Dvāviṃśatyavadānakathā · Chapter 23

jano 'sti vā tathā bhūyo brūhi me śāstaḥ //
bhagavān āha // śṛṇu ta bhikṣavaḥ kasmiṃś cit samaye mahatā saṃghena sārdhaṃ maghadeṣu janapadeṣu cārikāṃ caran gaṅgātīram anuprāptaḥ / tena khalu punaḥ samayena gaṅgātīrasya nātidūre stūpam avarugṇaṃ vātātapābhyāṃ pariśīrṇaṃ caityaṃ bhikṣubhir dṛṣṭvā bhagavān pṛṣṭaḥ / kasya bhagavann ayaṃ stūpa iti //
bhagavān āha // candano nāma pratyekabuddho babhūva / tasyeti // bhikṣava ūcuḥ / kuto bhagavaṃ ś candanasya pratyekabuddhasyotpattir nāmābhini r vṛttiś ceti // bhagavān āha // icchatha yūyaṃ bhikṣavaḥ śrotuṃ yathā candanasya pratyekabuddhasyotpattir nāmābhini r vṛttiś ca // evaṃ bhadanta // tena hi bhikṣavaḥ śṛṇu ta sādhu suṣṭhu ca manasikuru ta bhāṣiṣye // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayanti / ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca ( Dak: 215 ) praśāntakalikalahaḍimbaḍamara ṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpanna ṃ dhārmiko dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayati / so 'putraḥ putrābhinandī śivarudravaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate / tadyathārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṅgāṭakadevatā balipratigrāhitadevatāḥ sahajāḥ sahadhārmikā nityānubaddhā api devatā āyācate / asti caiṣa lokapravādaḥ / yad āyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti / tac ca naivaṃ / yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat / tadyathā rājñāś cakravartina ḥ / api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca / sa caivam āyācanaparas tiṣṭhati / tasya codyāne mahāpadminī / tatra padmam atipramāṇaṃ jātam / tad divase divase vardhate na tu phullati / tata ārāmikeṇa rājñe niveditam / rājñā uktaḥ parirakṣ y atām etat padmam iti // yāvad apareṇa samayena sūryodaye tat padma vikasitaṃ tasya ca padmasya karṇikāyāṃ dārakaḥparyaṅkaṃ baddhvāvasthitaḥ / abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko gauraḥ kanakavarṇaś chattrākāraśirāḥ pralambabāhur vistīrṇalalāṭa uccaghonaḥ saṃgatabhrūs tuṅganāso dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ ( Dak: 216 ) samalaṃkṛto 'śītyānuvyañjanair virājitagātraḥ / tasya mukhāt padmagandho vāti / śarīrāc ca candanagandhaḥ / tata ārāmikeṇa rājñe niveditam / tac chrutvā rājā sā mātyaḥ sānta ḥ puraś ca tad udyānaṃ gataḥ / sahadarśanāt tena dārakeṇa rājā saṃbhāṣitaḥ / ehi tāta ahaṃ te 'putrasya putra iti // tato rājā hṛṣṭatuṣṭapramudita uvāca / evam eva putra yathā vadasīti //
tato rājā padminīm avagāhya taṃ dārakaṃ padmakarṇikāyāṃ gṛhītvā pāṇitale sthāpitavān // yatra ca sa dārakaḥ pādau sthāpayati tatra padmāni prādurbhavanti //
tatas tasya candana iti nāma kṛtam // yadānupūrveṇa candano dārako mahān saṃvṛtto yauvanībhūtas tadā nāgarai rājā vijñaptaḥ / ihāsmākaṃ deva nagaraparva pratyupasthitaṃ tad arhati deva candanaṃ kumāram utsraṣṭum asmābhiḥ saha parvānubhaviṣyati / padmaiś ca sarvam adhiṣṭhānam alaṃkariṣyatīti // rājāha //
