દ્વાવિંશત્યવદાનકથા · અધ્યાય 8

તતસ્ તસ્ય શ્રેષ્ઠિન અલ્પાયુત્વાદ્ બૌદ્ધે પ્રસાદ્ય કાલગતઃ પ્રણીતેષુ ત્રાયત્રિંશેષુ દેવેષૂપપન્નઃ સ્વપુણ્યફલવિપાકેન રત્નકૂટાગારે નિષદ્યાદ્યરાત્રૌ તત્રાગચ્છતિ । મયા ધર્મો દેશિતઃ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સનયેન સ દારિદ્રો ઽયં રત્નમતિર્ નામ દેવપુત્રો મયિ ધર્મં શ્રુત્વા સ્વભવનં ગતઃ ॥ ભુતપૂર્વં પ્રભૂતરત્નસ્ય તથાગતસ્ય ધાતુસ્તૂપે સ્નાનકૃતમાત્રેણ મહદ્થ્નો ઽભૂત્ । તેન પશ્ચાદ્ રત્નમય કૂટાગરં ક્ ર્તં તેનૈવ પ્રણિધાનવશાસ્ રત્નકૂટાગારેણ સહ સ્વર્ગેષૂપપન્નઃ ॥
ઇતિ દ્વાવિંશત્યવદાનકથાયાં સ્નાનકથાપરિવર્તો નામ સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
વિઇઇ. કુઙ્કુમાદિદાનકથા
અથ કદા ચિદ્ બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજામાત્યૈર્ ધનિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગૈર્ અભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યલાભી ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો મહતા સત્કારેણ પૂજિતો ધર્મશ્રવનાર્થમ્ । તદા બુદ્ધો ભગવાન્ સ્વં પ્રભાવં પ્રદર્શયન્ યેષામ્ ઉન્નતચિત્તાનાં માનમદદર્પપ્રહાણાર્થં પર્ષદ્ભ્યો ધર્મં દેશિતવાન્ । તચ્ છ્રુત્વા સભાશ્રિતજનાઃ સંમોદવન્તઃ ॥
તસ્મિન્ન્ અવસરે તદા તત્ર રાજગૃહે ઽન્યતમઃ સૌતીર્ણો નામ વણિગ્ આસીત્ ।
મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણપરિવારપ્રાપ્તઃ । તદાત્મસદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્ । તયા સહ સુખેન તિષ્ઠતિ ॥ સ ચિન્તયતિ । તથા ન યુક્તમ્, કિં તુ પિતા ચાસ્માકં કિંકર્મફલોપજીવી આસીત્ । અહમ્ અપિ તથા કરિષ્યામીતિ ॥ યદ્ય્ ઓક્કરિક આસીદ્ ઓક્કરિક ત્વા ં કરિષ્યામિ । મહાસમુદ્રવણિગ્ આસીત્ તત્ તથા કરિષ્યામીતિ ॥
તદા કેનાપિ કથ્યમાનેન શ્રુતમ્ । જાનામિ પિતા ચાસ્માકં સમુદ્રવણિગ્ આસીત્ । ઇતિ ચિન્તયિત્વા સ્વપત્નીમ્ ઉવાચ ॥ કાન્તે મત્કર્મણા એવ વણિક્કુલે જાતસ્ તેનાહં રત્નાકર ં મહાસમુદ્રં ગન્તુમ્ ઇચ્છામિ । ત્વયા ગૃહાચારં કૃત્વા તિષ્ઠ મ ભીતાસિ । અચિરેણાગમિષ્યામિ મમાર્થે દેવતાં સ્મૃત્વા ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય મા સાહસં કુરુ ॥
તચ્ છ્રુત્વા પત્ન્ય્ ઉવાચ ॥
મા બ્રૂહિ નાથ ભર્તસ્ ત્વં કથં તિષ્ઠામ્ય્ અહં નનુ ।
વિશેષૈર્ અબલાજાતિઃ કો રક્ષતિ ગૃહે તવ

કસ્મૈ સાધયતે દ્રવ્યં પુત્રો વા તે ન વિદ્યતે ।
યદ્ અસ્તિ પૂર્વદ્રવ્યં તે તેન શાન્તો ભવ પ્રભો

કિમ્ એવ બહુભિર્ દ્રવ્યૈઃ ક્લેશ એવ યદ્ ઉદ્ભવેત્ ।
ક્લેશિનાં હિ સદા દુઃખં સંસારે સુખતા કુતઃ

બહુદ્રવ્યવતાં નિત્યં ક્લેશદુઃખં મહદ્ ભયમ્ ।
તન્ નિરર્થં બહુદ્રવ્યં સાધને મા કુરૂદ્યમમ્

ભર્તા ઉવાચ ॥
ઇત્થં મા વદસિ કાન્તે કુલધર્મૈષ મે યતઃ ।
નીચેન મહતા ચાપિ કુલધર્મં ન વર્જયેત્

વિશેષેણ ગૃહસ્થાનાં ધન ં મૂલં તુ દેહિનામ્ ।
ધનેનાપિ વિહીનસ્ય કુતો મિત્રં કુતઃ સુખમ્

