Ganesha Purana · Chapter 1.16.20

adhyāya १६ prāraṃbhaḥ –
rājovāca //
śrutvā kathāṃ gaṇeśasya harṣaścetasi jāyate /
punaśca vada viprarṣe na tapyāmi kathāmṛtam

antarhite bhagavati gaṇeśe paramātmani /
kathaṃ vinirmame sṛṣṭiṃ brahmā tadvarṇaya prabho

yaccāgre kathayāmāsa vyāsāyākhyānakaṃ vidhiḥ /
tadahaṃ vistareṇaiva śrotumicchāmi sanmune

bhṛguruvāca //
siddhakṣetrasya māhātmyaṃ vyāsāyākathayatprabhuḥ /
ānupūrvyeṇa tatte'haṃ kathayiṣye'sṛjacca yat

sa brahmā nirmame pūrvaṃ manasā sapta putrakān /
āha tān sṛṣṭisāhāyyaṃ sṛjadhvaṃ svasvabuddhitaḥ

te tu tadvacanaṃ śrutvā tapase kṛta niścayāḥ /
tapastaptvā suvipulaṃ paraṃ brahma samāgatāḥ

tato'nyān kalpayāmāsa saptaputrān prajāpatiḥ /
te'tyanta jñānasaṃpannā na cakruḥ sṛṣṭimuttamām

mattaḥ svayaṃ samārebhe sanakādīn vilokya tān /
mukhato brāhmaṇānagnimasṛjat kamalāsanaḥ

bāhurupādato'nyāṃ strīn varṇāścandramasaṃ hradaḥ /
cakṣubhyāṃ ca raviṃ śrotrān mārutaṃ prāṇameva ca

antarikṣaṃ tathā nābheḥ śiraso divameva ca /
bhūmiṃ padbhyāṃ diśa: śrotrādanyām̐llokānakalpayat

anyaduccāvacaṃ viśvaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat /
samudrān saritaḥ śailāṃ tṛṇa gulma mahīruhān

tataḥ katipayāhaḥ su gateṣu munisattamāḥ /
nidritasya mahāviṣṇoḥ śrotrājjātau mahāsurau

madhu kaiṭabha nāmānau vikhyāto bhuvanatraye/
daṃṣṭrākarālavadanau piṃgākṣau dīrghanāsikau

mahākāyau mahāsārāvatyuccau parvatāviva /
varṣā mudira śabdau tau garjantau bhṛśagarvitau

vacobhirbahubhirduṣṭo dhikkāraṃ tasya cakratuḥ/
viprān devān ṛṣīn sādhūn śāstrāṇi ca ninindatuḥ

tayoḥ śabdena dharaṇī cakampe śeṣa eva ca /
udvignabhāsit sakalaṃ brahmāṃḍaṃ svanastayoḥ

tatastau krodha raktākṣau kaṃ taṃ khāditumudyatau/
tato'sau varadāṃ devīṃ viṣṇu mohanakāriṇīm

viṣṇunetragatāṃ nidrāṃ tuṣṭāva kamalāsanaḥ /
madhukaiṭabhanāśāya prabodhāya harerapi

gajānana prasādena viṣṇu hastāttayorvadham /
jñātvā samyag vicāryaiva ciṃtā harṣa samanvitaḥ

brahmovāca //
svāhā svadhā rūpadharā sudhā tvaṃ mātrārdhaṃ mātrā svarūpiṇī ca /
kartrī ca hartrī jananī janasya sato'sataḥ śaktirasi tvameva

śrutiḥ svarā kālarātriranādi nidhanā kṣapā/
jaganmātā jagaddhātrī sṛṣṭi sthityaṃtakāriṇī

sāvitrī ca tathā saṃdhyā mahāmāyā tṛṣā kṣudhā /
sarveṣāṃ vastujātānāṃ śaktistvamasi pārvati

trailokyakartā tvannātho daityadānavasūdanaḥ /
nidrayā vyāptalittau'sau jñānavijñānavānhariḥ

jagadutpādyate yena pālyate hiyatepi ca /
so'pi tvayā'vatārāṇāṃ saṃkaṭe viniyojyate

duṣṭātmānau mohayaitau tvaṃ daityau madhukaiṭabhau /
hantumetau durādharṣau jñānamasya pradīyatām

ahamārādhitaścābhyāṃ pūrvajanman yatadritam /
varān bahuvidhān prādāmavadhyau mama tāvubhau

tayoruccāvacāṃ śabdā tato'hamasahaṃ bahu/
māmeva haṃtukāmau tau stutau nānāvidhai stavaiḥ

tathāpi madvadhāttau na nivṛttau duṣṭabhāvataḥ /
atastvāṃ prārthaye devi viṣṇu bodhana hetave