evam astv iti // tataś candanaḥ sarvālaṃkāravibhūṣito 'mātyaputraparivṛto vividhair vādyair vādyamānai rājakulād bahir upayīti nagaraparva pratyanubhavitum / tatra tasya gacchataḥ padavinyāse padavinyāse padmāni ( Dak: 217 ) prādurbhavanti darśanīyāni manoramāṇi ca tāny ekaraśminiścaritāni / taiś ca sūryaraśmibhiḥ s pṛṣṭamātrāṇi glāyanti śuṣyanti ca // atha tasya śuddhasattvasya kalyāṇāśayasya pūrvabuddhāvaropitakuśalamūlasya taddarśanād yoniśo manasikāra utpannaḥ / yathemāni padmāni utpannamātrāṇi śobhante ' rkaraśmiparitāpitāni mlāyanti śuṣyanti / evam idam api tathā śarīram iti //
tasyaivaṃ cintayatas tulayata upaparīkṣamāṇasya saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā abhimukhībhūtāḥ / tena tasyaiva janakāyasya madhye sthitena pratyekabodhiḥ sākṣātkṛtā // yāvac chuddhāvāsakāyikair devais tasmai kāṣāyāṇy upanāmitāni / tāni ca prāvṛtya gagaṇatalam utpatito vicitrāṇi ca jvalanavarṣaṇatapanavidyuttanaprātihāryāṇi kartuṃ pravṛttaḥ / yaddarśanād rājñāmātyanaigamasahāyena mahāprasādaḥ pratilabdhaḥ / vicitrāṇi ca kuśalamūlāny avaropitāny abhūt //
bhagavān āha // ataś candanasya pratyekabuddhasyotpatti r nāmābhinirvṛttiś ceti // bhikṣavo bhadantaṃ papracchuḥ // kāni bhadanta candanena pratyekabuddhena karmāṇi kṛtāni yenāsya śarīraṃ sugandhi tīkṣṇendriyaś ceti //
bhagavan āha // bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho babhūva vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān / sa buddhaḥ sakalabuddhakāryaṃ kṛtvā nirupadiśeṣe nirvāṇadhātau vyavasthitaḥ // tatrānena candanena pūrvasmin kāle keśanakhastūpaṃ kāritaṃ, kāśyape bhagavati prasādajātena pravrajitaḥ / tatra stūpe gandhāvasekaḥ kṛtaḥ puṣpāṇi cāvaropitāni pratyekabodhau cānena mārgo bhāvitaḥ / tata ḥ sa pratyekabuddho buddhakāryaṃ kṛtvā śuddhāśayatvāt so ' pi nirvāṇam agamat // tatas tasya śiṣyās tasyaiva nāmnā caityaṃ kāritavān / tasyaiva caitya iti niveditaḥ // tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāma ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam / idam avocad bhagavān āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandann iti //
iti dvāviṃśatyavadānakathāyāṃ candanāvadāna dvāviṃśatitamaḥ pancchedaḥ //
( Dak: 219 ) saṃgrahaślokāḥ
saṃgrahaślokāḥ //
puṇyotsāhanaṃ śravaṇaṃ durlabhaṃ tyāgapuṇyayoḥ /
bimbasnāmaṃ tathā gandhaṃ chattraṃ dhātvāvaropaṇam // 1 //
maṇḍalaṃ bhojanaṃ pānaṃ vastraṃ puṣpādivarṇanam /
praṇāmojjvālikādīpaṃ vihāram avataṃsakam // 2 //
nirmālyāpaṃ candanaṃ ca ity eta bahudhā bhrśaṃ /
kathā dvāviṃśati ḥ proktā bhūyo dānasya varṇane // 3 //
XXIII. dānakathā
(1) vastra
atha khalu bhikṣavo bhagavantam etad avocat //
bhagavañ chrotum icchāmi yat purānyakṛtaṃ tathā /
tat sarvaṃ gad y atāṃ vīra lokānāṃ puṇyavṛddhaye

