષ્પમયીં વૃષ્ટિં તાભિઃસાઽકાર યત્તદા

પ્રમૃજ્ય નયને સમ્યગાનન્દાશ્રુ પરિપ્લુતે ।
હર્ષશોકાન્વિતૌ તૌ તુ પરસ્પરમથોચતુઃ

પરસ્પરવિયોગાધિં કથયામાસતુઃ શુચા ।
અનિવાર્યપ્રકૃતિભિઃ સાન્ત્વિતૌ બહુલોક્તિભિઃ

આનયિત્વા તુ રાજાનં સમારોહ્ય મહાગજે ।
નાનાલંકારસંયુક્તે પતાકા છત્ર સંયુતે

પાદચારૈઃ પરિવૃતે ચતુર્ઘંટાવિરાજિતે ।
શતં યષ્ટિધરાસ્તસ્ય વારયન્તો યયુઃ પુરઃ

અગ્નિ શસ્ત્ર ધરાશ્ચાશ્વ રથારોહા અનેકશઃ ।
સવ્ય દક્ષિણતો રાજ્ઞો ગજલક્ષં યયુર્લઘુ

નટા નૃત્યાંગના વાદ્યવાદકા બન્દિનઃ પુરઃ ।
તતઃ પશ્ચાદ્ ગજાનીકાઃ પુરં વિવિશુરાદરાત્

સૈન્યેન રજસા વ્યાપ્તે દિનનાથે હતપ્રભે ।
અલંકૃતે પુરે તસ્મિન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

તતઃ પરસ્પરં નત્વા જગ્મુઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ।
મુખ્યા રાજગૃહં નીતાઃ પુના રાજ્ઞા પ્રપૂજિતાઃ

વસ્ત્ર તામ્બૂલ દાનેન તેનાજ્ઞાતા ગૃહં યયુઃ ।
રાજાઽથ બ્રાહ્મણાન્ભોજ્ય બુભુજે જ્ઞાતિભિઃ સહ

તતો રાત્રૌ સુષુપતુઃ પર્યંકે ચારુનિર્મિતે ।
પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતે પરિચ્છદુપધાન્વિતે

ઊચતુઃ સ્વ સ્વ દુઃખં તૌ શોચન્તૌ ચ પુનઃ પુનઃ ।
પુરોધસા સાન્વિતૌ તૌ શયાતે સ્મ સુખં તતઃ

શ્રુત્વા વિનાયકવ્રત મહિમાનં નૃપોત્તમઃ ।
પત્ન્ત્યાઽભૂતં સકલં સ્વયં કર્તું મનો દધે

આગતે શ્રાવણે માસિ રાજા ચન્દ્રાંગદસ્તદા ।
મહોત્સવેન કૃતવાન્ વ્રતમેતચ્છુભાનને

ઋષિરુવાચ ।
એવં પિતૃવચઃ શ્રુત્વા પાર્વતી ભૃશહર્ષિતઃ ।
નભોમાસં સમાસાદ્ય ચકાર વ્રતમાદરાત્

યથોક્તવિધિના મૂર્તિં કૃત્વા પૂજાં ચ યત્નતઃ ।
ભક્ષયન્તી પયોમાત્રં ધ્યાયન્તી દ્વિરદાનનમ્

તતશ્ચંચલતા યાતં શંકરસ્યાપિ માનસમ્ ।
આસસાદાશ્રમં તસ્યાઃ પાર્વત્યાઃ શૂલભૃત્ સ્વયમ્

ગણેશસ્ય ચતુર્થ્યાં તુ સંપૂર્ણે તદ્વ્રતે શુભે।
પશ્યતિ સ્મ હરં દેવી વૃષારૂઢં નિજાશ્રમે

ઉત્થાય પ્રણનામાસ્ય પાદામ્બુજયુગં મુદા ।
પૂજયામાસ વિધિવચ્છંકરં લોકશંકરમ્

ઉવાચ ચ મહાદેવં પાર્વતી પ્રેમવિહ્વલા । દેવ્યુવાચ ।
કથં માં ત્યજ્ય ગતવાન્કિં માં વિસ્મૃતવાનસિ

ત્વદ્વિયોગાન્નિમેષોઽપિ કલ્પકલ્પોઽભવદ્વિભો ।
ગણેશસ્ય વ્રતમિદં પિત્રાદિષ્ટં કૃતં મયા

વરદસ્ય પ્રસાદેન સંપ્રાપ્તં દર્શનં તવ

બ્રહ્મોવાચ ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ હિમવાનુપજગ્મિવાન્ ।
સત્યાઃ કરં કરે તસ્ય ન્યવેદયત સાદરમ્

તતો દેવાઃ સગંધર્વા દ્વિરદાનનમાદરાત્ ।
પૂજયામાસુરથ તૌ શિવૌ શિવ કરૌ સતામ્

દેવદુંદુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાત હ।
સર્વે ગજાનનં નત્વા સ્તુત્વા ચ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

જયશબ્દૈઃ શંકરોઽપિ તુષ્ટાવ દ્વિરદાનનમ્ ।
અર્ધાંગે પાર્વતીં કૃત્વા વૃષમારુહય સત્વરઃ

યયૌ કૈલાસશિખરં સર્વે સ્વં સ્વં પદં યયુઃ

બ્રહ્મોવાચ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં વ્યાસ પૃષ્ટં ત્વયા તુ યત્ ।
માહાત્મ્યં ગણનાથસ્ય વ્રતસ્ય ચ મહામુને

ઇદાનીં પુનરન્યચ્ચ કથયામિ કથાનકમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુક્તઃ કામાઁલ્લભેન્નર

(૨૪૨૯ )
ઇતિ શ્રી ગણેશપુરાણ ઉપાસનાખંડે શિવપાર્વતીસંયોગોનામ પંચપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