દ્રવ્યેનૈવ વશાઃ સર્વે પુમાન્ અપિ ધનેન ચ ।
ધનેન લોકસત્કારં યાત્ય્ અતઃ સાધયેદ્ ધનમ્

પત્ન્ય્ ઉવાચ ॥
સ્વામિન્ વિના કથં નાથં તિષ્ઠામિ ચાહમ્ એકિકા ।
ચન્દ્રેણ રહિતા રાત્રિર્ અન્ધકાર ં ગૃહે યથા

પુનશ્ ચ ॥
યસ્માત્ સ્ત્રિયો વિના ભર્ત્રા તર્કયન્તે પરૈર્ અપિ ।
ભૂમૌ પતિતમાંસાનિ પિણ્ડાનિ શકુનૈર્ ઇવ

ભવેષુ લોભવસ્તૂનિ નારીપુષ્પફલાનિ ચ ।
કસ્યાસ્તિ નાગમે ચિત્તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીષુ વિમોહિતા મ્

અદાન્તશ્ ચિત્તમાતઙ્ગઃ સત્પથેન કથં વ્રજેત્ ।
કુપથેન યદા ગચ્છેત્ પ્રપતેન્ નારકે હિ સ ઃ

વિશેષેણ સ્ત્રિયા ધર્મ ઃ પ્રાપ્યતે યસ્ સુદુર્લભઃ ।
તસ્માત્ સંત્રસિતાં સ્વામિન્ મા માં ત્યજ્ય વ્રજ સ્વયમ્

તત્ કસ્ય હેતોઃ ॥
શૃણુષ્વૈકકથાં ભર્તઃ શ્રુતં મે માતરિ ક્વ ચિત્ ।
મનસા ચિન્તિતાત્ પાપાદ્ વેશ્યા ભવતિ બ્રાહ્મણી

ભર્તા ઉવાચ ॥
કથં વેશ્યા ભવેત્ કાન્તે બ્રાહ્મણી સુકુલોદ્ભવા ।
મનસા ચિન્તિતામાત્રૈર્ ઇદમ્ આશ્ચર્યમ્ અદ્ભુતમ્

પત્ન્ય્ ઉવાચ ॥
કોશલા નગરી ચાસીદ્ વિશાલપરિશોભિતા ।
વિદ્વજ્જનસમાકીર્ણા સુજનૈઃ પરિશોભિતા

તસ્મિન્ પુરે મહા-આઢ્યો બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ।
સ પત્નીસહિતશ્ ચાસૌ વસતે સુખલીલયા

તતો દશાવિભાગેણ મૃતો ઽસૌ દ્વિજસત્તમઃ ।
વિહાય પ્રિયસૌહાર્દં વિવશાત્ સર્વવૈભવાત્

તત્પત્ની બ્રાહ્મણી સા વૈ અપ્રસૂતા સયૌવની ।
ભર્તુ ર્ ગુણાન્ અનુસ્મૃત્ય અભૂદ્ અસ્વસ્થચેતના

દિનેષુ ગચ્છત્સુ નિતાન્ત-આતુરા ભર્તુર્ વિયોગાદ્ વિરહાચ્ ચ પ્રેમ્ણઃ ।
શીતોપચારૈશ્ ચ કૃતે ઽપિ ગાત્રે દાહેવ યસ્યા જ્વલિતોગ્રવહ્નિના

કા મલકર્પટી શય્યે મર્કટીશયનોપમા ।
તસ્યાસ્ તથાવિધૈર્ અન્યૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ કો વિધિઃ

ઉપચારિણી તતસ્ તસ્યા વૈદ્યમ્ આહૂય દર્શિતા ।
વૈદ્યેન હસ્તં સંગૃહ્ય ધમની વીક્ષ્યતે પુનઃ

દૃષ્ટ્વા ઉક્તં તદા તેન, પ્રશ્રબ્ધા ન ચિકિત્સયા ।
યસ્યા વિરહરોગે ન વૈદ્યૌષધિર્ લગિષ્યતિ

ઇતિ વિચાર્ય વૈદ્યો ઽસૌ પ્રત્યાગતઃ સ્વકં ગૃહમ્ ।
ધમનીદૃષ્ટમ્ અન્યં ચ ગૃહીત્વા હિ યથા મતમ્

યતઃ, અચેતની ગ્લાની પુંસસ્ય પાણિનાસ્પૃશત્ ।
સ્પર્શમાત્રેણ તસ્યા વૈ હૃદયે શીતલં ત્વ્ અભૂત્

હૃદયે સ્વસ્થભૂતેન પરિવૃતોપચારિકા ।
પશ્યન્તી ચક્ષુષા સર્વા ઃ સા બભાષે શનૈઃ શનૈઃ

કેન પૃષ્ટાદ્ય મે હસ્તે કેન સ્પૃષ્ટા ચ મે તનૌ ।
કીદૃશી સુખસ્વસ્થાનિ ઉચ્યતાં મયિ હે સખિ

