Dvāviṃśatyavadānakathā · Chapter 8

tatas tasya śreṣṭhina alpāyutvād bauddhe prasādya kālagataḥ praṇīteṣu trāyatriṃśeṣu deveṣūpapannaḥ svapuṇyaphalavipākena ratnakūṭāgāre niṣadyādyarātrau tatrāgacchati / mayā dharmo deśitaḥ //
kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena sanayena sa dāridro 'yaṃ ratnamatir nāma devaputro mayi dharmaṃ śrutvā svabhavanaṃ gataḥ // bhutapūrvaṃ prabhūtaratnasya tathāgatasya dhātustūpe snānakṛtamātreṇa mahadthno 'bhūt / tena paścād ratnamaya kūṭāgaraṃ k rtaṃ tenaiva praṇidhānavaśās ratnakūṭāgāreṇa saha svargeṣūpapannaḥ //
iti dvāviṃśatyavadānakathāyāṃ snānakathāparivarto nāma saptamaḥ paricchedaḥ //
VIII. kuṅkumādidānakathā
atha kadā cid buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājāmātyair dhanibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣāsuragaruḍakinnaramahoragair abhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyalābhī cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho mahatā satkāreṇa pūjito dharmaśravanārtham / tadā buddho bhagavān svaṃ prabhāvaṃ pradarśayan yeṣām unnatacittānāṃ mānamadadarpaprahāṇārthaṃ parṣadbhyo dharmaṃ deśitavān / tac chrutvā sabhāśritajanāḥ saṃmodavantaḥ //
tasminn avasare tadā tatra rājagṛhe 'nyatamaḥ sautīrṇo nāma vaṇig āsīt /
mahādhano mahābhogo vistīrṇaparivāraprāptaḥ / tadātmasadṛśāt kulāt kalatram ānītam / tayā saha sukhena tiṣṭhati // sa cintayati / tathā na yuktam, kiṃ tu pitā cāsmākaṃ kiṃkarmaphalopajīvī āsīt / aham api tathā kariṣyāmīti // yady okkarika āsīd okkarika tvā ṃ kariṣyāmi / mahāsamudravaṇig āsīt tat tathā kariṣyāmīti //
tadā kenāpi kathyamānena śrutam / jānāmi pitā cāsmākaṃ samudravaṇig āsīt / iti cintayitvā svapatnīm uvāca // kānte matkarmaṇā eva vaṇikkule jātas tenāhaṃ ratnākara ṃ mahāsamudraṃ gantum icchāmi / tvayā gṛhācāraṃ kṛtvā tiṣṭha ma bhītāsi / acireṇāgamiṣyāmi mamārthe devatāṃ smṛtvā dhairyam ālambya mā sāhasaṃ kuru //
tac chrutvā patny uvāca //
mā brūhi nātha bhartas tvaṃ kathaṃ tiṣṭhāmy ahaṃ nanu /
viśeṣair abalājātiḥ ko rakṣati gṛhe tava

kasmai sādhayate dravyaṃ putro vā te na vidyate /
yad asti pūrvadravyaṃ te tena śānto bhava prabho

kim eva bahubhir dravyaiḥ kleśa eva yad udbhavet /
kleśināṃ hi sadā duḥkhaṃ saṃsāre sukhatā kutaḥ

bahudravyavatāṃ nityaṃ kleśaduḥkhaṃ mahad bhayam /
tan nirarthaṃ bahudravyaṃ sādhane mā kurūdyamam

bhartā uvāca //
itthaṃ mā vadasi kānte kuladharmaiṣa me yataḥ /
nīcena mahatā cāpi kuladharmaṃ na varjayet

viśeṣeṇa gṛhasthānāṃ dhana ṃ mūlaṃ tu dehinām /
dhanenāpi vihīnasya kuto mitraṃ kutaḥ sukham

dravyenaiva vaśāḥ sarve pumān api dhanena ca /
dhanena lokasatkāraṃ yāty ataḥ sādhayed dhanam