(५९८)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe devīprārthanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

adhyāya १७ prāraṃbhaḥ –
yāvattiṣṭhate viṣṇustāvattābhyāṃ triviṣṭapam /
ākrāṃtamindrasadanam yāmyaṃ kauberameva ca

tau dṛṣṭvā sarvato devāḥ palāyanaparā babhuḥ /
nipeturbabhramuḥ kecin mumūrcchuśca skhaluḥ pare

tato devyā vinirmukto nidrayā harirīśvaraḥ /
āśvāsya sarvaṃ devāṃstāṃ stāṃbhyāṃ yuddhaṃ cakāra ha

ākramaṃ sarvadevānāṃ kṛtaṃ tābhyāṃ nivāritum /
śeṣādi sa vai nāgānāṃ munīnāṃ yakṣarakṣasām

śuśubhe sa haristatra śaṃkhacakragadādharaḥ/
kirīṭa kuṃḍaladharo nīlamegha ghanacchaviḥ

tataḥ sa bhagavān śaṃkhaṃ pradadhmau bhṛśa vegavān /
tena śabdena mahatā kṣobhayāmāsa rodasī

pāṃcajanyasvanaṃ śrutvā bibhidai hṛdayaṃ tayoḥ /
tatastau bhayasaṃvignau parasparamathocatuḥ

bhūmaṃḍalaṃ ca pātālaṃ svargāṇāmekaviṃśatiḥ /
ākrāntāḥ samyagāvābhyāṃ tadā'yaṃ na śrutaḥ svanaḥ

vajrasāramayaṃ yena cakaṃpe hadayaṃ dvayoḥ /
tasmādanena yoddhavyaṃ puruṣeṇa balīyasā

raṇakaṃḍūti śāṃtyarthaṃ vijayāyetarāya vā /
ripumenaṃ haniṣyāvo gacchāvo vā punarbhavam

evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā yuyutsuṃ harimūcatuḥ /
raṇakaṃḍūti śāṃtyarthaṃ dṛṣṭo'si purūṣottama

kathamuttamatāṃ yāsi āvayordṛṣṭigocaraḥ /
muniruvāca //
iti vākyaṃ tayoḥ śrutvā jagāda viṣṭaraśravāḥ

hariruvāca //
samyaguktaṃ mahādaityau yatheṣṭaṃ yudhyataṃ mayā/
na hi kāmayate kaścinmaraṇaṃ svayamā manaḥ

tāvūcatuḥ /
caturbhujo'si deveśa bāhuyuddhaṃ dadasva nau /
muniruvāca //
evamukto haristābhyāṃ tathetyāha mudānvitaḥ

tyaktvāyudhāni yuyudhe dvābhyāmekaccaturbhujaḥ /
jaghnatustau śiro mūrdhnā jaṃghābhiratha jaṃghayoḥ /
kūparo kūparaiḥ svīyairbāhu bāhubhireva ca

gulphau gulphaiḥ kaṭiṃ tābhyāṃ nāsikābhyāṃ ca nāsikām /
muṣṭibhyāṃ muṣṭideśaṃ ca pṛṣṭhābhyāṃ pṛṣṭhameva ca

āsphoṭanavikarṣābhyāṃ bāhubhirmaṃḍalairapi /
evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ prāpartata ciraṃ tadā

sahasraṃ paṃcaguṇitamatikrāntaṃ mahāmune/
varṣāṇāṃ na tu tau jetuṃ śaśāka harirīśvaraḥ/
tato dadhāra rūpaṃ sa gāṃdharvaṃ gītakovidam

gatvā vanāṃtaraṃ cārū vīṇāgānaṃ cakāraḥ saḥ /
hariṇāḥ śvāpadā lokā deva gandharva rākṣasāḥ

sva sva vyāpārarahitā sarve tatparatāṃ yayuḥ /
ālāpaṃ tasya giriśaḥ kailāse śrutavānmuhuḥ

nikuṃbhaṃ puṣpadaṃtaṃ ca jagāda bhaganetrahā /
etamānayataṃ śīghraṃ yo'sau gāyati kānane

tau gatvā darśanaṃ tasya gṛhītvā vai tamūcatuḥ /
tava gītasvanaṃ śrutvā śaṃkaro harṣanirbharaḥ

tvāṃ samāhvayate devo gānaṃ śruṃtuṃ tavānagha /
āvābhyāṃ saha yāhi tvaṃ śīghra yāma tadaṃtikam

tayorvākyamiti śrutvā gaṃdharvo haribhaktimān /
tābhyāṃ saha yayau tatra yatra devo maheśvaraḥ

dadarśa pārvatīkāṃtaṃ caṃdrārdhakṛtaśekharam /
gajacarma parīdhānaṃ ruṃḍamālā vibhūṣitam

rājat piṃgaṭajaṭābhāraṃ sarpayajñopavītinam /
nanāma bhuvi viśveśaṃ praṇatārtivināśanam

utthāpya giriśaḥ svena pāṇinā tadadhokṣajam /
āsanaṃ ca dadau tasmai pūjayāmāsa śaṃkaraḥ

tato jagāda sa hariradya me saphalaṃ januḥ /
yato'dya darśanaṃ te'bhūddharmakāmārthamokṣadam

toṣayāmāsa taṃ devaṃ gaṃdharvo gānatatparam /
vīṇāravaiḥ kalapadairālāpairvividhairapi

skaṃdaṃ gaṇeśvaraṃ devīṃ pārvatīṃ ca surānṛṣīn /
tato maheśvaraḥ prītyā liliṃga prakaṭaṃ harim