ઉપચારિકા ઊચુઃ ॥
સ્વામિનિ તે વિના સ્વસ્થૈઃ વૈદ્યઃ પ્રજ્ઞપ્ત ઃ કામ્યયા ।
ગ્લાનાનામ્ અક્ષણા કિં ચ દૃષ્ટ્વા ઔષધમ્ આચરેત્

બ્રાહ્મણી ઉવાચ ॥
સ્ત્રિયો વા પુરુષો વાપિ, સ્વસ્થો જાતશ્ ચ મે હૃદિ ।
ઈદૃશઃ સુખજાતો મે ગ્લાનં શાન્તમ્ અભૂત્ ક્ષણાત્

ઉપચારિકા ઊચુઃ ॥
ન સ્ત્રિયઃ સ્વામિનિ વૈદ્યઃ પુમાંલ્ લોકચિકિત્સકઃ ।
ધમનીમાત્રમ્ આલક્ષ્ય ગતવાન્ સ્વગૃહે સ ચ

બ્રાહ્મણી ઉવાચ ॥
અહહ પુરુષોહસ્તપૃષ્ટમાત્રેણ મે હૃદિ ।
ઉપજાતમ્ ઈદૃશં સૌખ્યં ક્રીડાકૃતે કથં સુખમ્

ઇતિ ચિન્તિતમાત્રેણ, અઘીભવતિ સા વ્રતી ।
ઇહજન્મ તતસ્ ત્યક્ત્વા કર્મવાયુભિર્ ઈરિતા

પાતરિનગરે રમ્યે વેશ્યાજન્મ બભૂવ સા ।
કામરતીતિ નામ્ના સા રૂપલાવણ્યશોભિતા

ક્રમતો યૌવની ચાભૂત્ કન્દર્પમદગર્વિતા ।
તસ્યા માતા રતીલોલા પુત્રીં વદતિ તત્ર ચ

અસ્માકં કુલધર્મેષુ વેશ્યાવૃત્તિં કુરુષ્વ તત્ ।
વિશેષૈ રૂપલાવણ્ય ં મહાંશ્ ચ જન રોચતે ।
ક્રીડં કુરુષ્વ પુત્રિ ત્વં બહુશો ધનદૈઃ સહ

તતઃ પ્રભૃતિ સા કામરતી અસકૃત્ સ્વકુલવ્યવહારં કૃતવતી ॥ તતઃ કામરતી પઞ્ચત્વમ્ ઉપગતા નરકે પતિતા ॥
સ્વામિન્ન્ અહમ્ અપિ તથા ભવિષ્યતીતિ ત્વામ્ અહં વક્ષ્યામિ ॥
મા ભૈષી હે પ્રિયે કાન્તે સાધુ સાધુ સુભાષિતમ્ ।
ન ભવિષ્યેત્ તથા ત્વં હિ સંતિષ્ઠ દૃઢચેતસા

અથ સતીર્ણવણિજઃ પત્નીવચનમ્ અકૃત્વા પણ્યમ્ આદાય બહુભિર્ વાણિજૈર્ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ ॥ તસ્ય પત્ની નાતિયૌવનવતી મધ્યવયસી અપ્રસૂતા । તતઃ કશ્ચિદ્વર્ષાન્તરે ગતે સા પુત્રાર્થે ચ સ્વામિનો ઽર્થે ઉત્કણ્ઠિતા પરિતસ્ય તિ ન ચાસ્યા ભર્તા આગચ્છતિ ॥ ॥ સા ઉવાચ ॥
ભર્તા નૈવાગતઃ કસ્માત્ દીર્ઘકાલં ગતો વણિક્ ।
તદા વિના ચ સઙ્ગેન કુતઃ પુત્રોદયં મમ ।
વયસિ ગતે વિશેષૈસ્ તુ વંશચ્છેદો ન સંશયઃ

તસ્યા ભર્તા સૌતીર્ણો ઽસૌ નાગતઃ સુચિરેણ ચ ।
હૃદયે શોકશલ્યેન તિષ્ઠતિ દીનમાનસા

અથ સૌતીર્ણવણિજો મહતા સત્કારેણ , કે ચિત્ પ્રત્યાગતા વણિજાઃ , સુગન્ધદ્રવ્યાણિ તથાગતાય નિર્યાતયે ત્યક્ત્વા પત્ત્રલેખં ચાન્યવણિજસ્ય હસ્તે દત્ત્વા પ્રેષયતિ ॥
તતઃ સ વણિજસ્ તસ્ય પત્ન્યૈ હસ્તે પત્ત્રં સમર્પયતિ ॥
તદા તસ્ય પત્ન્ય્ આગૃહીત્વા લેખમ્, કુશલવાર્ત્તાં પપ્રચ્છ ॥
કુશલી ભદ્ર મે ભર્તા કુશલં સર્વવસ્તુકમ્ ।
સિદ્ધાનિ સર્વકાર્યાણિ મા કશ્ ચિદ્ રુજયા વપુઃ