patny uvāca //
svāmin vinā kathaṃ nāthaṃ tiṣṭhāmi cāham ekikā /
candreṇa rahitā rātrir andhakāra ṃ gṛhe yathā

punaś ca //
yasmāt striyo vinā bhartrā tarkayante parair api /
bhūmau patitamāṃsāni piṇḍāni śakunair iva

bhaveṣu lobhavastūni nārīpuṣpaphalāni ca /
kasyāsti nāgame cittaṃ dṛṣṭvā strīṣu vimohitā m

adāntaś cittamātaṅgaḥ satpathena kathaṃ vrajet /
kupathena yadā gacchet prapaten nārake hi sa ḥ

viśeṣeṇa striyā dharma ḥ prāpyate yas sudurlabhaḥ /
tasmāt saṃtrasitāṃ svāmin mā māṃ tyajya vraja svayam

tat kasya hetoḥ //
śṛṇuṣvaikakathāṃ bhartaḥ śrutaṃ me mātari kva cit /
manasā cintitāt pāpād veśyā bhavati brāhmaṇī

bhartā uvāca //
kathaṃ veśyā bhavet kānte brāhmaṇī sukulodbhavā /
manasā cintitāmātrair idam āścaryam adbhutam

patny uvāca //
kośalā nagarī cāsīd viśālapariśobhitā /
vidvajjanasamākīrṇā sujanaiḥ pariśobhitā

tasmin pure mahā-āḍhyo brāhmaṇo vedapāragaḥ /
sa patnīsahitaś cāsau vasate sukhalīlayā

tato daśāvibhāgeṇa mṛto 'sau dvijasattamaḥ /
vihāya priyasauhārdaṃ vivaśāt sarvavaibhavāt

tatpatnī brāhmaṇī sā vai aprasūtā sayauvanī /
bhartu r guṇān anusmṛtya abhūd asvasthacetanā

dineṣu gacchatsu nitānta-āturā bhartur viyogād virahāc ca premṇaḥ /
śītopacāraiś ca kṛte 'pi gātre dāheva yasyā jvalitogravahninā

kā malakarpaṭī śayye markaṭīśayanopamā /
tasyās tathāvidhair anyair upacāraiś ca ko vidhiḥ

upacāriṇī tatas tasyā vaidyam āhūya darśitā /
vaidyena hastaṃ saṃgṛhya dhamanī vīkṣyate punaḥ

dṛṣṭvā uktaṃ tadā tena, praśrabdhā na cikitsayā /
yasyā viraharoge na vaidyauṣadhir lagiṣyati

iti vicārya vaidyo 'sau pratyāgataḥ svakaṃ gṛham /
dhamanīdṛṣṭam anyaṃ ca gṛhītvā hi yathā matam

yataḥ, acetanī glānī puṃsasya pāṇināspṛśat /
sparśamātreṇa tasyā vai hṛdaye śītalaṃ tv abhūt

hṛdaye svasthabhūtena parivṛtopacārikā /
paśyantī cakṣuṣā sarvā ḥ sā babhāṣe śanaiḥ śanaiḥ

kena pṛṣṭādya me haste kena spṛṣṭā ca me tanau /
kīdṛśī sukhasvasthāni ucyatāṃ mayi he sakhi

upacārikā ūcuḥ //
svāmini te vinā svasthaiḥ vaidyaḥ prajñapta ḥ kāmyayā /
glānānām akṣaṇā kiṃ ca dṛṣṭvā auṣadham ācaret

brāhmaṇī uvāca //
striyo vā puruṣo vāpi, svastho jātaś ca me hṛdi /
īdṛśaḥ sukhajāto me glānaṃ śāntam abhūt kṣaṇāt

upacārikā ūcuḥ //
na striyaḥ svāmini vaidyaḥ pumāṃl lokacikitsakaḥ /
dhamanīmātram ālakṣya gatavān svagṛhe sa ca

brāhmaṇī uvāca //
ahaha puruṣohastapṛṣṭamātreṇa me hṛdi /
upajātam īdṛśaṃ saukhyaṃ krīḍākṛte kathaṃ sukham