ity ukte bhagavān āha śākyasiṃho dayākaraḥ /
bhikṣavaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ lokānāṃ puṇyavṛddhaye

dānaṃ nāma mahānidhānam anugaṃ caurādyasādhāraṇaṃ
dānaṃ matsaralobhadoṣarajasaḥ prakṣālanaṃ cetasaḥ /
saṃsārādhvapariśramāpanayanaṃ dānaṃ sukhaṃ vāhanaṃ
dānaṃ naikasukhopadhānasumukhaṃ sanmitram ātyantikam

vibhavasamudayaṃ vā dīptim ājñāguṇaṃ vā tridaśapuranivāsaṃ rūpaśobhāguṇaṃ vā
/
yad abhilaṣati sarvaṃ tat samāpnoti dānād iti parigaṇitārthaḥ ko na dānāni dadyāt

śraddhā śubhasya jananī jananī yathaiva saivādito manasi sādhujanair niveśya / śraddhākareṇa rahito na hi bodhipakṣasaddharmaratnanikaragrahaṇe samarthaḥ

vibhūtibhir yathā bhraṣṭo ' naiśvaryapadam āptavān /
tathā śraddhendriyair bhraṣṭo na bodhipadam āpnuyāt

tasmān nareṇa viduṣā sugatādikeṣu kāryaṃ manaḥprasadanaṃ satataṃ hiteṣu / niḥśeṣadoṣaśamanāya na cānyad asti śraddhā yathā dahati doṣagaṇaṃ samastam

dānaṃ caturvidhaṃ proktaṃ daridrasya śiśor api /
supātre ca sukṣetre ca viśeṣaṃ dānasadvaram

dīnā ḥ kuvāsaso mūḍhāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ /
darśayanty eva lokasya hy adātuḥ phalam īdṛśam

dagdhasthūṇasamucchrayāḥ pratigṛhaṃ pretopamā bhaikṣukāḥ
śaśvat kṣudvihatā bhramanti yad amī dehīti bāhūcchritāḥ /
dūropadrutasārameyanivahā vyāvṛtya tiṣṭhanty api
prāyo 'lpaṃ sakṛd apy amībhir aśanaṃ dattaṃ na kasmai cana

iti matvā narās tasmād dānaiva prayatāṃ kuru /
tena dānāt paraṃ bandhur anyo nāsti bhavālaye

bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ kasmiṃś cit samaye mahatā saṃghena sārdhaṃ śrāvastyāṃ viharāmi jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme / yadānāthapiṇḍ ad ena gṛhapatinā buddhapramukhāya bhikṣusaṃghāya jetavanaṃ niryātitaṃ krameṇa koṭīśataṃ bhagavacchāsane dattam tadā tasya buddhir abhavat // kim atrāścaryaṃ ( Dak: 222 ) yad ahaṃ dānāni dadāmi puṇyāni vā karomi yan nv ahaṃ daridrajanānugrahārthaṃ śrāvastīnivāsino janakāyāc chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham upatiṣṭheyam / evaṃ me mahājanānugrahaḥ kṛto bhaviṣyati bahu cānena puṇyaṃ prasūtaṃ bhaviṣyatīti // tato 'nāthapiṇḍ ad ena gṛhapatinā eṣa vṛttānto rājñe niveditaḥ / rājñā sarvasyāṃ śrāvastyāṃ ghaṇṭhāvaghoṣaṇā kāritā / śṛṇvantu bhadantaḥ śrāvastīnivāsinaḥ paurā adya saptame divase 'nāthapinḍado gṛhapatir hastiskandhādhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya cchandakabhikṣaṇaṃ kartukāmaḥ / yasya vo yanmātraṃ parityaktaṃ tad anupradātavyam iti // yāvat saptame divase 'nāthapiṇḍado gṛhapatir hastiskandhādhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya cchandabhikṣaṇaṃ kartuṃ pravṛttaḥ / tatra yeṣāṃ yanmātro vibhavas te tanmātraṃ dātuṃ pravṛttāḥ / ke cid dharṣaṃ prayānti ke cit kaṭakaṃ ke cit keyuraṃ ke cij jātarūpamālāṃ ke cid aṅgulimudrāṃ ke cin muktāhāraṃ ( Dak: 223 ) ke cid dhiraṇyaṃ ke cit suvarṇaṃ ke cid antaśaḥ kārṣāpaṇam / gṛhapatir pai parānugrahārthaṃ pratigṛhṇāti // yāvad anyatamā strī paramadaridrā / tayā tribhir māsaiḥ kṛcchreḥa paṭaka upārjitaḥ / sā taṃ paṭakaṃ prāvṛtya vīthim avatīrṇā 'nāthapiṇḍadaś ca tayā dūrata evāgacchañ śaṅkhapaṭahair vādyamānair avalokitaḥ / tayānyatama upāsakaḥ pṛṣṭaḥ / yadi tāvad ayaṃ gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhogo 'nta rbhaumāni nigūḍhāny api nidhānānipaśyati / kasmād ayaṃ parakulebhyo bhaikṣyam aṭatīti // sā upāsakenoktā / parānugrahārthaṃ ye 'samarthā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojayituṃ teṣām arthe ' nugrahaṃ karoti / kathaṃ bahavaḥ sametā bhagavantaṃ pratipādayeṣur iti // tatas tasyā dārikāyā buddhir utpannā / ahaṃ tāvad akṛtapuṇyā na me śaktir asti yad aham ekākinī bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojanena pratipādayitum / yan n v aham atra kiṃ cid anupradadyām iti // sā svaka ṃ vibhavam avalokayantī na kiṃ cit paśyati ṛte paṭakāt / sā cintayituṃ pravṛttā / yady aham ihasthaiva paṭakaṃ pradāsyāmi nagnā bhaviṣyāmi / yan
nv ahaṃ ( Dak: 224 ) śaraṇapṛṣṭham abhiruhya paṭakaṃ kṣipeyam iti //
tataḥ sā śaraṇapṛṣṭham abhiruhya svaśarīrāt paṭakam apanīyānāthapiṇḍadasyopari kṣiptā / tataḥ paṭakaṃ dṛṣṭvā gṛhapatinā sā saṃlakṣitā / nūnam asyā eṣaiva vibhavo yad anayā śaraṇasaṃsthayā kṣiptam iti //
tena svapauruṣeyāṇām ājñānupradattā / gacchantu bhavanto 'valokayantu kenāyaṃ paṭakaḥ kṣipta iti // tair avalokitā yāvad utkuṭukā niṣaṇṇā / tatas taiḥ pṛṣṭā tayā coktam / yo me vibhava āsīt sa me bhagavadguṇānukīrtanaṃ pratiśrutya dāridrabhayabhītayā tathāgatapramukhe bhikṣusaṃghe datta iti // tatas tair anāthapiṇḍadāya niveditam / tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā paramavismayajātena sā dārikā vicitrair vastrair ābharaṇaiś cācchāditā // tataḥ sā cālpāyuṣkā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trayastriṃśeṣūpapannā / upapannamātrāyās tasyās tathāvidhāni vastrāṇi prādurbhūtāni yāni na kasya cid anyasya devaputrasya vā devakanyāyā vā / dharmatā khalu devaputrasya devakanyāya vāciropasaṃpannasya trīṇi cittāny utpadyante / kutaś cyutāḥ kutropapannāḥ kena karmaṇeti / sā paśyati manuṣyebhyaś cyutā ( Dak: 225 ) praṇīteṣu deveṣu trayastriṃśeṣūpapannā bhagavataḥ paṭakapradānād iti // tato vastradāyikā devakanyā calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravibhūṣitagātrā maṇiratnacitracūḍā kuṅkumatamālapattraspṛkkādisaṃmṛṣṭagātrā tām eva rātriṃ divyānām utpalapadmakumudapunḍarīkamandārakāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya // atha bhagavān paṭapradāyikāyā devakanyāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñatva tādṛśī ṃ caturāryasaṃpratibodhikī ṃ dharmadeśanā ṃ kṛtavān yāṃ śrutvā paṭapradāyikāyā devakanyāyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhittvā śrotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam // sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati / idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhiḥ neṣṭena svajanabhandhuvargeṇa na pūryapretair śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam / ucchoṣitā rudhirāśrusamudrā laṅghitā asthiparvatā ḥ pihitāny apāyadvārāṇi vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi pratiṣṭhāpitā ḥ smo devamanuṣyeṣu / āha ca //
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ /
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ

tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ / prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmaya /
bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam

iti //
avanamya tataḥ pralambahārā caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā /
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukhaṃ divaṃ jagāma

atha paṭapradāyikā devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā //
tato bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti / tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ / yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ papracchuḥ / kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāpatiḥ śakro devendrāś catvāro lokapālā upasaṃkrāntā iti // bhagavān āha / na bhikṣavo brahmā sahāpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ / api tv anāthapiṇḍadasya gṛhapateś chandakabhikṣaṇaṃ kurvāṇasya paṭadānaṃ kṛtvā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trayastriṃśeṣūpapannā sarvasukhabhogavastraṃ prāptavatīti / sā imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntā tasyā mayā dharmo deśitaḥ / dṛṣṭasatyā ca tataḥ svabhavanaṃ gatā iti // tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam / yad buddhadharmasaṃgheṣu kārā n kariṣyāmo nāpakārān ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam //
tac chrutvā bhikṣavaḥ sarve prābhyanandan prabodhitāḥ //
(2) śibi
atha khalu bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samāmantryāha / śṛṇu maitreya punar api dānasya phalānuśaṃsāṃ vakṣyāmi // sādhu bhagavann iti bhagavāṃs tasyaitad avocat //
puṇyaṃ narāṇāṃ tamasi pradīpo bhayeṣu rakṣā vyasaneṣu bandhuḥ /
rujāsu bhaiṣajyam anuttaraṃ ca plavaṃ ca saṃsāramahāsamudre

daridranāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatinivāraṇam /
ajñānanāśanaṃ prajñā bhāvanā bhavanāśanam

śuddhena manasā dravyaṃ svaṃ dadāti yadā pumān /
tatkṣaṇaṃ kuśalaskandho dānam ity abhidhīyate

dānaṃ sarvasukhaṃ mahābhayaharaṃ bhāgyaṃ mahac cārthadaṃ
nānākāraviśālakauśalapadaṃ sarvair guṇālaṃkṛtam /
tasmād dānam anekadoṣaśamanaṃ saṃsāraghorāpahaṃ
kṣuttṛṣṇādisuśoṣaṇaṃ śubhakaraṃ kuryur narā yatnataḥ