સો ઽવોચત્ સર્વં કુશલં મા ભૈષીત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વગૃહં ગતઃ ॥ અથ સા તસ્ય પત્ની ભર્તા આગમિષ્યતીતિ ચિન્ત્યાશયા ઉત્કણ્ઠિતમનાસ્ તિષ્ઠતિ ॥
પ્રત્યાગતે તતશ્ ચાસ્મિં સ્ તસ્ય દુર્દૈવયોગતઃ ।
તદા ચ તરણે નૌકા બભૂવ પ્રલયામ્બુધૌ

તદા તેન અનુસ્મૃત્ય બુદ્ધનામ ઉદીરિતમ્ ।
ક્ષણાત્ પ્રાણં યયૌ તત્ર તેનાસૌ સુગતિં ગતઃ

નશ્યન્તિ સર્વવસ્તૂનિ જીવશ્ ચાપિ પ્રણશ્યતિ । વાર્ત્તાપિ નાગતસ્ તસ્ય મૃતો ઽપિ જીવિતો ઽથ વા ॥
અગમન્ વિંશત્ય્ અબ્દાનિ કાલં ગત અભૂદ્ અસૌ

દિનેષુ ગચ્છત્સુ ક્રમતશ્ ચ વૃદ્ધા ધમ્મિલ્લશુક્લા કુબ્જા ચ સાભૂત્ ।
તથાપિ તસ્યાઃ સ્નેહો ન નશ્યતિ ચાનેકદેવસ્મરણેન તિષ્ઠતિ

અથ સા ચિન્તયામ્ આસ સ્વામિના પ્રહિતાનિ ચ ।
સુગન્ધગન્ધદ્રવ્યાણિ બુદ્ધાય સુગતાય ચ

પૂજયામિ કથં ચાત્ર શાક્યસિંહં ગુણોદધિમ્ ।
અજાતશત્રુણા રાજ્ઞા બુદ્ધપૂજાનિવારિતે

અથ સા ચિન્તયામ્ આસ પૂજયામિ તથાગતમ્ ।
પ્રાસાદશિખરે સ્થિત્વા ચન્દનેન વિલેપનૈઃ

તતસ્ તયા પ્રમોદેન ભક્તિપૂર્વેણ ચેતસા ।
અર્ચિતં ચન્દનેનૈવ કુસુમૈઃ સહ મણ્ડલમ્

તતઃ સા પ્રાઞ્જલિં કૃત્વા નત્વાહ સાદરૈઃ પુનઃ ।
ભર્તા મે ઽપિ મૃતો વાપિ જીવિતો વાથ વા પુનઃ

વાર્ત્તાપિ નાગતા તસ્ય કથં હે ભગવન્ મુને ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ત્વં નાસ્તિ કિં ચિદ્ અવેદિતમ્

સ્વપ્નં દાસ્યસિ મે નાથ, અસ્તિ નાસ્ત્ય્ અથ વા મુને ।
દર્શનમ્ ઔત્સુકં જાતં ભર્તુર્ વદનપઙ્કજમ્

ઇતિ સા યાચનં કૃત્વા તદ્ દિનાનિ નિનાય ચ ।
સંવેશાય નિશાયાં વૈ સ્વાગારનિલયં યયૌ

અથ ભગવાન્ સર્વજ્ઞસ્ તસ્યા આશયં જ્ઞાત્વા સ્વં પ્રભાવં પ્રદર્શયન્ ન્ ઋદ્ધ્યા બ્રહ્મસ્વરેણ સૌતીર્ણં પ્રાવદત્ ॥
સૌતીર્ણ તવ પત્ન્યા ત્વામ્ એવ કાલગતં ન જાનાતિ । તસ્માદ્ દિવ્યરૂપં ધૃત્વા સ્વર્ગાદ્ અવતીર્ય દિવ્યદેહં સ્વપ્નં દર્શયતુ ॥ ઇતિ સહચિત્તોત્પાદાદ્ ભગવતઃ સૌતીર્ણવણિજો દિવ્યશરીરમ્ અભિવીક્ષ્ય,
ધર્મતા ખલુ અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે ॥ કુતશ્ ચ્યુત્વા, ઇહોપપન્નઃ, કેન કર્મણેતિ । સ પશ્યતિ મનુષ્યેભશ્ ચ્યુતસ્ ત્રાયત્રિંશેષૂપપન્નો ભગવતઃ કુઙ્કુમાદિદાનાદ્ ઇતિ ॥
તતસ્ સુગન્ધમુખો દેવપુત્રશ્ ચલવિમલકુણ્ડલહારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્રો રત્નચૂડઃ કુઙ્કુમતમાલપત્ત્રાદ્યલંકૃતગાત્રસ્ તામ્ એવ રાત્રિં સુગન્ધગન્ધેન ચતુઃક્રોશં સ્ફુરિત્વા યત્ર યત્ર ગતઃ સ્વર્ગલોકાદ્ અવતીર્ય ભાર્યાયાઃ કોષ્ઠાગારે પ્રત્યસ્થાત્ ॥ તતઃ સા ઇમં સ્વપ્નમ્ અપશ્યત્ ॥ ભર્તા ઉવાચ ॥
કાન્તે જાનીહિ ત્વદ્ભર્તા મમૈવ મરણં ધ્રુવમ્ ।
ત્વં ન જાનીષિ મા ભીતા સ્વર્ગલોકાદ્ ઇહાગતઃ