iti cintitamātreṇa, aghībhavati sā vratī /
ihajanma tatas tyaktvā karmavāyubhir īritā

pātarinagare ramye veśyājanma babhūva sā /
kāmaratīti nāmnā sā rūpalāvaṇyaśobhitā

kramato yauvanī cābhūt kandarpamadagarvitā /
tasyā mātā ratīlolā putrīṃ vadati tatra ca

asmākaṃ kuladharmeṣu veśyāvṛttiṃ kuruṣva tat /
viśeṣai rūpalāvaṇya ṃ mahāṃś ca jana rocate /
krīḍaṃ kuruṣva putri tvaṃ bahuśo dhanadaiḥ saha

tataḥ prabhṛti sā kāmaratī asakṛt svakulavyavahāraṃ kṛtavatī // tataḥ kāmaratī pañcatvam upagatā narake patitā //
svāminn aham api tathā bhaviṣyatīti tvām ahaṃ vakṣyāmi //
mā bhaiṣī he priye kānte sādhu sādhu subhāṣitam /
na bhaviṣyet tathā tvaṃ hi saṃtiṣṭha dṛḍhacetasā

atha satīrṇavaṇijaḥ patnīvacanam akṛtvā paṇyam ādāya bahubhir vāṇijair mahāsamudram avatīrṇaḥ // tasya patnī nātiyauvanavatī madhyavayasī aprasūtā / tataḥ kaścidvarṣāntare gate sā putrārthe ca svāmino 'rthe utkaṇṭhitā paritasya ti na cāsyā bhartā āgacchati // // sā uvāca //
bhartā naivāgataḥ kasmāt dīrghakālaṃ gato vaṇik /
tadā vinā ca saṅgena kutaḥ putrodayaṃ mama /
vayasi gate viśeṣais tu vaṃśacchedo na saṃśayaḥ

tasyā bhartā sautīrṇo 'sau nāgataḥ sucireṇa ca /
hṛdaye śokaśalyena tiṣṭhati dīnamānasā

atha sautīrṇavaṇijo mahatā satkāreṇa , ke cit pratyāgatā vaṇijāḥ , sugandhadravyāṇi tathāgatāya niryātaye tyaktvā pattralekhaṃ cānyavaṇijasya haste dattvā preṣayati //
tataḥ sa vaṇijas tasya patnyai haste pattraṃ samarpayati //
tadā tasya patny āgṛhītvā lekham, kuśalavārttāṃ papraccha //
kuśalī bhadra me bhartā kuśalaṃ sarvavastukam /
siddhāni sarvakāryāṇi mā kaś cid rujayā vapuḥ

so 'vocat sarvaṃ kuśalaṃ mā bhaiṣīty uktvā svagṛhaṃ gataḥ // atha sā tasya patnī bhartā āgamiṣyatīti cintyāśayā utkaṇṭhitamanās tiṣṭhati //
pratyāgate tataś cāsmiṃ s tasya durdaivayogataḥ /
tadā ca taraṇe naukā babhūva pralayāmbudhau

tadā tena anusmṛtya buddhanāma udīritam /
kṣaṇāt prāṇaṃ yayau tatra tenāsau sugatiṃ gataḥ

naśyanti sarvavastūni jīvaś cāpi praṇaśyati / vārttāpi nāgatas tasya mṛto 'pi jīvito 'tha vā //
agaman viṃśaty abdāni kālaṃ gata abhūd asau

dineṣu gacchatsu kramataś ca vṛddhā dhammillaśuklā kubjā ca sābhūt /
tathāpi tasyāḥ sneho na naśyati cānekadevasmaraṇena tiṣṭhati

atha sā cintayām āsa svāminā prahitāni ca /
sugandhagandhadravyāṇi buddhāya sugatāya ca

pūjayāmi kathaṃ cātra śākyasiṃhaṃ guṇodadhim /
ajātaśatruṇā rājñā buddhapūjānivārite