śaṃkha cakra gadā padma pītāṃbaradharaṃ śubham /
uvāca ca hare matto vṛṇu kāmānaśeṣataḥ

dāsyāmi tava gānena parā mudamupāgataḥ /
bhṛguruvāca //
tata ūce svabhūstaṃ tu vṛttāntaṃ daityayoḥ param

hariruvāca //
mayi kṣīrābdhiśayane nidrite madhukaiṭabhau /
utpannau karṇamalato brahmāṇaṃ bhakṣituṃ gatau

tena nidrā stutā bharga tayā'haṃ pratibodhitaḥ /
yuddhaṃ ca kṛtavāṃstābhyāṃ malla līlāmupāgataḥ

nāsmi śaktāviletuṃ tau tata etatkṛtaṃ mayā /
idānīṃ tadvadhopāyaṃ vada me karuṇānidhe

bharga uvāca //
vināyakamanarcyaiva gato'si raṇabhūmikām /
śaktihīnaśca tenāsi subhṛśaṃ kleśavānapi

gaṇeśaṃ pūjayitvaiva vraja yuddhāya māriṣa /
sa ca tau māyayā mohya vaśatāṃ prāpayiṣyati

matprasādena duṣṭau tau vadhiṣyasi na saṃśayaḥ /
hariruvātra //
kathaṃ vināyakaṃ devamupāse bharga tadvada

īśvara uvāca //
uktā gaṇeśvarasyaiva maṃtraṇāṃ saptakoṭayaḥ /
tatrāpi ca mahāmaṃtrāsteṣvapyekākṣaro mahān

ṣaḍakṣaraśca bhagavaṃ stayorekaṃ vadāmi te /
tata ekākṣaraṃ tyaktvā siddhāricakrayogataḥ

ṛṇaṃ dhanaṃ śodhayitvā taṃ jagāda ṣaḍakṣaram /
mahāmaṃtraṃ gaṇeśasya sarvasiddhipradaṃ śubham

asyānuṣṭhānamātreṇa kāryaṃ te siddhimeṣyati /
tato jagāma sa hariranuṣṭhānāya satvaraḥ

(६४०)
iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe maṃtropadeśonāma saptadaśo'dhyāyaḥ

adhyāya १८ prāraṃbhaḥ –
somakāṃta uvāca //
kathaṃ jajāpa hariḥ kutra vā maṃtramuttamam /
siddhiṃ cāvāpa sa kathaṃ vada ne tat savistaram

bhṛguruvāca //
siddhikṣetramiti khyātaṃ bhuvi siddhikaraṃ param /
tatra gatvā mahāviṣṇustatāpa paramaṃ tapaḥ

dhyāyan vināyakaṃ devaṃ ṣaḍakṣaravidhānataḥ /
ārādhayāmāsa tadā jitvā khāni prayatnataḥ

bāṇāstreṇa tu kṛtvaiva pūrvaṃ digbaṃdhamādṛtaḥ /
bhūtaśuddhiṃ vidhāyaiva prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā

kṛtvāṃtarmātṛkā nyāsamādhārādi krameṇa tu /
bahiśca mātṛkā nyāsaṃ mastakādi krameṇa ca

prāṇānāyamya mūlena dhyātvā devaṃ gajānanam /
āvāhanādi mudrābhiḥ pūjayitvā manomayaiḥ ////
dravyairnānāvidhaiścaiva ṣoḍaśaiścaupacārakaiḥ /
jajāpa paramaṃ maṃtraṃ viṣṇuryogeśvareśvaraḥ

gate varṣaśate kāle paramātmā gaṇādhipaḥ /
pratyakṣatāṃ yayau tasya koṭisūryāgnisannibhaḥ

ati prasannahṛdayo babhāṣe garuḍadhvajam /
yācasva tvaṃ varānmatto yāṃstvaṃ kāmayase hare

dadāmi tānahaṃ sarvāṃstapasā'nena toṣitaḥ /
pūrvamevārcitaḥ syāṃ cedvijayaste dhruvaṃ bhavet

hariruvāca //
brahmeśānāvindramukhyāśca devāṃ yaṃ tvāṃ draṣṭuṃ naiva śaktāstapobhiḥ /
taṃ tvāṃ nānārūpamekaskarūpaṃ paśye vyaktāvyakta rūpaṃ gaṇeśam