maitreyatathāgatena pūrvabodhisattvabhūtena dānapāramitā paripūritā karacaraṇanayanottamāṅgamāṃsāsṛkpriyaputrabhāryāduhitṛrājyāṅgasukhabhogasvaśarīram api parityāgena dānapāramitā paripūritā parārthahetos tenaiva tathāgataiśvaryapadaṃ prāptam //
tadyathānuśrūyate //
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani śibighoṣāyāṃ rājadhānyāṃ śibir nāma rājā rājyaṃ kārayati sma / ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamara ṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akanṭhakam ekaputram iva rājyaṃ pālayati // sa ca śibī rājā śraddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgatyāgī ca mahati tyāgacitte parivartate // sa kālyam evottāya yajñavāṭaṃ praviśya annam annārthikebhyaḥ prayacchati vastraṃ vastrārthikebhyo dhanadhānyahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍādīnāṃ parityāgaṃ karoti //
na cāsau puṇyamayaiḥ saṃskārais tṛptiṃ gacchati // so 'ntaḥpurajanasya bhaktācchādanaṃ prayacchati kumārāṇām amātyānāṃ bhaṭabalāgrasya naigamajanapadānām // atha rājñaḥ śiber etad abhavat / saṃtarpitā a nena manuṣyabhūtāḥ / kṣudrajantavo 'vaṣiṣṭāḥ kena saṃtarpayitavyā iti // sa
parityaktavibhavasarva sva ekaśāṭakanivasitaḥ svaśarīrāvaśeṣaś cintām āpede /
tasyaitad abhavat / kṣudrajantubhyaḥ svaśarīram anuprayacchāmīti / sa śastreṇa svaśarīraṃ takṣayitvā yatra daṃśamaśakās ( Dak: 230 ) tatropasṛṣṭakāyaḥ pratiṣṭhate priyam ivaikaputrakaṃ rudhireṇa saṃtarpayati //
atha śakrasya devendrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate //
tasyaitad abhavat // kim ayaṃ śibirājā sattvānām artham evaṃ karoti uta karuṇayā yan nv aham enaṃ jijñāseya iti // tato bhinnāñjanamasivarṇagṛddhaveśam ātmānam abhinirmāya rājñaḥ śibeḥ sakāśam upasaṃkramya mukhatuṇḍakenākṣy utpāṭayituṃ pravṛttaḥ / na ca tathāpi rājā saṃtrāsam āpadyate / kiṃ tu maitrīviśālābhyāṃ nayanābhyāṃ taṃ gṛdhram ālokya kathayati / vatsa yan madīyāc charīrāt prayujyase tena praṇayaḥ kriyatām iti // tata āvarjitaḥ śakro devendro brāhmaṇaveśam ātmānam abhinirmāya rājñaḥ śibeḥ purastāt sthitvā kathayati // sādhu pārthiva dīyatāṃ me te nayadvayam iti // rājovāca // mahābrāhmaṇa gṛhyatāṃ yad abhirucitam / na me 'tra vighnaḥ kaś cid astīti gṛhyatām // tataḥ śakro devendro bhūyasyā mātrayābhiprasanno brāhmaṇaveśam antardhāpya svarūpeṇa sthitvā rājānam utsāhayann uvāca // sādhu sādhu pārthiva suniścitā te buddhir aprakampyas te praṇidhir anugatāte sattveṣu ( Dak: 231 ) mahākaruṇā, yatra nāma tvaṃ saṃtrāsakareṣu dharmeṣu viśarado nacirāt tvam anena vyavasāyenānuttarā ṃ samyaksaṃbodhim abhisamṃbuddhyase // ity uktvā śakro devendras tatraivāntardadhāno 'bhūt //
bhagavān āha // kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ' sau tena kālena tena samayena śibir nāma rājā babhūvāhaṃ saḥ / tadānīm api me puṇyamaiḥ saṃskārais tṛptir nāsti prāg evedānīm / tasmāt tarhi bhikṣavaḥ śikṣitavyaṃ yad dānāni dāsyāmaḥ puṇyāni kariṣyāmaḥ // ity evaṃ bhikṣavaḥ śikṣitavyam //
yatpūrvajanmasukṛtadānānubhāvena dānabalena tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bhavāmi iti //
(3) surūpa
punar api bhagavān bhikṣusaṃghān āmantrya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhye madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati sma / kṣaudra ṃ madhv ivāneḍaka m a nekaśatā parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty aniñjamānair indraiḥ / tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadanta yāvad dharmaratnasyāmī bhājanabhūtāḥ sattvā ādāreṇa śrotavya ṃ manya n ta iti // bhagavān āha // yathā tathāgatena bhikṣava ādarajātena dharma ḥ śrutaś codgṛhītaś ca tac chṛṇuta sādhu suṣṭhu ca manasikuruta bhāṣiṣye //
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ surūpo nāma rājā rājyaṃ kārayati sma // ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamara ṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭhakam ekaputrakam iva rājyaṃ pālayati / sa ca rājā śraddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparāhitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahati tyāge vartate / tasya rājñaḥ ( Dak: 233 ) sundarikā nāma devī abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā, sundarakaś ca nāmnā ekaputra istaḥ kāntaḥ priyo manāpaḥ kṣāntyabhiyuktaḥ //
athāpareṇa samayena rājñaḥ surūpasya dharme 'bhilāṣa utpannaḥ / tena sarve 'mātyāḥ saṃnipātyoktāḥ / paryeṣata me grāmaṇyo dharm aṃ me dharmo rocita iti //
tatas te 'mātyāḥ kṛtakarapuṭā rājānaṃ vijñāpayanti / durlabho mahārāja dharmaḥ śrūyate mahārāja buddhānāṃ loka utpādā d dharmasyotpādo bhavatīti // tato rājñā suvarṇapiṭakaṃ dhvajāgre baddhvā sarvavijite ghaṇṭhāvaghoṣaṇaṃ kāritam / yo me dharmaṃ vakṣyati, tasyemaṃ suvarṇapiṭakaṃ dāsyāmi mahatā satkāreṇa satkariṣyāmīti // tato bahavaḥ kālā a tikrāntā na kaś cid dharmadeśaka upalabhyate // tataḥ sa rājā dharmahetor utkaṇṭhati paritrasyati // tataḥ śakrasya ca devānām indrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate / sa paśyati rājānaṃ dharmahetor vihanyamānam / tasyaitad abhavat / yan n v ahaṃ surūpaṃ rājānaṃ mīmāṃseya iti // tato yakṣarūpam ātmānam abhinirmāya vikṛtakaracaraṇanayano 'nekapariṣanmadhyagataṃ rājānam etad avocat // nanu dharmābhilāṣī bhavān ahaṃ te dharmaṃ ( Dak: 234 ) vakṣyāmīti // tataḥ sa rājā dharmaśravaṇāt prītiprāmodyajāto akṣam etad uvāca // brūhi guhyaka dharmān śroṣyāmīti //
guhyaka uvāca // sukhitasya bata mahārāja dharmā abhilaṣanti / bubhūkṣito 'smi bhojanaṃ tasmān me prayaccheti // tataḥ śrutvā rājā pauruṣān āmantrayām āsa //
ānīya n tam asya bhakṣyabhojyaprakārā iti // yakṣa uvāca // mā rājan, mānuṣyakena adanenāhaṃ tṛptiṃ na bhavāmi / api tu svābhiprāyaṃ śṛṇu //
atyantoṣmāṇi māṃsāni navāni rudhirāṇi ca /
ity annapāna padmākṣa yakṣāṇām akṣatavrata