બુદ્ધપ્રભાવાન્ નાન્યેન કુઙ્કુમાદિપ્રદાનતઃ ।
દિવ્યલોકસુખં ભુક્ત્વા તિષ્ઠામિ સુખલીલયા

કાશ્મીર ગો શીર્ષકચન્દનાનિ દદન્તિ તસ્મૈ સુગતોત્તમાય ।
તે પ્રાપ્નુવન્તિ હ્ય્ અમરાલયેષુ સુગન્ધદેહાઃ ખલુ યે મનુષ્યાઃ

બુદ્ધેષુ ધર્મેષુ તથા ચ સંઘે પ્રસન્નચિત્તા ભવ ચાપ્રમત્તા ।
તથા ભવેથા સ્ ત્વમ્ અતો યથાહં કલ્યાણમાર્ગં ન્ અચિરેણ પ્રાપ્તુમ્

ઇતિ જિનાનુભાવેન સ્વપત્નીં ધર્મમ્ ઉપદેશ્ય સ્વભવનં ગતઃ ॥ તતઃ સા તથાવિધં સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા પ્રબુધ્યતિ મહાદ્ભૂતં ચ સંપ્રાપ્તા શોકાકુલિતમાનસા ॥
તતોત્થાયાસનાત્ સા ચ વિમૃશ્ય મનસા પુનઃ ।
સત્યસ્વપ્નમ્ ઇમં જ્ઞાત્વા દુઃખો ત્ ફુલ્લતનૂરુહા ।
વેપથુસ્ તસ્યા સ્ તનુર્ નૂનમ્ અશ્રુ સ્રવતિ લોચનાત્

તતઃ કૃત્વા સમાધાનં નનામ સુગતાય વૈ ।
રક્ષ માં ભગવઞ્ છાસ્તઃ કુરુ નાથ અનુગ્રહમ્

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સુપ્રસન્નેન ભગવાન્ સુગતોત્તમઃ ।
પૂર્વવદ્ મણ્ડલં કૃત્વા અષ્ટૌ દિનાનિ પૂજિતઃ

તતઃ કાલવશાત્ સાપિ પઞ્ચત્વમ્ ઉપસંગતા ।
પ્રણીતત્રાયત્રિંશેષૂપપન્ના દેવકન્યકા

સુગન્ધગન્ધિની નામ દેવકન્યાભવત્ તદા ।
ભર્ત્રા સહ સુખેનૈવ સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ સા ચિરમ્

તતસ્ તૌ સંભાષિતૌ ભગવતઃ કુઙ્કુમાદિદાનાદ્ દેવલોકેષૂપપન્નૌ ॥ તસ્માદ્ ભગવતઃ સકાશં ગચ્છાવઃ પર્યુપાસનાય વદનાયેતિ ॥
તદા સુગન્ધમુખદેવપુત્રસ્ત્રીપુરુષૌ સુગન્ધગન્ધેન ચતુઃક્રોશં સ્ફુરિત્વા તામ્ એવ રાત્રિં સર્વં જેતવનમહાવિહારમ્ ઉદારેણાવભાસ્ય ભગવન્તં ચન્દનાદિસુગન્ધવર્ષૈઃ પૂરયિત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણૌ ધર્મશ્રવણાય ॥
અથ ભગવાન્ સુગન્ધમુખદેવપુત્રયોર્ આશયં પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ં ચતુરાર્યસંપ્રતિવેધિકી ં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્ । યાં શ્રુત્વા તયો ઃ સ્ત્રીપુરુષયો ર્ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્ત્વા શ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્ ॥ સ દૃષ્ટસત્યસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ સ્મ ॥
ઇદમ્ અસ્માકં ભદન્ત ન માત્રા કૃતં ન પિત્રા કૃતં ન રાજ્ઞા ન દેવતાભિર્ નેષ્ટસ્વજનબન્ધુવર્ગેણ ન પૂર્વપ્રેતૈર્ ન શ્રમણબ્રાહ્મણૈર્ યદ્ ભગવતાસ્માકં કૃતમ્ । અપાયદ્વારાણિ પિહિતાનિ સ્વર્ગદ્વારાણિ પ્રતિષ્ઠાપિતાનિ ॥
તવાનુભાવાત્ પિહિતઃ સુઘોરો હ્ય્ અપાયમાર્ગો બહુદોષયુક્તઃ ।
અપાવૃતા સ્વર્ગગતિઃ સુપુણ્યા નિર્વાણમાર્ગશ્ ચ મયોપલબ્ધઃ