tvaṃ yo'ṇubhyo'ṇu svarūpo mahadbhyo vyomā dibhyastvaṃ mahānsatvarūpaḥ /
sṛṣṭiṃ cāntaṃ pālanaṃ tvaṃ karoṣi vāraṃvāraṃ prāṇināṃ daivayogāt

sarvasyātmā sarvagaṃ sarvaśaktiḥ sarvavyāpī sarvakartā pareśaḥ /
sarva draṣṭā saṃhārakartā pātā dhātā viśvanetā pitā'pi

etādṛśasya te deva darśanānmama siddhayaḥ /
saṃbhaviṣyanti sarvatra tathā'pyekaṃ vadāmi te

mamaiva yoganidrānte śrutermalasamudbhavau/
madhukaiṭabhau mahāsatvau kaṃ khāditumudyatau

tābhyāmahaṃ tato yuddhaṃ kṛtavān bahuvatsaram /
tataḥ kṣīṇabalaṃ svā'haṃ śaraṇaṃ samupāgataḥ /
ato yathā tayormatto vadhaḥ syāttadvicāryatām

anyeṣāmapi daityānāṃ jayena yaśa uttamam /
dehi me parameśāna bhaktiṃ te hyanapāyinīm

yayā me kīrtiratulāṃ trailokyaṃ pāvayiṣyati /
gaṇeśa uvāca //
yadyatte prārthitaṃ viṣṇo tattatte bhavitā dhruvam

yaśo balaṃ parā kīrtiravighnaśca bhaniṣyati /
muniruvāca //
evamuktvā mahāviṣṇuṃ tatraivāntardadhe vibhuḥ

tata ānaṃdapūrṇo'sau mene tāvasurau jitau/
prāsādaṃ nirmame tatra sphāṭikaṃ bhūri ratnakam

lasatkāṃcana śikharaṃ catuḥdvāraṃ suśobhanam /
pratimāṃ sthāpayāmāsa gaṃḍakīyopalaiḥ kṛtām

devāśca munayaḥ siddhirvināyaka iti prathām /
cakruratra yataḥ siddhiḥ prāpteyaṃ hariṇā śubhā

siddhakṣetraṃ tatastattu paprathe bhuvi sarvaśaḥ /
tato jagāma sa hariryatra tau madhukaiṭabhau

dṛṣṭvā tau harimāyāṃtaṃ jahasaturninindatuḥ /
meghaśyāmaṃ mukhaṃ te'dya darśitaṃ nau kutaḥ punaḥ

āvāṃ tu te mahāmuktiṃ dāsyāvo'taḥ punaḥ kila /
laghutāṃ ca prayāto'si kimarthaṃ raṇamāgataḥ

hariruvāca //
sahasā dahate sarvaṃ laghureva hutāśanaḥ /
laghudīpo mahadrātrau yathā saṃharate tamaḥ

tathā vāmahamadyaiva śakto nāśāya durmadau /
muniruvāca /
iti tasya vacaḥ śrutvā'ti kruddhau madhukaiṭabhau

sahasā jaghnaturviṣṇuṃ muṣṭibhyāṃ hṛdaye bhṛśam /
tataḥ punarmallayuddhaṃ tayostasya vyavardhata

yuddhvā bahudinaṃ tābhyāṃ varaṃ dātuṃ sumutsukaḥ /
uvāca ślakṣṇayā vācā haristau madhukaiṭabhau

mama prahārānhi yuvāṃ sahārtha bahulāḥ samāḥ /
yuvayoḥ puruṣārthena prīto'haṃ daityapuṃgavau

yuvayoḥ sadṛśau naiva saṃbhūtau na bhaviṣyataḥ/
tāvūcatuḥ /
asmattastvaṃ varān brūhi dāsyāvastānhare bahūn

āvāṃ hi tava yuddhena saṃtuṣṭau ca bhṛśaṃ tvayi /
muniruvāca// tayorvacanamākarṇya māyāmohitayorhariḥ

śrutvā babhāṇa saityau me varāndātuṃ samudyatau /
tadā me vadhyatāṃ yātaṃ vara eṣa vṛto mayā

tadā sarvaṃ jalamayaṃ dṛṣṭvā tau madhukaiṭabhau/
ūcatuḥ paramaprītau tava hastānmṛtiḥ śubhā

ante tvaciṃtanātsadyo muktiṃ yānti sanātanīm /
yatra norvī jalamayī tatra nau jahi mādhava

sarvaṃ tyajāvo no satyaṃ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam /
muniruvāca //
tayoritthaṃ vacaḥ śrutvā jaghane tau dadhāra ha

cakreṇa kṣuradhāreṇa ciccheda śirasī tayoḥ /
tato devā mumudire vavarṣuḥ kusumāni ca

gandharvā nanṛtuḥ sarve jagurapsarasāṃ gaṇāḥ /
tatastu viṣṇurabhyetya brahmāṇaṃ parameṣṭhinam

kathayāmāsa vṛttāttaṃ sarvaṃ harṣavinirbharaḥ /
hariruvāca //
yadā'śakto vijetuṃ tau tadāhaṃ giriśaṃ gataḥ