sadyohatamāṃsarudhiraṃ bhakṣo 'ham etaṃ sundaram ekaputrakaṃ prayaccheti //
śrutvā rājā paraṃ viṣādam āpannaḥ / kadā cit karhi cin me ' dya dharmaśabda āsāditaḥ so 'py anargheṇa mūlyeneti // tataḥ sundarakumāras tam upaśrutya pituḥ pādayor nipatya rājānaṃ vijñāpayām āsa // marṣaya deva pūryatāṃ devasyābhiprāyaṃ prayaccha māṃ guhyakāyāharārtham iti // tato rājā tam ekaputrakam iṣṭaṃ kāntaṃ priya ṃ manāpaṃ kṣāntaṃ ( Dak: 235 ) dharmasyārthe yakṣāya dattavān // tato yakṣeṇarddhibalādhānād rājñaḥ parṣadaś ca yathādarśitaṃ yathāṅgāni pratyaṅgāni pṛthag vikṛtya vikṛtya bhakṣitāni rudhiraṃ ca pīyamānam / dṛṣṭvā rājā dharmābhilāṣī na viṣādam āpannaḥ // sa guhyako rājānām uvāca // atṛpto 'smi bho pārthiva bhūyo me prayaccheti // tato rājā tasmai dayitāṃ bhāryāṃ dattavān / sāpi tenaivākāreṇa darśitā / tato bhūyo rājānam uvāca // bhoḥ pārthivādyāpi tṛptiṃ na labhata iti // tato rājā yakṣam uvāca // vatsa datto me ekaputrako bhāryā ca yāvat kiṃ bhuyaḥ prārthayasa iti // guhyaka uvāca //
svaśarīraṃ me prayacchānena tṛptim upayāsyāmīti // rājovāca // yadi svaśarīraṃ te pradāsyāmi kathaṃ punar dharmaṃ śroṣyāmi / kiṃ nu pūrvaṃ me dharmaṃ vada paścād gṛhītadharmā śarīraṃ parityakṣyāmīti // tato guhyakena rājānaṃ pratijñāyāṃ pratiṣṭhāpyānekaśatāyāḥ pariṣadaḥ purastād dharmo deśitaḥ //
priyebhyo jāyate śokaḥ priyebhyo jāyate bhayam /
priyebhyo vipramuktānāṃ nāsti śokaḥ kuto bhayam