ત્વદાશ્રયાચ્ ચાપ્તમ્ અપેતદોષં નાવ્ અદ્ય લબ્ધં સુવિશુદ્ધચક્ષુઃ । પ્રાપ્તં ચ શાન્તં પદમ્ આર્યકાન્તં તીર્ણં ચ દુઃખાર્ણવપારમ્ અસ્મિન્

નરવરેન્દ્ર નરામરપૂજિત વિગતજન્મજરામરણામય ।
ભવશહસ્રસુદુર્લભદર્શન સફલમ્ અદ્ય મુને તવ દર્શનમ્

અવનમ્ય ભગવતશ્ ચરણૌ દ્વાવ્ અભિવન્દ્ય જાતસંહર્ષૌ ગમિષ્યાવ ઇત્ય્ આરોચ્ય સુરલોકાભિમુખં દિવં જગતુઃ ॥
અથેહ ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રિં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ ॥ કિં ભગવન્ન્ અસ્યાં રાત્રૌ ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્ર ઉત ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ ॥
ભગવાન્ આહ ॥ ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ ।
અસૌ સૌતીર્ણવણિજો મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ । તતો ઽસૌ સૌતીર્ણવણિજો મહ્યં કુઙ્કુમાદિસુગન્ધદ્રવ્યાણિ દત્ત્વાન્ય ં પ્રેષિતઃ । તતઃ પ્રત્યાગતે દુર્દૈવયોગાન્ મહામ્બુધૌ સમુદ્રમધ્યે નાવં ભગ્નીભૂત્વા સમુદ્રે પતિત્વા કાલં ગતઃ ॥ તસ્ય પત્ની સુગન્ધગન્ધિની દેવકન્યા, તયા મયિ પ્રસન્નીભૂય પ્રાસાદશિખરે સ્થિત્વા કુઙ્કુમાદિસુગન્ધૈર્ અષ્ટૌ દિનાનિ પૂજિતઃ, તયા પ્રણિધાનં કૃતમ્ ॥ યત્રે મે સ્વામિન ઃ સ્થાને પ્રેષ્યતાં સુગત । ઇતિ તત્પુણ્યપ્રણિધાનવશાત્ ત્રાયત્રિંશેષુ દેવેષૂપપન્ના ॥ તાવ્ ઇમાં રાત્રિં મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તૌ, તયોર્ મયા ધર્મ દેશિતમ્, દૃષ્ટસત્યૌ ચ સ્વભવનં ગતૌ ॥
તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્ । યત્ ત્રિરત્નેષ્વ્ ઉપકારં કુર્યાન્ નાપકારમ્ ઇત્ય્ એવં ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યં મમાન્તરે મમ નિર્વૃતે ॥
તતો ભિક્ષવઃ સંશયજાતા ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ ॥ ભગવન્ કો હેતુઃ કઃ પ્રત્યય અસૌ સૌતીર્ણઃ કુઙ્કુમાદિગાન્ધિકવસ્તૂનિ પ્રહિતાનિ, ત્વદ્દર્શનમ્ અપ્રાપ્ય સમુદ્રમધ્યે કાલગત ઇતિ ॥
( દક્: 79 ) ભગવાન્ આહ ॥ ભિક્ષવઃ શૃણુધ્વમ્ ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ પ્રદેશિકમણ્ડલિનો રાજૈક અસ્તિ ।
તત્રાજિરવતીનામનદીપારે નાતિદૂરે નાનાપાદપદ્રુમોપશોભિતે મનોરમવિસ્તારે સરિત્પ્રવાહિતે ધર્મરુચિર્ નામ ઋષિઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ નિત્યં ધર્મ શ્રોતું ગચ્છતીતિ ॥
અથ કદા ચિદ્ ઋષ્યાશ્રમમાર્ગાન્તરે દુષ્ટજન્તોર્ ભયમ્ ઉત્પાદિત ઇતિ લોકોપવાદ ં શ્રુત્વા સ રાજા સહાયૈર્ ઇષુધનુ સજ્જીકૃત્ય ઋષ્યાશ્રમં ગતવાન્ ॥ તત ઋષ્યાશ્રમં પ્રાપ્ય ગુરુપ્રણામં કૃત્વા નાનાવિનોદકથાલાપેન સુખેન તિષ્ઠતિ ॥ તતઃ સ મુનિર્ ધનુર્બાણં દૃષ્ટ્વા રાજાનમ્ ઉવાચ ॥ અલમ્ અનેન રાજન્ ધનુર્બાણં સજ્જીકૃત્ય , આગતસ્ ત્વમ્ । અહં દુષ્ટો ન, મે દૃષ્ટ્વા રાજન્ ભીતો ઽસિ વા પુનઃ ॥
અથ સ રાજા કર્ણ ં મૃષ્ટ્વા પ્રણામં કૃત્વાહ । મ એવં બ્રૂહિ ગુરો ત્વદ્ભયવિષાદાન્ ન, કિં તુ માર્ગાન્તે દુષ્ટજન્તોર્ ભયમ્ ઉત્પાદિત ઇતિ લોકોપવાદં શ્રુત્વાગતો ઽહમ્ ઇતિ ॥
અથ ઋષિર્ અબ્રવીત્ ।
મા ખેદં કુરુ હે રાજન્ સંસારેષુ અસારકે ।
હેલયા ચાપરાધિ સ્યાત્ કથિતં ત્વયિ ભૂપતે