śaṃkareṇopadiṣṭo'haṃ ṣaḍarṇamantramuttamam /
ārādhayamahaṃ tena devaṃ vighneśvaraṃ vibhum

tena dattā varā mahayaṃ nānā kāmaphalapradāḥ /
tatprabhāvān mayā duṣṭau nihatau madhukaiṭabhau

stutaḥ saṃpūjitaḥ so'tha tadaivāntardadhe vibhuḥ /
vijñāto mahimā tasya gaṇeśasya mahātmanaḥ

śaṃkarasya prasādena haniṣye daitya dānavān /
devāśca munayaḥ sarve stutvā devaṃ gajānanam

brahmāṇaṃ śakaraṃ māṃ ca yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam /
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ māhātmyaṃ pāpanāśanam

kasmādapi bhayaṃ na syāllabhate sārvakāmikam

(६८५)
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe siddhakṣetrotpattikathanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

adhyāya १९ prāraṃbhaḥ –
bhṛguruvāca //
śrutvākhyānamidaṃ vyāsaḥ ṣaḍarṇavidhimapyatha /
punarūce vidhātāraṃ nāti pūrṇāśayo yathā

vyāsa uvāca //
siddhakṣetrasya māhātmyaṃ gaṇanāthasya caiva hi/
śrutaṃ pāpaharaṃ sarvaṃ kāmadaṃ puṇyavarddhanam

punaśca vada me brahman vināyaka kathānakam /
tṛptiṃ na yāti paramāṃ pibannapi kathāmṛtam

brahmovāca //
pārāśarya mahākhyānaṃ kathayāmi tavāgrataḥ /
sarvadevādhidevasya gaṇeśasya vibhoḥ śubham

vidarbhadeśe rājā'bhūddānaśūro mahābalī /
nāmnā bhīma iti khyāto dātā bhīma parākramī

kauṃḍiṇyanagare tasya nivāso'bhūnmahāmate /
sāmantāḥ karadā yasya karadā itare nṛpāḥ /
vājināṃ vāraṇānāṃ ca pattīnāṃ koṭayo daśa

rathānāmagrato yāntaṃ yānti tatpṛṣṭato'pi ca /
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi yamāśritya mudaṃ yayuḥ /
tasya bhāryā mahābhāgā nāmnā'bhūccāruhāsinī

vikasat padmavadanā mṛgaśāvākṣilocanā /
brahmaṇyā daivataparā nityaṃ dharmaparāyaṇā /
pativratā patiprāṇā pativākyaratā sadā

aputrā daivayogena jātā sā varavarṇinī/
tāṃ nirīkṣya tadā bhīmaścārusarvāṃgaśobhinīm

avadadduḥkhito vākyaṃ putrahīno nṛpottamaḥ /
sarvaṃ rājyaṃ parityajya gantavyaṃ vanamuttamam

aputrasya gatirnaiva svargo vā sukhameva ca /
devā havyaṃ na gṛhṇanti pitaraḥ kavyameva ca

vṛthā me jananī janma pitā gehaṃ dhanaṃ kulam /
viphalaṃ sakalaṃ karma vinā putreṇa niścitam

sa eva niścayaṃ kṛtvā dvāmātyau samāhvayat /
manoraṃjana nāmaikaḥ sumanturnāmako'paraḥ

ānvīkṣikīṃ trayīṃ vārtāṃ jānatau ṣoḍaśīḥ kalāḥ/
āgatya tatkṣaṇādeva nṛpaṃ taṃ nematurmune

tāvuvāca tato bhīmo rājyaṃ me paripālyatām /
mama vā mama patnyā vā duritaṃ pūrvajanmajam

tena nau nāsti santānamubhayaṃtra sukhāvaham /
yadyahaṃ punarāgantā tadā tanmana dīyatām

no cedubhābhyāṃ me rājyaṃ vibhajya parigṛhyatām /
evaṃ niścitya sa nṛpaḥ svastivācanapūrvakam

kṛtvā dānāni bahuśo brāhmaṇebhyo yayau purāt /
sapatnīko nṛpavaro'mātyābhyāṃ saha nāgaraiḥ

gavyūtimātraṃ gatvā tu visasarjākhilāṃstadā /
amātyāvūcatu rājannāvāṃ yāvaḥ sahaiva te

suhrado nāgarāścainaṃ rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ /
tānuvāca na bhī: kāryā'mātyau vo'dhipatī kṛtau

yathā'haṃ vastathaivaitau pālanaṃ sa kariṣyataḥ /
iti tān samanuśvāsya tāvuvāca punarnṛpaḥ