atha sā cintayām āsa pūjayāmi tathāgatam /
prāsādaśikhare sthitvā candanena vilepanaiḥ

tatas tayā pramodena bhaktipūrveṇa cetasā /
arcitaṃ candanenaiva kusumaiḥ saha maṇḍalam

tataḥ sā prāñjaliṃ kṛtvā natvāha sādaraiḥ punaḥ /
bhartā me 'pi mṛto vāpi jīvito vātha vā punaḥ

vārttāpi nāgatā tasya kathaṃ he bhagavan mune /
sarvajñaḥ sarvadarśī tvaṃ nāsti kiṃ cid aveditam

svapnaṃ dāsyasi me nātha, asti nāsty atha vā mune /
darśanam autsukaṃ jātaṃ bhartur vadanapaṅkajam

iti sā yācanaṃ kṛtvā tad dināni nināya ca /
saṃveśāya niśāyāṃ vai svāgāranilayaṃ yayau

atha bhagavān sarvajñas tasyā āśayaṃ jñātvā svaṃ prabhāvaṃ pradarśayan n ṛddhyā brahmasvareṇa sautīrṇaṃ prāvadat //
sautīrṇa tava patnyā tvām eva kālagataṃ na jānāti / tasmād divyarūpaṃ dhṛtvā svargād avatīrya divyadehaṃ svapnaṃ darśayatu // iti sahacittotpādād bhagavataḥ sautīrṇavaṇijo divyaśarīram abhivīkṣya,
dharmatā khalu aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante // kutaś cyutvā, ihopapannaḥ, kena karmaṇeti / sa paśyati manuṣyebhaś cyutas trāyatriṃśeṣūpapanno bhagavataḥ kuṅkumādidānād iti //
tatas sugandhamukho devaputraś calavimalakuṇḍalahārārdhahāravibhūṣitagātro ratnacūḍaḥ kuṅkumatamālapattrādyalaṃkṛtagātras tām eva rātriṃ sugandhagandhena catuḥkrośaṃ sphuritvā yatra yatra gataḥ svargalokād avatīrya bhāryāyāḥ koṣṭhāgāre pratyasthāt // tataḥ sā imaṃ svapnam apaśyat // bhartā uvāca //
kānte jānīhi tvadbhartā mamaiva maraṇaṃ dhruvam /
tvaṃ na jānīṣi mā bhītā svargalokād ihāgataḥ

buddhaprabhāvān nānyena kuṅkumādipradānataḥ /
divyalokasukhaṃ bhuktvā tiṣṭhāmi sukhalīlayā

kāśmīra go śīrṣakacandanāni dadanti tasmai sugatottamāya /
te prāpnuvanti hy amarālayeṣu sugandhadehāḥ khalu ye manuṣyāḥ

buddheṣu dharmeṣu tathā ca saṃghe prasannacittā bhava cāpramattā /
tathā bhavethā s tvam ato yathāhaṃ kalyāṇamārgaṃ n acireṇa prāptum

iti jinānubhāvena svapatnīṃ dharmam upadeśya svabhavanaṃ gataḥ // tataḥ sā tathāvidhaṃ svapnaṃ dṛṣṭvā prabudhyati mahādbhūtaṃ ca saṃprāptā śokākulitamānasā //
tatotthāyāsanāt sā ca vimṛśya manasā punaḥ /
satyasvapnam imaṃ jñātvā duḥkho t phullatanūruhā /
vepathus tasyā s tanur nūnam aśru sravati locanāt

tataḥ kṛtvā samādhānaṃ nanāma sugatāya vai /
rakṣa māṃ bhagavañ chāstaḥ kuru nātha anugraham

ity uktvā suprasannena bhagavān sugatottamaḥ /
pūrvavad maṇḍalaṃ kṛtvā aṣṭau dināni pūjitaḥ

tataḥ kālavaśāt sāpi pañcatvam upasaṃgatā /
praṇītatrāyatriṃśeṣūpapannā devakanyakā