સઙ્કટપ્રાપ્તકાલેષુ પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યતે ।
શ્રુતમ્ અપિ ન ભાવ્યં તે તસ્માચ્ ચોક્તો મહીધર

શસ્ત્રે ભૃતે પ્રહારેયુઃ કસ્મિં શ્ ચિત્ પ્રાણિષુ સ્વયમ્ ।
સમાધાનં તતો ભૂત્વા ક્રીયસે દૃઢચેતસા

કસ્માચ્ છાસિતમ્ ઇત્થં તે શૃણુ ત્વં ભૂપતે પુનઃ ।
અકારણે ગતે પ્રાણે શસ્ત્રેણ વિધ્યતે યદિ

વ્યથયા પ્રાણિના તેન પ્રલાપૈઃ કન્દનેન તુ ।
પુનઃ શાપયતે નૂનં દોષશલ્યો હિ જાયતે

અહિંસા પરમો ધર્મ અહિંસા પરમં તપઃ ।
અહિંસા પરમં જ્ઞાનમ્ અહિંસા પરમં પદમ્

અથ સ રાજા તથેતિ સત્યમ્ એવ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગુરુચરણૌ પ્રણામં કૃત્વા પ્રતિનિવૃત્તયતિ સહાયૈઃ સહ પથિ નાનાકથાવિનોદૈઃ ॥
તતો નદીં નિષ્ક્રમ્ય, ઉપા ર્ ધં પ્રાપ્તવાન્ દૃષ્ટઃ । મધ્યાહ્ને રવિકિરણૈર્ આતપ્તૈઃ પાનીયં પીત્વા તરુચ્છાયાયામ્ આશૃતાં મૃગપત્નીં દદર્શ ॥
અથ સહસૈવ સ રાજા ગુરોર્ વચનં વિસ્મારિતસ્ તાં મૃગપત્નીં શરેણ ભિન્નઃ । ઉદરે શરં ભિદ્યતિ ॥ તતો મૃગપત્ની માનુષ્યગિરા રાજાનમ્ એવમ્ આહ ॥
સાધુ સાધુ મહારાજ કૃતસ્ ત્વમ્ ઉત્તમં વ્રતમ્ ।
ત્વં ચ રાજર્ષભ ઃ શ્રેષ્ઠદેવજાતિ ઃ સુધાર્મિકઃ

ન માનુષા ચાસ્મિ મનુષ્યવર્ય મૃગ્ય્ અપ્ય્ અહં ત્વદ્વિષયાન્તવાસા ।
વૃદ્ધા ત્વદીયેન તૃણોદકેન કથં હિ રાજન્ ત્વયિ ખેદયત્નઃ

લક્ષ્મીનિકેતં યદુપાશ્રયેણ પ્રાપ્તો ઽસિ લોકાભિમતં નૃપત્વમ્ ।
ત્રાતાસિ લોકે વ્યસને ભયેષુ કથં નુ રાજન્ શરેણ ભિન્નો મે

અહં હિ પશુજાતિઃ સ્યામ્ અજ્ઞાનદીનદુર્બલા ।
આહારો મૈથુનં નિદ્રા પશુવૃત્તિસ્ તથા નૃપ

નૈકધર્માધિકારસ્ ત્વં ધર્માધર્મવિચારકૃત્ ।
ભૂપાલ ઇતિ વિખ્યાતઃ સર્વલોકૈઃ પ્રશંસિતઃ

સુબલો બલહીનાનાં દીનાનાં શરણં પ્રભુઃ ।
ઈદૃશસ્ ત્વં મહારાજ કથં મે જીવ હારિતઃ

વિશેષૈર્ ગુર્વિણી ચાહમ્ ઉદરસ્થસ્ય કા ગતિઃ ।
અસ્ય મુખં ન પશ્યેયં તેનાસ્યં પશ્યતે ન મે

પુનશ્ ચ ॥
ન સિંહજાતિર્ ન ચ વ્યાઘ્રજાતિર્ ન ઋક્ષજાતિર્ ન ચ સૂકરી હ્ય્ અહમ્ ।
વૃકા ન જાતિર્ ન ચ ક્રૂરજાતિસ્ ત્વયા કિમર્થં સ્વશરેણ ભિન્ના

વ્યાધાનાં ચણ્ડક્રૂરાણમ્ અલજ્જાનાં તથૈવ ચ ।
અસત્યાનાં ચ દુષ્ટાનામ્ એવાચારવિધો નૃપ

તતો રાજા ઇદં વચનં શ્રુત્વા શલ્યમ્ ઇવ ગદ્ગદકણ્ઠેન પ્રત્યુત્તરં દાતું ન શક્નોતિ ॥ તત્ર ક્ષણં તૂષ્ણીમ્ આસ્થાય સ રાજા મૃગપત્નીમ્ ઉવાચ ॥
કિં મન્ય્ અસ્ એ મૃગીદાનીં મૃગયાના[ં]ગતે ઽપિ ચ ।
અપરાધેન લિપ્તો ઽહં ગુરોર્ વચનં નાન્યથા