dattaṃ rājyaṃ bhavadbhyāṃ me rakṣataṃ sarvathā puram /
iti sarvān visṛjyaiva sapatnīko yayau purāt

bhramamāṇo dadarśaikaṃ kāsāraṃ kamalairyutam /
puṣpitaṃ drumasaṃśobhi nānā jalacarānvitam

tato'sya nikaṭe ramyamāśramaṃ paśyataḥ śubham /
rājā ca rājapatnī ca sarvānandavivardhanam

yatra vairaṃ na cakruste jātivairā gajādayaḥ /
siṃhāśca nakulāḥ sarpā viḍālā mūṣakādayaḥ

dadarśatustatra muniṃ viśvāmitraṃ kuśāsane /
śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntaṃ vedādhyayanatatparaiḥ

praṇipatya mahātmānaṃ kṛtāṃjalipuṭāvubhau /
punaḥpunarnamaskārān pādau dhṛtvā pracakratuḥ

utthāpya muniśārdūlo viśvāmitrastaponidhiḥ /
uvāca ślakṣṇayā vācā vijñātārtho nṛpaṃ tadā

viśvāmitra uvāca //
bhavitā te suto rājan guṇayukto sahāyaśāḥ /
kutastvamāgataḥ kiṃ te nagaraṃ nāma tadvada

tataste pāpanāśārthaṃ yatiṣye nṛpasattama /
bhīma uvāca /
vidarbha viṣaye svāmin kauṃḍinyaṃ nagaraṃ mama

bhīma ityeva nāma patnīyaṃ cāruhāsinī /
putrārthaṃ ca kṛto yatnastapo dānavratādibhiḥ

nāgatā karuṇā daive pūrvajanmakṛtādaghāt /
tyaktvā rājyaṃ vane yātau dṛṣṭvau tvaccaraṇau mune

bhraman vanāni bahuśo daivenehopasāditaḥ /
sādhūnāṃ saṃgatiḥ sadyo padāti phalamuttamam

ato me bhavadāśīrbhirjātaḥ putro na saṃśayaḥ /
vidyā vrata tapodāna yajña svādhyāyakāriṇaḥ

dayā damavataste'dya nāśīrvyarthā bhavenmune/
paraṃtu kaluṣaṃ me kiṃ pūrvajanma kṛtaṃ mune

vada tatra pratikāraṃ sarvajño'si mato mama /
brahmovāca //
iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ /
tasmai rājñe pūrvakathāṃ kathayāmāsa sādaram

viśvāmitra uvāca //
kuladharmāstvayā tyaktāḥ śrīmadāndhena durmate /
vede śāstre purāṇe ca laukike ca pratiṣṭhitāḥ

te sarve pūrvajā nityaṃ pupūjurgaṇanāyakam /
tasya krodhavaśānnaiva santatistava jāyate

yena te kuladevatvaṃ saṃprāpto'sau gajānanaḥ /
bhaṇe tatte mahāvīra śṛṇu sādaramāditaḥ

saptamaḥ puruṣa svattaḥ pūrvaṃ bhīmo nṛpo'bhamat /
rūpavān dhanasaṃpanno vallabho nāma sattamaḥ /
tasyāpi bahukālena śiśureko'bhavannṛpa

atha tasyābhavaddehau mūko badhira eva ca /
ati durgaṃdhavat pūya srāvavān kubja eva ca

taṃ dṛṣṭvā jananī tvasya kamalā duḥkhitā bhṛśam /
acintayat svāṃtamadhye loke samyagaputratā

naitādṛśaṃ putravatvaṃ ślāghyaṃ duḥkhakaraṃ bhṛśam /
maraṇaṃ me vidhātrā kiṃ nāsya vā kriyate'dhunā

kathaṃ vā mukhadyāhaṃ darśayiṣye suhṛjjanān /
evaṃ vilapatī duḥkhādruroda bhṛśadāruṇam

śrutvā tadruditaṃ bhartā sūtikāgāramāgamat /
dṛṣṭvā tathāvidhaṃ gālaṃ bhṛśa patnīṃ ca duḥkhitām

babhāṇa mṛduvākyena sāṃtvayan karma mārgavit /
mā duḥkhaṃ kuru kalyāṇi karmaṇāṃ gatirīdṛśī

pūrvajanmakṛtāt pāpājjāyate duḥkhabhāṅnaraḥ /
duḥkhavānsukhamāpnoti sukhavānapi tatpuna:

na hi śocyo hi bālo'yaṃ samīcīno bhaviṣyati /
yathā'sya pūrvavṛttaṃ syāttathaivāsya bhaviṣyati

vayaṃ ca prayatiṣyāmo maṇi maṃtra mahauṣadhaiḥ /
tapobhiśca japairdevapūjā yātrā vidhānataḥ

samyak kartuṃ śiśuṃ subhru prastutaṃ yatsamācara /
evaṃ prabodhitā sādhvī tyaktvā śokaṃ śiśuṃ tataḥ