sugandhagandhinī nāma devakanyābhavat tadā /
bhartrā saha sukhenaiva svarge tiṣṭhati sā ciram

tatas tau saṃbhāṣitau bhagavataḥ kuṅkumādidānād devalokeṣūpapannau // tasmād bhagavataḥ sakāśaṃ gacchāvaḥ paryupāsanāya vadanāyeti //
tadā sugandhamukhadevaputrastrīpuruṣau sugandhagandhena catuḥkrośaṃ sphuritvā tām eva rātriṃ sarvaṃ jetavanamahāvihāram udāreṇāvabhāsya bhagavantaṃ candanādisugandhavarṣaiḥ pūrayitvā bhagavataḥ purastān niṣaṇṇau dharmaśravaṇāya //
atha bhagavān sugandhamukhadevaputrayor āśayaṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśī ṃ caturāryasaṃprativedhikī ṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān / yāṃ śrutvā tayo ḥ strīpuruṣayo r viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhittvā śrotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam // sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati sma //
idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na rājñā na devatābhir neṣṭasvajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam / apāyadvārāṇi pihitāni svargadvārāṇi pratiṣṭhāpitāni //
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ /
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ nāv adya labdhaṃ suviśuddhacakṣuḥ / prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaṃ ca duḥkhārṇavapāram asmin

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmaya /
bhavaśahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam

avanamya bhagavataś caraṇau dvāv abhivandya jātasaṃharṣau gamiṣyāva ity ārocya suralokābhimukhaṃ divaṃ jagatuḥ //
atheha bhikṣavaḥ pūrvarātriṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti / tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ / yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ papracchuḥ // kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāpatiḥ śakro devendra uta catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ //
bhagavān āha // na bhikṣavo brahmā sahāpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ /
asau sautīrṇavaṇijo mahāsamudram avatīrṇaḥ / tato 'sau sautīrṇavaṇijo mahyaṃ kuṅkumādisugandhadravyāṇi dattvānya ṃ preṣitaḥ / tataḥ pratyāgate durdaivayogān mahāmbudhau samudramadhye nāvaṃ bhagnībhūtvā samudre patitvā kālaṃ gataḥ // tasya patnī sugandhagandhinī devakanyā, tayā mayi prasannībhūya prāsādaśikhare sthitvā kuṅkumādisugandhair aṣṭau dināni pūjitaḥ, tayā praṇidhānaṃ kṛtam // yatre me svāmina ḥ sthāne preṣyatāṃ sugata / iti tatpuṇyapraṇidhānavaśāt trāyatriṃśeṣu deveṣūpapannā // tāv imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntau, tayor mayā dharma deśitam, dṛṣṭasatyau ca svabhavanaṃ gatau //
tasmāt tarhi bhikṣavaḥ śikṣitavyam / yat triratneṣv upakāraṃ kuryān nāpakāram ity evaṃ bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ mamāntare mama nirvṛte //
tato bhikṣavaḥ saṃśayajātā bhagavantaṃ papracchuḥ // bhagavan ko hetuḥ kaḥ pratyaya asau sautīrṇaḥ kuṅkumādigāndhikavastūni prahitāni, tvaddarśanam aprāpya samudramadhye kālagata iti //
( Dak: 79 ) bhagavān āha // bhikṣavaḥ śṛṇudhvam //
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ pradeśikamaṇḍalino rājaika asti /
tatrājiravatīnāmanadīpāre nātidūre nānāpādapadrumopaśobhite manoramavistāre saritpravāhite dharmarucir nāma ṛṣiḥ prativasati sma / sa nityaṃ dharma śrotuṃ gacchatīti //
atha kadā cid ṛṣyāśramamārgāntare duṣṭajantor bhayam utpādita iti lokopavāda ṃ śrutvā sa rājā sahāyair iṣudhanu sajjīkṛtya ṛṣyāśramaṃ gatavān // tata ṛṣyāśramaṃ prāpya gurupraṇāmaṃ kṛtvā nānāvinodakathālāpena sukhena tiṣṭhati // tataḥ sa munir dhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā rājānam uvāca // alam anena rājan dhanurbāṇaṃ sajjīkṛtya , āgatas tvam / ahaṃ duṣṭo na, me dṛṣṭvā rājan bhīto 'si vā punaḥ //
atha sa rājā karṇa ṃ mṛṣṭvā praṇāmaṃ kṛtvāha / ma evaṃ brūhi guro tvadbhayaviṣādān na, kiṃ tu mārgānte duṣṭajantor bhayam utpādita iti lokopavādaṃ śrutvāgato 'ham iti //
atha ṛṣir abravīt /
mā khedaṃ kuru he rājan saṃsāreṣu asārake /
helayā cāparādhi syāt kathitaṃ tvayi bhūpate