કાકતાલીવ યત્ પ્રાપ્ય પ્રમોદેનાભિનિર્મિતે ।
ન કિં ચિત્ ક્રૂરચિત્તેન ન ચ તે દ્વેષભાવતઃ

મૃગપત્ન્ય્ ઉવાચ ॥
કિં મન્યસે મહારાજ પ્રસાદેન પરાત્મનિ ।
સ્વકાનાં ચ પરાણાં ચ શરીરં તુલ્યમ્ એવ ચ

સુખદુઃખં ચ સર્વેષાં કથં ન જ્ઞાયસે નૃપ ।
મમ પ્રાણહરસ્ ત્વં હિ કિં વક્તવ્યમ્ અતઃ પરમ્

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા મૃગી કાલગતા ॥
તતસ્ તસ્ય ભર્તા મૃગઃ સમાયાતઃ ઘ્રાણો નોચ્છ્વાસમ્ આઘ્રાય પશ્યતિ તાં મૃતશરીરાં દૃષ્ટ્વા ઉચ્છેદકરીરમ્ ઇવ સહસા ભૂમૌ પપાત । ક્રમેણ સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપ્ય કરુણકરુણૈર્ નાનાવિલાપં ચકાર ॥
હા પ્રાણાનન્દનસ્નેહે વ્રજસે કથમ્ એકિકા ।
માં વિહાયાધુના તત્ર કથં કેન પ્રહારિતા

સમાર્જવં સમં જ્ઞાનં મમ તુલ્યપરાક્રમા ।
ત્વદ્ગુણં કથં વિસ્મૃત્ય મન્યે કાન્તારભીષણમ્

સુહૃદન્યે ન વિદ્યન્તે તવૈકવલ્લભઃ ખલુ ।
ઇદાનીં સ્નેહમ્ ઉત્સૃજ્ય કથં તે જીવ હારિતઃ

તતઃ સ રાજાનમ્ ઉવાચ ॥
મમ પ્રાણસમેયં સ્ત્રી પત્ની મે જીવહારિતા ।
અતિસ્નેહતરા સ્ત્રી મે કથં તે પ્રાણહારિતા

અથ સ મૃગસ્ તસ્મૈ શાપિતઃ ॥ યથા મે પત્ની નદીમધ્યે સ્થિત્વા પ્રહારિતેન વ્યાપાદિતા । તથા ત્વં સમુદ્રમધ્યે પઞ્ચત્વમ્ ઉપગચ્છતુ ॥ ચતુર્વર્ણાનાં હીનવર્ણો ભવત્વ્ ઇતિ શનૈઃ સ્વમ્ આશ્રમં ગતો મૃગઃ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન ઋષિર્ આસીદ્ અહં સઃ । યો ઽસૌ સૌતીર્ણઃ સ રાજાભૂત્ ॥ મૃગશાપેન શ્રેષ્ઠી ભૂત્વા સમુદ્રમધ્યે કાલગતઃ । કિં તુ બૌદ્ધનામાનુસ્મૃત્ય પ્રમોદ્ય કુઙ્કુમાદિદાનતો દેવેષૂપપન્નઃ ॥
મહાનુશંસા ભિક્ષવઃ કુઙ્કુમાદિગન્ધદાનસ્ય તથાગતેષુ મહાનુશંસા ॥
પુનશ્ ચ શૃણુ ॥
મજ્જદ્વારવિલાસિનીકરકુચશ્રોણ્યૂરુવિસ્ફારિતાં
યત્ સ્ફીતસ્ફુટપઙ્કજાં સુરપતિર્ મન્દાકિનીં ગાહતે ।
કાન્તાભિઃ સ્મરવિહ્વલાભિર્ અસકૃલ્ લોકોત્તમાયાદરાત્
તદ્ ગન્ધોદકપાદ્યધૂપકુસુમસ્રગ્ગન્ધદાનાત્ ફલમ્

યદ્ રાજા ચક્રવર્તી વિયતિ ગતઘનૈઃ કુઙ્કુમામ્ભઃપ્રવાહૈઃ
કર્પૂરામોદવદ્ભિર્ મલયજસુરભિશ્લેષશીતૈર્ યુતાયામ્ ।
ગઙ્ગાયામ્ અઙ્ગસૌખ્યં પરમમ્ અનુભવન્ મોદતે સુન્દરીભિસ્
તત્ ત્યાગાત્ કુઙ્કુમાદેર્ ગુણગણનિધયે બુદ્ધભટ્ટારકાય

મૃદઙ્ગવીણાપટહપ્રણાદૈઃ કૃત્વા તુ પૂજાં સુગતોત્તમાનામ્ ।
શૃણોતિ શબ્દાન્ સુરમાનુષાણાં શ્રોત્રં ચ દિવ્વં લભતે વિશિષ્ટમ્