kṣālayitvā jalaistaṃ tu jaharṣa sakhibhiḥ saha /
sarvamābhyudayaṃ cakre putrasya jananocitam

pūjayāmāsa viprān sa sā tat patnīranekaśaḥ

(७३७)
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe kamalāputra varṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

adhyāya २० prāraṃbhaḥ –
brahmovāca //
tataḥ sa brāhmaṇān sādhūn daivajñān vedaniṣṭhitān/
ākārya pratipūjyādau ratnavāsodhanādibhiḥ

pṛṣṭvā tāndakṣa ityeva nāma cakre sutasya saḥ /
japa maṃtra prayogāṃśca cakārauṣadha saṃvayān

svayaṃ ca dvādaśābdāni cakāra paramaṃ tapaḥ /
putrarogavimuktyarthaṃ svasaṃtānasya vṛddhaye

nāpaśyadroganirmuktaṃ putraṃ taṃ sa sadā nṛpaḥ /
tadā nirvedamāpanno jagāda krodhamūrchitaḥ

gaccha me bhavanādrājñi kamale putrasaṃyutā/
nemaṃ putraṃ na ca tvāhaṃ draṣṭuṃ śakta itaḥparam

iti nirbhartsitā tena vallabhena tadā sutam /
ādāya kamalā tasmānnagarāt prasthitā vanam

rudatī śokasaṃvignā duḥkhitā'śrupramārjatī/
vahantī pṛṣṭhabhāge taṃ kṣuttṛṭśamavikaśitā

grāmādgrāmāntaraṃ yātā bhikṣācārā bhṛśāturā/
taskarairluṃṭhitaṃ tasyā vasanaṃ bhūṣaṇādikam

tato grāmāntaraṃ gatvā nyasya putraṃ śivālaye/
bhikṣāyai puramadhye sā babhrāma nṛpavallabhā

kadācit saha putreṇa bhikṣituṃ sā puraṃ yayau /
kasyacid dvijamukhyasya vāyusparśena so'rbhakaḥ

bhakteratiśayāt sākṣātkṛto laṃbodareṇa saḥ /
cakṣuṣmān śrutisaṃpanno divyadeho'bhavattadā

jaharṣa kamalā tyaktvā sarvaṃ duḥkhaṃ nirīkṣya tam /
maṃjulāṃ sukhadāṃ vācamuccarantaṃ muhurmuhuḥ

tarkayāmāsa kamalā maṇimaṃtramahauṣadhaiḥ /
anuṣṭhānairmahāhomairna samyagyo babhūva ha

sa kathaṃ mārutasparśāt samīcīno'bhavatsutaḥ /
atha taṃ puruṣaṃ kvāhaṃ drakṣye duṣkarmanāśanam

ityuktvā sutamāliṃgya sā tasthau vigatajvarā/
tamādāya gatā bhikṣāṃ kartuṃ tannagare punaḥ

nāgarā bhojayāmāsurubhāvāmantrya sādaram /
nānā pakvānnaśākādyaiḥ śarkarāghṛtapāyasaiḥ

evaṃ pratidinaṃ tau tu bhuktvā'nudivasaṃ mudā /
āpaturdhanavastrāṇi nūtanāni varāṇi ca

tamapṛcchannāgarika: pituste nāma vai vada /
ko deśaḥ kiṃ puraṃ jñātiḥ kā ca te vṛttameva ca

iti tadgiramākarṇya dakṣo nāma tamabravīt /
tato mātaramāgamya pitaraṃ nagaraṃ kulam

vṛttaṃ ca paripapṛccha tatastaṃ punarabravīt /
karnāṭe bhānunagare vallabho me pitā mahān

kṣatriyo balasaṃpannaḥ khyāto ripubalārdanaḥ /
tasyeyaṃ kamalā jāyā suto'haṃ dakṣasaṃjñakaḥ

utpanno'haṃ yadā brahmannandho badhira eva ca /
aneka kṣatasaṃpanno mātā tyaktuṃ tadodyatā

pitrā niṣedhitā sā ca yatnaṃ bahu tathā'karot /
dvādaśābdaṃ tapastaptvā pitā puṇyaṃ nyavedayat

na ca me pāṭavaṃ dehe paśyati sma pitā yadā/
tadā visarjayāmāsa mātaraṃ māṃ ca nāgara

iti sarvaṃ jagau tasmai dakṣo mātṛmukhodgatam /
atrāhaṃ subhago jāto vāyusparśena kasyacit