saṅkaṭaprāptakāleṣu paśyann api na paśyate /
śrutam api na bhāvyaṃ te tasmāc cokto mahīdhara

śastre bhṛte prahāreyuḥ kasmiṃ ś cit prāṇiṣu svayam /
samādhānaṃ tato bhūtvā krīyase dṛḍhacetasā

kasmāc chāsitam itthaṃ te śṛṇu tvaṃ bhūpate punaḥ /
akāraṇe gate prāṇe śastreṇa vidhyate yadi

vyathayā prāṇinā tena pralāpaiḥ kandanena tu /
punaḥ śāpayate nūnaṃ doṣaśalyo hi jāyate

ahiṃsā paramo dharma ahiṃsā paramaṃ tapaḥ /
ahiṃsā paramaṃ jñānam ahiṃsā paramaṃ padam

atha sa rājā tatheti satyam eva ity uktvā gurucaraṇau praṇāmaṃ kṛtvā pratinivṛttayati sahāyaiḥ saha pathi nānākathāvinodaiḥ //
tato nadīṃ niṣkramya, upā r dhaṃ prāptavān dṛṣṭaḥ / madhyāhne ravikiraṇair ātaptaiḥ pānīyaṃ pītvā tarucchāyāyām āśṛtāṃ mṛgapatnīṃ dadarśa //
atha sahasaiva sa rājā guror vacanaṃ vismāritas tāṃ mṛgapatnīṃ śareṇa bhinnaḥ / udare śaraṃ bhidyati // tato mṛgapatnī mānuṣyagirā rājānam evam āha //
sādhu sādhu mahārāja kṛtas tvam uttamaṃ vratam /
tvaṃ ca rājarṣabha ḥ śreṣṭhadevajāti ḥ sudhārmikaḥ

na mānuṣā cāsmi manuṣyavarya mṛgy apy ahaṃ tvadviṣayāntavāsā /
vṛddhā tvadīyena tṛṇodakena kathaṃ hi rājan tvayi khedayatnaḥ

lakṣmīniketaṃ yadupāśrayeṇa prāpto 'si lokābhimataṃ nṛpatvam /
trātāsi loke vyasane bhayeṣu kathaṃ nu rājan śareṇa bhinno me

ahaṃ hi paśujātiḥ syām ajñānadīnadurbalā /
āhāro maithunaṃ nidrā paśuvṛttis tathā nṛpa

naikadharmādhikāras tvaṃ dharmādharmavicārakṛt /
bhūpāla iti vikhyātaḥ sarvalokaiḥ praśaṃsitaḥ

subalo balahīnānāṃ dīnānāṃ śaraṇaṃ prabhuḥ /
īdṛśas tvaṃ mahārāja kathaṃ me jīva hāritaḥ

viśeṣair gurviṇī cāham udarasthasya kā gatiḥ /
asya mukhaṃ na paśyeyaṃ tenāsyaṃ paśyate na me

punaś ca //
na siṃhajātir na ca vyāghrajātir na ṛkṣajātir na ca sūkarī hy aham /
vṛkā na jātir na ca krūrajātis tvayā kimarthaṃ svaśareṇa bhinnā

vyādhānāṃ caṇḍakrūrāṇam alajjānāṃ tathaiva ca /
asatyānāṃ ca duṣṭānām evācāravidho nṛpa