śrutvaivaṃ tu gate tasmin puruṣe puravāsini /
dakṣo jagāma tvarito mātaraṃ prati nandayan

tatastannagare tau dvāvupadiṣṭau dvijanmanā /
gaṇeśārādhanavidhau karuṇāyuta cetasā

tataḥ sā kamalā dakṣo nirvāṇaṃ paramāsthitau /
ekāṃguṣṭhena tapasā gaṇeśārādhane ratau

devanāma caturthyantamoṃkāra pallavānvitam /
aṣṭākṣaraṃ paraṃ maṃtraṃ japantau bhaktitatparau

vāyubhakṣau śuṣkatanū nirīkṣya bhagavāṃstadā/
āvirāsīttayoragre karūṇābdhirvināyakaḥ

caturbhujo mahākāyo vāraṇāsyo'tisuṃdaraḥ /
aneka sūryasaṃkāśo niśi sūrya ivoditaḥ

ratnakāṃcanamuktāvan mukuṭabhrājimastakaḥ /
pītakauśeyavasano hāṭakāṃgadabhūṣaṇaḥ

ekajānu nipātena sanniviṣṭo mahāsane /
kaṭisūtra kāṃcanīyaṃ mudrikāṃ ratnasaṃyutām

mahārhi jaṭhare bibhradekadaṃtaṃ gajārdhakam /
evaṃ rūpaṃ dadṛśatuḥ punaśca dvijarūpiṇam

jagāda sa dvijastau tu bhavannirvāṇatoṣitaḥ /
āgato'haṃ varaṃ dātuṃ vṛṇutaṃ manasepsitam

viśvāmitra uvāca //
evaṃ prasanne vighneśe pratyakṣe dvijarūpataḥ /
nanāma parayā bhaktyā'bhaṇad baddhāṃjaliśca tam

dakṣa uvāca //
pūrvajanmakṛtaṃ puṇyaṃ phalitaṃ me dvijottama /
yanmayā'darśi rūpaṃ te dvividhaṃ paramaṃ mahat

vaināyakaṃ ca vaipraṃ ca janma me'jani sārthakam /
kāraṇānāṃ paraṃ tvaṃ ca kāraṇaṃ chandasāmapi

paraṃ jñeyaṃ paraṃ brahma śrutimṛgyaṃ sanātanam /
tvameva sākṣī sarvasva sarvasyāntarbahistathā

tvameva kartā kāryāṇāṃ laghusthūla śarīriṇām /
nānā rūpyekarūpī tvaṃ nirūpaśca nirākṛtiḥ

tvameva śaṃkaro viṣṇustvamevendro'nalo'ryamā/
bhūvāyukhasvarūpo'pi jala somarkṣa rūpavān

viśvakartā viśvapātā viśvasaṃhārakārakaḥ /
carācara gurorgoptā jñānavijñānavānapi

bhūtaṃ bhāvi bhavaccaiva tvamevendriyadevatāḥ /
kalā kāṣṭhā muhūrtāśca śrīrdhṛtiḥ kāntireva ca

tvameva sāṃkhya yogaśca śāstrāṇi śrutireva ca /
purāṇāni catuḥṣaṣṭi kalā upaniṣattathā

tvameva brāhmaṇo vaiśyaḥ kṣatriyaḥ śūdra eva ca /
deśo videśastvaṃ kṣetraṃ puṇyakṣetrāṇi yānyuta

tvaṃ prameyo'prameyaśca yogināṃ jñānagocaraḥ /
tvameva svargaḥ pātālaṃ vanānyupavanāni ca

oṣadhyo'tha latāvṛkṣa kandamūlaphalāni ca /
aṃḍajā jārajā jīvāḥ svedajā udbhijā api

kāmaḥ krodhaḥ kṣudhā lobho dambho darpo dayā kṣamā /
nidrā tandrī vilāsaśca harṣaḥ śokastvameva ca

viśvāmitra uvāca //
iti dakṣavacaḥ śrutvā suprasanno vināyakaḥ /
meghagaṃbhīrayā vācā smayanniva jagāda tam

gajānana uvāca //
prīto'haṃ te mahābhāga stutyā gaṃbhīrayā'nayā /
varaṃ dātuṃ samutkaṃṭhastathāpi na dadāmi te

yadyahaṃ varadaḥ syāṃ te krudhyed bhakto mamopari/
sa eva dāsyati varaṃ yadaikasya prabhaṃjanāt

divyaṃ dehamanuprāptaścakṣu śrotra samanvitaḥ /
jātastvaṃ tasya nāmāpi vadāmi mudgaleti ca

sa dhyātamātro vipreśaḥ svarūpaṃ darśayiṣyati /
yānyān kāmayase kāmān sa te sarvān pradāsyati

ityuktvā paramātmā'sau tatraivāntaradhīyata /
tasminnantarhite dakṣo ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

daridreṇa nidhau labdhe gate tasminyathaiva saḥ /
gatāyāṃ gavi vatso vā roravīti yathā bhṛśam

muṃcannaśrūṇi netrābhyāṃ papāta dharaṇītale/
kva gataḥ kva gata iti muhurjalpanvināyakaḥ

(७९३)
iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe dakṣastutirnāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