tato rājā idaṃ vacanaṃ śrutvā śalyam iva gadgadakaṇṭhena pratyuttaraṃ dātuṃ na śaknoti // tatra kṣaṇaṃ tūṣṇīm āsthāya sa rājā mṛgapatnīm uvāca //
kiṃ many as e mṛgīdānīṃ mṛgayānā[ṃ]gate 'pi ca /
aparādhena lipto 'haṃ guror vacanaṃ nānyathā

kākatālīva yat prāpya pramodenābhinirmite /
na kiṃ cit krūracittena na ca te dveṣabhāvataḥ

mṛgapatny uvāca //
kiṃ manyase mahārāja prasādena parātmani /
svakānāṃ ca parāṇāṃ ca śarīraṃ tulyam eva ca

sukhaduḥkhaṃ ca sarveṣāṃ kathaṃ na jñāyase nṛpa /
mama prāṇaharas tvaṃ hi kiṃ vaktavyam ataḥ param

ity uktvā sā mṛgī kālagatā //
tatas tasya bhartā mṛgaḥ samāyātaḥ ghrāṇo nocchvāsam āghrāya paśyati tāṃ mṛtaśarīrāṃ dṛṣṭvā ucchedakarīram iva sahasā bhūmau papāta / krameṇa smṛtim upasthāpya karuṇakaruṇair nānāvilāpaṃ cakāra //
hā prāṇānandanasnehe vrajase katham ekikā /
māṃ vihāyādhunā tatra kathaṃ kena prahāritā

samārjavaṃ samaṃ jñānaṃ mama tulyaparākramā /
tvadguṇaṃ kathaṃ vismṛtya manye kāntārabhīṣaṇam

suhṛdanye na vidyante tavaikavallabhaḥ khalu /
idānīṃ sneham utsṛjya kathaṃ te jīva hāritaḥ

tataḥ sa rājānam uvāca //
mama prāṇasameyaṃ strī patnī me jīvahāritā /
atisnehatarā strī me kathaṃ te prāṇahāritā

atha sa mṛgas tasmai śāpitaḥ // yathā me patnī nadīmadhye sthitvā prahāritena vyāpāditā / tathā tvaṃ samudramadhye pañcatvam upagacchatu // caturvarṇānāṃ hīnavarṇo bhavatv iti śanaiḥ svam āśramaṃ gato mṛgaḥ //
kiṃ manyadhve bhikṣavas tena kālena tena samayena ṛṣir āsīd ahaṃ saḥ / yo 'sau sautīrṇaḥ sa rājābhūt // mṛgaśāpena śreṣṭhī bhūtvā samudramadhye kālagataḥ / kiṃ tu bauddhanāmānusmṛtya pramodya kuṅkumādidānato deveṣūpapannaḥ //
mahānuśaṃsā bhikṣavaḥ kuṅkumādigandhadānasya tathāgateṣu mahānuśaṃsā //
punaś ca śṛṇu //
majjadvāravilāsinīkarakucaśroṇyūruvisphāritāṃ
yat sphītasphuṭapaṅkajāṃ surapatir mandākinīṃ gāhate /
kāntābhiḥ smaravihvalābhir asakṛl lokottamāyādarāt
tad gandhodakapādyadhūpakusumasraggandhadānāt phalam

yad rājā cakravartī viyati gataghanaiḥ kuṅkumāmbhaḥpravāhaiḥ
karpūrāmodavadbhir malayajasurabhiśleṣaśītair yutāyām /
gaṅgāyām aṅgasaukhyaṃ paramam anubhavan modate sundarībhis
tat tyāgāt kuṅkumāder guṇagaṇanidhaye buddhabhaṭṭārakāya

mṛdaṅgavīṇāpaṭahapraṇādaiḥ kṛtvā tu pūjāṃ sugatottamānām /
śṛṇoti śabdān suramānuṣāṇāṃ śrotraṃ ca divvaṃ labhate viśiṣṭam